Vai trò của lao động phi nông nghiệp nông thôn

Điểm quan trọng là sự phát triển của lao động phi nông nghiệp không nhất thiết đồng nghĩa với việc hộ gia đình rời bỏ nông nghiệp. Một hộ có thể tiếp tục trồng trọt, chăn nuôi nhưng đồng thời có thành viên làm công ăn lương hoặc kinh doanh ngoài nông nghiệp. Khi đó, sinh kế chuyển từ phụ thuộc vào một hoạt động sang một danh mục nhiều nguồn thu. Đây chính là cơ chế khiến lao động phi nông nghiệp trở thành một thành phần quan trọng của đa dạng hóa sinh kế nông thôn. Trường hợp Việt Nam cho thấy khá rõ mô hình này: dữ liệu VHLSS được World Bank phân tích cho năm 2016 ghi nhận 84% hộ nông thôn vẫn tham gia một hình thức nông nghiệp nào đó, nhưng nông nghiệp chỉ tạo 41% tổng thu nhập của họ.

Bổ sung nguồn thu ngoài nông nghiệp cho hộ gia đình

Vai trò trực tiếp nhất của lao động phi nông nghiệp là mở thêm kênh tạo thu nhập ngoài đất đai và sản xuất nông nghiệp.

Thu nhập nông nghiệp chịu giới hạn bởi diện tích đất, năng suất, mùa vụ và khả năng tiêu thụ nông sản. Khi một hoặc nhiều thành viên trong hộ chuyển một phần thời gian lao động sang công nghiệp, xây dựng, thương mại hoặc dịch vụ, tổng thu nhập của hộ không còn được quyết định hoàn toàn bởi kết quả sản xuất trên ruộng, vườn hay trang trại.

Điều này đặc biệt có ý nghĩa với những hộ có nhiều lao động nhưng ít đất. Với họ, đưa thêm lao động vào cùng một diện tích canh tác có thể không làm sản lượng tăng tương ứng. Việc chuyển phần lao động đó sang hoạt động phi nông nghiệp tạo cơ hội nâng giá trị thu nhập trên mỗi đơn vị lao động thay vì tiếp tục chia nhỏ nguồn lực đất đai.

FAO nhận định rằng tại nhiều quốc gia, tiền công hoặc thu nhập tự doanh từ khu vực phi nông nghiệp nông thôn có thể đóng góp cho thu nhập của hộ tiểu nông nhiều hơn chính hoạt động canh tác.

Sự chuyển dịch này cũng thể hiện rõ trong cơ cấu thu nhập nông thôn Việt Nam. Theo phân tích của World Bank, năm 2016 tiền lương phi nông nghiệp chiếm 27% thu nhập hộ nông thôn và hoạt động kinh doanh hộ gia đình chiếm thêm 13%. Khi cộng với kiều hối, ba nguồn ngoài sản xuất nông nghiệp này chiếm 57% thu nhập.

Như vậy, vai trò của lao động phi nông nghiệp không chỉ là tạo một khoản tiền “phụ”. Trong nhiều hộ, nó có thể trở thành một trụ cột thu nhập song song với nông nghiệp.

Phân tán rủi ro và làm dòng thu nhập ổn định hơn

Đa dạng sinh kế có ý nghĩa không chỉ vì hộ có nhiều nguồn tiền hơn, mà còn vì các nguồn tiền đó không nhất thiết chịu cùng một loại rủi ro.

Thu nhập từ nông nghiệp thường biến động theo mùa vụ, thời tiết, dịch bệnh, giá đầu vào và giá nông sản. Nếu toàn bộ sinh kế của một hộ phụ thuộc vào cùng một vụ lúa, cây trồng hoặc vật nuôi, một cú sốc có thể tác động đồng thời đến phần lớn thu nhập.

Nguồn thu phi nông nghiệp tạo ra một lớp đệm khác. Chẳng hạn, thành viên làm dịch vụ, xây dựng hoặc hưởng lương từ doanh nghiệp có thể vẫn có thu nhập trong thời gian sản xuất nông nghiệp giảm sút. Vì thế, hộ có khả năng bù đắp một phần tổn thất của hoạt động này bằng nguồn thu từ hoạt động khác.

Nghiên cứu của World Bank về đa dạng hóa thu nhập chỉ ra rằng thu nhập phi nông nghiệp có thể giúp làm đều dòng tiền qua chu kỳ canh tác và phân tán rủi ro. Tuy nhiên, mức độ bảo vệ phụ thuộc vào việc các nguồn thu có thực sự khác nhau về mức độ nhạy cảm với cùng một cú sốc hay không.

Do đó, có hai việc làm chưa chắc đã đồng nghĩa với đa dạng hóa rủi ro tốt. Nếu cả nông nghiệp và việc làm phi nông nghiệp đều phụ thuộc vào cùng một thị trường địa phương đang suy giảm, hai nguồn thu vẫn có thể giảm cùng lúc.

Giá trị lớn nhất xuất hiện khi danh mục sinh kế tạo ra những dòng thu nhập có thời điểm, nguồn cầu và loại rủi ro tương đối khác nhau.

Tận dụng lao động ngoài mùa vụ và phân bổ lại lao động trong hộ

Nông nghiệp không sử dụng lao động với cường độ giống nhau quanh năm. Có những thời điểm cần rất nhiều nhân công như gieo trồng hoặc thu hoạch, nhưng cũng có những khoảng thời gian nhu cầu lao động giảm rõ rệt.

Việc làm phi nông nghiệp giúp hộ tận dụng phần thời gian lao động này. Thay vì để lao động nhàn rỗi hoặc tiếp tục đưa lao động vào sản xuất với năng suất biên thấp, hộ có thể phân bổ một số thành viên sang việc làm công, kinh doanh hoặc dịch vụ.

Cơ chế đó tạo nên một đặc điểm quan trọng của sinh kế nông thôn: đa dạng hóa thường diễn ra trước khi chuyên môn hóa hoàn toàn.

Dữ liệu Việt Nam minh họa khá rõ. World Bank ghi nhận từ năm 2010 đến 2016, tỷ lệ hộ nông thôn vẫn tham gia nông nghiệp chỉ giảm từ 86% xuống 84%, trong khi tỷ trọng thu nhập từ nông nghiệp giảm từ 48% xuống 41%. Nói cách khác, nhiều hộ không bỏ ruộng mà chủ yếu phân bổ lại lao động và mở rộng các nguồn thu khác.

Trong cùng bộ dữ liệu năm 2016, một hộ nông thôn điển hình có khoảng ba trong sáu nhóm nguồn thu được World Bank phân loại, và hơn 30% hộ có ít nhất bốn nguồn. Chưa tới 5% chỉ có một nguồn thu duy nhất.

Vì vậy, chuyển dịch lao động phi nông nghiệp cần được hiểu như một quá trình tái cấu trúc danh mục sinh kế của hộ, chứ không đơn giản là một đường thẳng từ “làm nông” sang “không làm nông”.

Góp phần nâng thu nhập và tạo con đường thoát khỏi sinh kế năng suất thấp

Lao động phi nông nghiệp còn có vai trò quan trọng khi mở ra những hoạt động có năng suất và mức thu nhập cao hơn phần lao động dư thừa trong nông nghiệp.

Điều này không có nghĩa rằng mọi công việc phi nông nghiệp đều tốt hơn làm nông. Một hộ có trang trại hiệu quả, quy mô phù hợp và sản phẩm giá trị cao hoàn toàn có thể đạt thu nhập tốt nhờ chuyên môn hóa nông nghiệp. World Bank cũng lưu ý rằng ở Việt Nam, một bộ phận hộ có năng suất nông nghiệp cao vẫn đạt mức thu nhập tương đương các hộ chủ yếu kiếm tiền ngoài nông nghiệp.

Vai trò của phi nông nghiệp nổi bật hơn khi lao động đang bị giới hạn bởi ít đất, năng suất thấp hoặc thiếu việc làm trong nông nghiệp.

Ở Việt Nam, World Bank ghi nhận thu nhập tiền lương phi nông nghiệp bình quân của hộ nông thôn tăng khoảng 41% trong giai đoạn 2010–2016, trong khi thu nhập nông nghiệp tăng khoảng 13%. Phân tích của tổ chức này cũng cho thấy việc đa dạng hóa ra ngoài nông nghiệp gắn với thu nhập cao hơn, đặc biệt đối với nhóm 40% hộ có mức sống thấp hơn.

ILO vì thế xem đa dạng hóa nền kinh tế nông thôn, bao gồm mở rộng sang các hoạt động ngoài nông nghiệp, là một hướng có tiềm năng đáng kể đối với giảm nghèo và tạo việc làm.

Tuy nhiên, cần phân biệt đa dạng hóa để tồn tại với đa dạng hóa để tích lũy. Một lao động phải nhận công việc thời vụ thu nhập rất thấp vì sản xuất nông nghiệp không đủ sống cũng đang tham gia phi nông nghiệp, nhưng kết quả khác hẳn người có kỹ năng tiếp cận một việc làm ổn định, năng suất cao. Vì vậy, số lượng người làm phi nông nghiệp chưa đủ để đánh giá chất lượng chuyển đổi sinh kế.

Thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngay trong khu vực nông thôn

Khi nhu cầu lao động phi nông nghiệp tăng, thay đổi không chỉ diễn ra trong từng hộ mà còn diễn ra ở cơ cấu của cả nền kinh tế nông thôn.

Sản xuất nông nghiệp tạo nhu cầu về chế biến, vận tải, sửa chữa máy móc, vật tư, thương mại, kho bãi và nhiều dịch vụ khác. Ngược lại, các doanh nghiệp và dịch vụ ở nông thôn tạo thêm thị trường việc làm cho thành viên hộ nông nghiệp. Hai khu vực vì thế có thể bổ trợ nhau thay vì cạnh tranh hoàn toàn về lao động.

FAO nhấn mạnh vai trò của các doanh nghiệp nông nghiệp vừa và nhỏ trong việc kết nối nông dân với thị trường, hiện đại hóa các phân ngành nông nghiệp và đồng thời tạo việc làm phi nông nghiệp.

Quá trình này tạo một chuỗi tác động:

Nông nghiệp tạo sản phẩm và nhu cầu dịch vụ → hoạt động chế biến, thương mại và dịch vụ phát triển → xuất hiện thêm việc làm phi nông nghiệp → thu nhập và sức mua địa phương tăng → thị trường hàng hóa, dịch vụ nông thôn tiếp tục mở rộng.

Vì vậy, lao động phi nông nghiệp có thể giúp quá trình chuyển dịch cơ cấu diễn ra ngay tại nông thôn, thay vì mọi lao động dư thừa đều phải di cư đến các đô thị lớn.

Trường hợp Việt Nam cho thấy quy mô chuyển dịch từng rất đáng kể: World Bank ghi nhận gần 4 triệu việc làm ngoài nông nghiệp được tạo ra tại khu vực nông thôn từ năm 2013 đến thời điểm báo cáo năm 2018, phần lớn thuộc công nghiệp và đặc biệt là chế biến, chế tạo. Đến quý I/2018, số việc làm phi nông nghiệp ở nông thôn đã gần tương đương số việc làm nông nghiệp.

Lợi ích phụ thuộc vào chất lượng và khả năng tiếp cận việc làm

Không phải hộ nông thôn nào cũng có khả năng tiếp cận cơ hội phi nông nghiệp như nhau. Đây là giới hạn quan trọng khi đánh giá vai trò của loại lao động này.

Khoảng cách tới trung tâm kinh tế, trình độ học vấn, kỹ năng nghề, hạ tầng giao thông, vốn và điều kiện của thị trường địa phương đều ảnh hưởng đến khả năng tìm được việc ngoài nông nghiệp. World Bank từng phân tích sự chênh lệch tiếp cận việc làm phi nông nghiệp giữa người dân tộc thiểu số với nhóm Kinh và Hoa ở Việt Nam và ước tính khoảng 62% khoảng cách liên quan đến việc sống tại các cộng đồng có mật độ dân cư thấp, 13% liên quan tới khoảng cách xa các trung tâm kinh tế và 24% liên quan tới thiếu giáo dục trung học hoặc cao hơn.

Giới cũng tạo ra khác biệt. Báo cáo này cho thấy phụ nữ có khả năng tham gia việc làm phi nông nghiệp thấp hơn và dễ quay lại công việc nông nghiệp hơn khi trong gia đình có con nhỏ.

Do đó, cơ hội phi nông nghiệp có thể tạo ra hai quỹ đạo rất khác nhau. Người có kỹ năng, vốn, kết nối thị trường và vị trí thuận lợi có thể tiếp cận công việc ổn định, năng suất cao. Người thiếu các nguồn lực đó có thể chỉ tiếp cận việc giản đơn, thời vụ hoặc thu nhập thấp.

ILO cũng đặt phát triển kỹ năng và hệ thống đào tạo nghề như một điều kiện quan trọng để lao động nông thôn thích ứng với nền kinh tế ngày càng đa dạng.

Vì vậy, mục tiêu không nên chỉ là tăng tỷ lệ lao động rời nông nghiệp. Điều có ý nghĩa đối với sinh kế là mở rộng việc làm phi nông nghiệp có năng suất, thu nhập và mức độ ổn định đủ để bổ sung thực chất cho danh mục sinh kế của hộ.

Lao động phi nông nghiệp nông thôn giữ vai trò quan trọng trong cơ cấu sinh kế vì giúp hộ gia đình tạo thêm nguồn thu, sử dụng lao động linh hoạt hơn, giảm mức phụ thuộc vào mùa vụ và phân tán một phần rủi ro của sản xuất nông nghiệp. Khi cơ hội việc làm có năng suất cao hơn phát triển, nó còn góp phần nâng thu nhập và thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngay tại khu vực nông thôn.

Điểm cốt lõi là đa dạng sinh kế không đồng nghĩa với từ bỏ nông nghiệp. Mô hình phổ biến có thể là giữ nông nghiệp như một thành phần của danh mục sinh kế, đồng thời kết hợp tiền lương, kinh doanh và các hoạt động phi nông nghiệp khác. Hiệu quả của mô hình này phụ thuộc vào chất lượng việc làm cũng như khả năng tiếp cận kỹ năng, thị trường và các trung tâm kinh tế; vì thế, phi nông nghiệp chỉ trở thành một động lực sinh kế bền vững khi người lao động có thể tiếp cận những cơ hội tạo giá trị thực, thay vì đơn thuần chuyển từ một dạng việc làm năng suất thấp sang một dạng khác.