Phụ thuộc nguồn thu nhập tạo ra những rủi ro gì?

Vì vậy, mức độ dễ tổn thương phải được nhìn theo cả mức tập trung thu nhập và mức tương quan giữa các nguồn thu. Hai hoạt động khác nhau nhưng đều phụ thuộc cùng lượng mưa, cùng giá một nông sản hoặc cùng thị trường địa phương có thể cùng suy giảm khi cú sốc xảy ra. Ngược lại, những nguồn thu phản ứng khác nhau trước cùng một cú sốc mới tạo được tác dụng phân tán rủi ro thực sự.

Các nghiên cứu về sinh kế nông thôn cho thấy đa dạng hóa là hiện tượng phổ biến. Một tổng hợp của FAO từng ghi nhận khoảng một nửa thu nhập của hộ nông thôn tại các nước thu nhập thấp, tính bình quân trong các nghiên cứu được xem xét, đến từ hoạt động phi nông nghiệp và các khoản chuyển giao. Con số này không phải một “tỷ lệ tối ưu” cho mọi hộ, nhưng cho thấy sinh kế nông thôn trên thực tế thường dựa trên một danh mục nguồn thu chứ không chỉ một hoạt động duy nhất.

Một cú sốc có thể tác động trực tiếp lên gần như toàn bộ thu nhập của hộ

Rủi ro căn bản nhất của việc tập trung thu nhập là thiếu cơ chế bù trừ.

Giả sử phần lớn thu nhập của một hộ đến từ một vụ cây trồng. Khi năng suất giảm vì hạn hán, ngập lụt hoặc sâu bệnh, hộ không chỉ mất một phần nhỏ trong danh mục thu nhập mà có thể mất chính nguồn tiền dùng để chi trả phần lớn nhu cầu trong năm. Tương tự, nếu sản lượng vẫn tốt nhưng giá bán giảm mạnh, cú sốc thị trường cũng truyền trực tiếp vào ngân sách hộ.

Cơ chế này khác với trường hợp có nhiều nguồn thu tương đối độc lập. Nếu thu nhập từ cây trồng giảm nhưng một thành viên vẫn có tiền công phi nông nghiệp, hoạt động kinh doanh nhỏ hoặc nguồn chuyển giao ổn định, phần thu còn lại có thể hấp thụ một phần tổn thất. FAO mô tả đa dạng hóa sinh kế chính là một cách giúp hộ giảm mức phơi nhiễm trước các cú sốc môi trường, kinh tế và tính mùa vụ.

Điểm đáng chú ý là nông nghiệp thường chịu đồng thời nhiều nhóm rủi ro: thời tiết ảnh hưởng sản lượng, thị trường ảnh hưởng giá bán, dịch bệnh ảnh hưởng vật nuôi hoặc cây trồng, còn giá đầu vào ảnh hưởng chi phí sản xuất. Khi tất cả thu nhập tập trung vào một hoạt động, nhiều loại rủi ro khác nhau cuối cùng lại hội tụ vào cùng một dòng tiền.

Nghiên cứu của FAO tại Malawi cũng cho thấy biến động khí hậu gắn với biến động thu nhập nông nghiệp là một động lực quan trọng khiến các hộ lựa chọn đa dạng hóa lao động, đất canh tác và thu nhập. Kết quả này củng cố lập luận rằng đa dạng hóa có thể đóng vai trò phản ứng trước môi trường rủi ro cao.

Thu nhập trở nên thất thường hơn và khó cân đối chi tiêu theo thời gian

Đối với hộ nông thôn, vấn đề không chỉ là thu nhập bình quân bao nhiêu, mà còn là tiền đến vào thời điểm nào và biến động đến mức nào.

Một nguồn thu phụ thuộc mùa vụ thường tạo ra dòng tiền không đều: chi phí phát sinh trước hoặc trong vụ sản xuất, trong khi thu nhập chỉ xuất hiện sau thu hoạch. Nếu vụ mùa thất bại hoặc thời điểm bán hàng trùng với giá thấp, khoảng cách giữa chi và thu càng lớn.

Phụ thuộc vào một nguồn duy nhất vì thế làm tăng ba dạng bất định cùng lúc:

·         Bất định về quy mô thu nhập khi sản lượng hoặc giá thay đổi

·         Bất định về thời điểm có tiền khi thu hoạch, bán hàng hay thanh toán bị chậm

·         Bất định về khả năng duy trì thu nhập khi nguồn sinh kế bị gián đoạn kéo dài

Tính mùa vụ đặc biệt quan trọng vì nhu cầu của gia đình không biến mất trong thời gian chưa có thu nhập. Thực phẩm, y tế, học hành, điện nước và nhiều khoản chi khác vẫn tiếp tục. FAO cho rằng các khoản thu từ nhiều hoạt động và chuyển giao có thể tạo nguồn tiền linh hoạt hơn, qua đó giảm tác động bất lợi của tính mùa vụ lên tiêu dùng của hộ.

Điều này cũng giải thích vì sao hai hộ có mức thu nhập cả năm tương đương chưa chắc có mức an toàn tài chính giống nhau. Hộ có dòng tiền phân bổ qua nhiều thời điểm và nhiều nguồn thường có nhiều khả năng điều chỉnh hơn khi một nguồn tạm thời suy giảm.

Cú sốc thu nhập có thể nhanh chóng chuyển thành rủi ro tiêu dùng và an ninh lương thực

Khi nguồn thu chính suy giảm, hộ phải cân bằng ngân sách ngay lập tức. Nếu không có tiết kiệm hoặc nguồn thu thay thế, một trong những phản ứng đầu tiên thường là giảm hoặc trì hoãn chi tiêu.

Đây là điểm mà rủi ro kinh tế chuyển thành rủi ro phúc lợi.

Một gia đình có thể ưu tiên duy trì lượng lương thực cơ bản nhưng giảm chất lượng hoặc độ đa dạng thực phẩm; trì hoãn khám chữa bệnh; giảm chi cho giáo dục, vật tư sinh hoạt hoặc các nhu cầu không cấp thiết. Vì vậy, hậu quả của việc mất nguồn thu không thể chỉ đo bằng số tiền thất thoát. Nó còn phụ thuộc hộ phải hy sinh khoản chi nào để thích nghi.

Nghiên cứu FAO tại Malawi xem tính dễ tổn thương đối với nghèo đói thông qua cả mức tiêu dùng kỳ vọng và độ biến động của tiêu dùng, đồng thời cho thấy các biến khí hậu là những yếu tố quan trọng đối với cả hai thành phần này.

Điều đó cho thấy một hộ có thể chưa nghèo tại thời điểm hiện tại nhưng vẫn dễ tổn thương nếu thu nhập quá tập trung và có xác suất biến động lớn. Chỉ cần một cú sốc đủ mạnh, mức tiêu dùng có thể giảm xuống dưới mức mà hộ có thể duy trì bình thường.

Ngược lại, nguồn thu bổ sung có thể đóng vai trò như một lớp đệm. FAO nhận định thu nhập từ đa dạng hóa và các khoản chuyển giao giúp hộ có nguồn tiền linh hoạt hơn và giảm tác động của rủi ro lên tiêu dùng.

Hộ dễ phải vay nợ hoặc bán tài sản để vượt qua giai đoạn thiếu tiền

Khi thu nhập giảm nhưng các khoản chi tối thiểu vẫn tồn tại, hộ phải tìm một nguồn tài chính thay thế. Nếu không có dòng thu khác, hai lựa chọn phổ biến về mặt kinh tế là rút tài sản tích lũy hoặc tăng vay nợ.

Đây là rủi ro nghiêm trọng vì biện pháp giúp hộ tồn tại trong ngắn hạn có thể làm giảm năng lực tạo thu nhập trong dài hạn.

Ví dụ, tiền tiết kiệm có thể được sử dụng trước. Sau đó hộ có thể phải bán vật nuôi, thiết bị, hàng dự trữ hoặc những tài sản có khả năng tạo thu nhập. Nếu lựa chọn vay, nghĩa vụ trả nợ lại làm tăng phần thu nhập tương lai phải dành cho các khoản cố định.

Khi đó xuất hiện một vòng phản hồi bất lợi:

Cú sốc nguồn thu → thiếu tiền mặt → sử dụng tiết kiệm hoặc tài sản → năng lực dự phòng giảm → cú sốc tiếp theo trở nên khó hấp thụ hơn.

FAO chỉ ra rằng ở nhiều bối cảnh nông thôn, khả năng tạo tiền mặt để chuyển thành tiết kiệm và đầu tư là một điều kiện quan trọng của quá trình tích lũy tài sản; đa dạng hóa có thể góp phần khắc phục hạn chế này.

Vì thế, tính dễ tổn thương không chỉ nằm ở xác suất “năm nay mất thu nhập”. Quan trọng hơn là sau cú sốc, hộ còn bao nhiêu tài sản và khả năng tài chính để đối phó với cú sốc kế tiếp.

Một hộ có tài sản dự phòng lớn, bảo hiểm hoặc khả năng vay với điều kiện phù hợp có thể chịu được mức tập trung thu nhập cao hơn. Ngược lại, hộ ít tiết kiệm và ít tài sản thanh khoản thường chịu hậu quả nghiêm trọng hơn dù cú sốc ban đầu giống nhau. Đây là lý do không thể đánh giá rủi ro chỉ bằng số lượng nguồn thu.

Thiếu nguồn tiền thay thế còn làm giảm khả năng tái đầu tư vào sản xuất

Một hệ quả ít dễ nhận thấy hơn là phụ thuộc thu nhập có thể làm suy yếu chính nguồn thu mà hộ đang phụ thuộc vào.

Sau một năm thu nhập thấp, hộ không chỉ phải trang trải sinh hoạt mà còn cần vốn cho chu kỳ sản xuất tiếp theo: giống, phân bón, thức ăn chăn nuôi, thuê lao động, sửa chữa thiết bị hoặc các đầu vào khác. Khi nguồn tiền duy nhất vừa bị tổn thất, khả năng tài trợ cho vụ tiếp theo cũng giảm.

Hộ khi đó có thể phải thu hẹp diện tích, sử dụng ít đầu vào hơn, trì hoãn bảo dưỡng hoặc tránh những khoản đầu tư có lợi nhưng có rủi ro. Kết quả là năng suất và khả năng tạo thu nhập trong tương lai có thể tiếp tục bị hạn chế.

Dữ liệu được FAO tổng hợp từ bốn nước châu Phi minh họa mối liên hệ giữa nguồn lực tài chính và năng suất: trong các mẫu nghiên cứu được trình bày, giá trị sản lượng nông nghiệp ròng trên mỗi hecta của nhóm hộ có thu nhập cao nhất cao hơn khoảng 3,2 đến 6 lần nhóm thấp nhất, tùy quốc gia. FAO đồng thời lưu ý thu nhập phi nông nghiệp có thể cung cấp tiền mặt để thuê lao động, mua đầu vào và hỗ trợ đầu tư vào sản xuất nông nghiệp. Đây là bằng chứng theo các mẫu nghiên cứu cụ thể, không phải ngưỡng năng suất áp dụng cho mọi hộ nông thôn.

Cơ chế ở đây rất quan trọng: nguồn thu bổ sung không nhất thiết cạnh tranh với nông nghiệp. Trong một số trường hợp, nó có thể tài trợ ngược trở lại cho nông nghiệp.

Bởi vậy, phụ thuộc tuyệt đối vào một nguồn thu có thể tạo ra tình trạng nghịch lý: hộ tập trung vào hoạt động chủ lực để tối đa hóa thu nhập, nhưng khi hoạt động đó gặp cú sốc, hộ lại thiếu nguồn vốn độc lập để phục hồi chính hoạt động chủ lực ấy.

Rủi ro đặc biệt lớn khi các cú sốc mang tính đồng thời và lan rộng

Không phải mọi trường hợp tập trung thu nhập đều có mức nguy hiểm giống nhau. Rủi ro tăng mạnh khi nguồn thu chính chịu các cú sốc đồng biến, tức nhiều hộ hoặc nhiều hoạt động trong cùng khu vực cùng bị tác động.

Hạn hán là ví dụ điển hình. Nếu một hộ mất mùa nhưng vẫn có thể đi làm thuê cho các trang trại xung quanh, tiền công có thể đóng vai trò bù đắp. Nhưng nếu hạn hán khiến cả khu vực đều giảm sản xuất, nhu cầu thuê lao động cũng giảm. Hai nguồn thu tưởng như khác nhau — sản xuất trên ruộng nhà và lao động thuê trong nông nghiệp — thực tế lại phụ thuộc vào cùng điều kiện thời tiết.

FAO ghi nhận chính hiện tượng này trong nghiên cứu sinh kế nông thôn: lao động trên các trang trại khác có thể trở thành một bộ đệm không đáng tin cậy khi thiên tai tác động đồng thời đến tất cả trang trại trong cùng vùng địa lý.

Do đó, có hai hoặc ba nguồn thu không đồng nghĩa với đã đa dạng hóa rủi ro. Điều cần xem xét là mỗi nguồn phụ thuộc vào yếu tố nào:

·         Nếu tất cả cùng phụ thuộc lượng mưa, rủi ro khí hậu vẫn tập trung

·         Nếu nhiều nguồn cùng phụ thuộc một loại nông sản, rủi ro giá vẫn tập trung

·         Nếu thu nhập của các thành viên cùng đến từ một doanh nghiệp hoặc một ngành tại địa phương, rủi ro việc làm vẫn tập trung

·         Nếu một nguồn thu có thể duy trì khi nguồn khác gặp khó khăn, khả năng bù trừ mới thực sự tăng

Nghiên cứu FAO tại Malawi cũng cho thấy rủi ro khí hậu cao làm tăng xu hướng đa dạng hóa không chỉ thu nhập mà cả lao động và đất canh tác, phản ánh nhu cầu giảm mức độ phơi nhiễm trước một loại cú sốc chung.

Phụ thuộc nguồn thu nhập không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với quản lý tài chính kém

Cần phân biệt tập trung để khai thác lợi thế với tập trung nhưng không có khả năng hấp thụ cú sốc.

Một hộ có thể chuyên môn hóa vào một hoạt động có năng suất cao và vẫn duy trì mức an toàn tương đối nếu nguồn thu ổn định, có hợp đồng đầu ra, hệ thống tưới tốt, bảo hiểm phù hợp, tiết kiệm đủ lớn hoặc tài sản dự phòng dễ chuyển thành tiền. Ngược lại, hộ có ba nguồn thu nhỏ nhưng cả ba cùng phụ thuộc một mùa vụ vẫn có thể rất dễ tổn thương.

Vì thế, đánh giá rủi ro nên dựa trên bốn câu hỏi thay vì chỉ đếm số nguồn thu:

1.    Nguồn lớn nhất chiếm bao nhiêu trong tổng thu nhập của hộ?

2.    Nguồn đó biến động mạnh đến mức nào trước thời tiết, giá cả và các cú sốc khác?

3.    Những nguồn còn lại có thực sự độc lập với nguồn chính hay cùng suy giảm khi xảy ra cú sốc?

4.    Hộ có tiết kiệm, tài sản thanh khoản hoặc cơ chế khác đủ để duy trì tiêu dùng và tái sản xuất trong thời gian thu nhập giảm hay không?

Các nghiên cứu FAO cũng cho thấy đa dạng hóa không chỉ là phản ứng của hộ nghèo trước khó khăn. Ở một số khu vực có điều kiện thuận lợi, hộ đa dạng hóa vì xuất hiện cơ hội kinh tế mới. Điều này có nghĩa đa dạng hóa có thể vừa là chiến lược phòng vệ trước rủi ro, vừa là chiến lược khai thác cơ hội; không nên mặc định mọi hình thức chuyên môn hóa đều bất lợi hoặc mọi hình thức đa dạng hóa đều tốt.

Phụ thuộc vào một nguồn thu nhập làm hộ nông thôn dễ tổn thương chủ yếu vì một cú sốc có thể đồng thời làm giảm thu nhập hiện tại, ép hộ cắt giảm tiêu dùng, làm hao hụt tài sản và thu hẹp khả năng đầu tư cho tương lai. Khi không có nguồn tiền độc lập để bù đắp, cú sốc tạm thời có nguy cơ chuyển thành sự suy giảm kéo dài về năng lực kinh tế.

Rủi ro vì thế không nằm đơn thuần ở việc “chỉ có một nghề”. Nó nằm ở mức độ tập trung của thu nhập, độ biến động của nguồn chính, mức tương quan giữa các nguồn và khả năng tài chính của hộ trong việc hấp thụ tổn thất. Một cấu trúc thu nhập bền vững hơn là cấu trúc trong đó cú sốc đánh vào một nguồn không đồng thời làm mất phần lớn khả năng chi tiêu và phục hồi của cả hộ.