Thu nhập phi nông nghiệp ảnh hưởng đến sinh kế thế nào?

Tác động quan trọng nhất của nguồn thu này không đơn thuần là làm tổng thu nhập tăng. Nó thay đổi cấu trúc sinh kế của hộ: thay vì toàn bộ dòng tiền cùng phụ thuộc vào năng suất cây trồng, vật nuôi, thời tiết và giá nông sản, hộ có thêm một dòng thu nhập vận động theo những điều kiện khác. Nhờ đó, sản xuất nông nghiệp có thể vẫn giữ vai trò quan trọng nhưng không còn là điểm tựa tài chính duy nhất.

Đây cũng là lý do cần phân biệt giữa “rời bỏ nông nghiệp” và “giảm phụ thuộc vào nông nghiệp”. Nhiều hộ không chuyển hoàn toàn sang nghề phi nông nghiệp mà kết hợp nhiều hoạt động trong cùng một danh mục sinh kế. Nghiên cứu đa quốc gia dựa trên cơ sở dữ liệu RIGA của FAO cho thấy đa dạng hóa nguồn thu phổ biến hơn chuyên môn hóa ở phần lớn các quốc gia được khảo sát, trong khi thu nhập nông nghiệp vẫn giữ vai trò thiết yếu.

Thu nhập phi nông nghiệp làm giảm phụ thuộc bằng cách đa dạng hóa dòng tiền

Một hộ chỉ dựa vào nông nghiệp thường có mức độ tập trung thu nhập cao. Nếu vụ mùa thất bại, giá nông sản giảm hoặc chi phí đầu vào tăng mạnh, phần lớn khả năng tạo tiền mặt của hộ có thể cùng bị ảnh hưởng. Khi một thành viên có việc làm trong xây dựng, thương mại, chế biến, vận tải hoặc dịch vụ, cơ cấu đó thay đổi: thu nhập hộ trở thành một danh mục nhiều nguồn thay vì một nguồn duy nhất.

Về cơ chế, mức độ phụ thuộc vào nông nghiệp giảm khi tỷ trọng thu nhập của hộ không còn biến động hoàn toàn cùng kết quả sản xuất nông nghiệp. Thu nhập phi nông nghiệp có thể tiếp tục xuất hiện vào những thời điểm nông trại chưa thu hoạch, giúp hộ thanh toán các khoản chi thường xuyên mà không phải chờ bán nông sản.

Tầm quan trọng của kênh này đã được ghi nhận từ lâu. Một tổng hợp của FAO dựa trên tài liệu nghiên cứu trước đó ước tính hoạt động phi nông nghiệp từng chiếm khoảng 42% thu nhập hộ nông thôn ở châu Phi, 40% ở Mỹ Latinh và 32% ở châu Á. Những tỷ lệ này là số liệu lịch sử chứ không phải mức hiện hành cho mọi quốc gia, nhưng chúng cho thấy nguồn thu ngoài nông nghiệp không phải thành phần bên lề của sinh kế nông thôn.

Điểm cần chú ý là đa dạng hóa có giá trị khi các nguồn thu thực sự khác nhau về nguồn rủi ro. Nếu hộ trồng lúa đồng thời làm thuê cho một cơ sở chế biến chỉ hoạt động khi vụ lúa thuận lợi, hai dòng thu nhập vẫn có thể giảm cùng lúc. Ngược lại, một công việc có nhu cầu tương đối ổn định quanh năm có khả năng bổ sung cho thu nhập mùa vụ tốt hơn.

Nguồn thu ngoài nông nghiệp giúp hộ giảm rủi ro mùa vụ và cú sốc thu nhập

Nông nghiệp có tính mùa vụ rõ rệt: chi phí thường phát sinh trước, trong khi doanh thu đến sau thu hoạch. Khoảng cách về thời gian này khiến một hộ có thể sở hữu đất và tài sản sản xuất nhưng vẫn thiếu tiền mặt cho thực phẩm, học phí, y tế hoặc những khoản chi bất thường.

Thu nhập phi nông nghiệp làm giảm vấn đề đó thông qua smoothing, tức làm phẳng dòng tiền và tiêu dùng qua thời gian. Khi nông nghiệp tạm thời không tạo doanh thu, tiền lương hoặc thu nhập kinh doanh ngoài nông nghiệp có thể duy trì mức chi tiêu cơ bản. Khi cú sốc xảy ra, hộ cũng ít phải ứng phó bằng những biện pháp có thể làm suy yếu sinh kế dài hạn như bán tài sản sản xuất hoặc cắt giảm mạnh tiêu dùng.

Bằng chứng tại nông thôn Việt Nam cho thấy cơ chế này đáng chú ý. Một nghiên cứu sử dụng dữ liệu bảng của 1.227 hộ xác định đa dạng hóa thu nhập như một dạng năng lực thích ứng; kết quả cho thấy chiến lược đa dạng hóa cùng với tiết kiệm giúp các hộ hạn chế việc phải giảm tiêu dùng sau cú sốc và giảm nguy cơ rơi vào các dạng nghèo được nghiên cứu. Trong mẫu này, tỷ trọng thu nhập nông nghiệp trung bình cũng giảm từ 42,5% năm 2013 xuống 37,4% năm 2016.

Tuy vậy, khả năng bảo vệ không phải tuyệt đối. Nghiên cứu sử dụng năm vòng điều tra trong giai đoạn 2007–2016 tại Thái Lan và Việt Nam cho thấy các hộ có thể ứng phó tốt hơn với một số loại cú sốc nhưng không bảo hiểm được hoàn toàn tiêu dùng trước những cú sốc đồng thời ảnh hưởng tới cả cộng đồng. Riêng tại Việt Nam, đa dạng hóa lao động có tác dụng hỗ trợ tiêu dùng khi hộ gặp cú sốc mang tính đồng biến, nhưng hiệu quả thay đổi theo loại chiến lược và bối cảnh.

Vì vậy, lợi ích chính xác hơn nên được hiểu là giảm mức độ tập trung rủi ro, chứ không phải xóa bỏ rủi ro.

Dòng tiền phi nông nghiệp có thể quay lại hỗ trợ sản xuất nông nghiệp

Một cách hiểu chưa đầy đủ là khi thành viên hộ chuyển sang hoạt động phi nông nghiệp thì nguồn lực nhất thiết bị rút khỏi nông nghiệp. Trong thực tế, quan hệ có thể diễn ra theo chiều ngược lại: tiền kiếm được ngoài nông nghiệp trở thành vốn phục vụ sản xuất nông nghiệp.

Cơ chế này đặc biệt quan trọng khi hộ gặp hạn chế tín dụng. Nông hộ thường cần tiền trước khi có doanh thu để mua giống, phân bón, thức ăn chăn nuôi, thuê máy móc hoặc lao động. Nếu không vay được với điều kiện phù hợp, họ có thể phải giảm quy mô đầu tư ngay cả khi khoản đầu tư đó có khả năng sinh lời.

Thu nhập phi nông nghiệp tạo ra một nguồn vốn nội bộ. FAO mô tả quan hệ giữa khu vực nông nghiệp và phi nông nghiệp không chỉ qua tiêu dùng mà còn qua liên kết đầu tư: lợi tức của một hoạt động có thể được sử dụng để tài trợ cho hoạt động còn lại.

Bằng chứng tại Việt Nam cũng phù hợp với cơ chế này. Một nghiên cứu sử dụng dữ liệu Khảo sát mức sống hộ gia đình Việt Nam năm 2012 và phương pháp biến công cụ ghi nhận khu vực phi nông nghiệp có tác động tích cực đến giá trị gia tăng và hiệu quả sản xuất nông nghiệp; các tác giả giải thích kết quả thông qua việc thu nhập ngoài nông nghiệp làm giảm ràng buộc thanh khoản và cho phép hộ tái đầu tư vào sản xuất.

Do đó, “giảm phụ thuộc vào nông nghiệp” không nhất thiết đồng nghĩa với thu hẹp nông nghiệp. Trong một số hộ, nguồn thu phi nông nghiệp lại làm hoạt động nông nghiệp có khả năng tồn tại và đầu tư tốt hơn.

Ranh giới nằm ở chi phí cơ hội lao động. Nếu công việc bên ngoài lấy đi lao động đúng vào những giai đoạn sản xuất cần nhân công nhất mà hộ không thể thuê người hoặc cơ giới hóa, lợi ích từ dòng tiền mới có thể bị bù trừ bởi tổn thất sản xuất. Tác động cuối cùng vì thế phụ thuộc vào cả tiền kiếm được lẫn cách hộ phân bổ lao động.

Sinh kế cải thiện khi thu nhập chuyển thành tiêu dùng ổn định và an ninh lương thực

Sinh kế không chỉ được đo bằng tổng thu nhập. Một hộ có thu nhập cao hơn nhưng vẫn phải giảm bữa ăn, bán tài sản khi có biến cố hoặc không đủ tiền cho các nhu cầu thiết yếu thì khả năng chống chịu vẫn còn yếu.

Thu nhập phi nông nghiệp tác động tới phúc lợi thông qua ba bước. Trước hết, nó bổ sung tiền mặt. Tiền mặt giúp hộ tiếp cận hàng hóa và thực phẩm không tự sản xuất được. Quan trọng hơn, khi dòng tiền xuất hiện đều hơn trong năm, hộ có thể duy trì tiêu dùng vào những tháng nông nghiệp chưa tạo doanh thu. Nếu phần dư được tiết kiệm hoặc đầu tư, tác động có thể kéo dài sang những kỳ sau.

Một nghiên cứu dữ liệu bảng đối với 561 hộ ở 30 làng tại tỉnh Stung Treng, Campuchia cho thấy việc làm phi nông nghiệp đóng góp khoảng 32% tổng thu nhập hộ hàng năm của toàn mẫu và 57% đối với nhóm hộ có việc làm phi nông nghiệp. Nghiên cứu không phát hiện khác biệt có ý nghĩa về mặt “sẵn có” của thực phẩm giữa hai nhóm, nhưng nhóm tham gia việc làm phi nông nghiệp cải thiện các khía cạnh tiếp cận, sử dụng và ổn định thực phẩm.

Kết quả này cho thấy tác động không nhất thiết đến từ việc hộ sản xuất được nhiều lương thực hơn. Nó có thể đến từ năng lực mua và duy trì tiêu dùng. Với hộ nông thôn, đây là khác biệt quan trọng: an ninh sinh kế không chỉ phụ thuộc vào lượng nông sản thu hoạch mà còn phụ thuộc vào khả năng chuyển các nguồn lực khác thành mức sống ổn định.

Tuy nhiên, không nên chuyển kết quả của một nghiên cứu địa phương thành một hệ số chung cho mọi hộ. Loại việc làm, mức lương, chi phí đi lại, số lao động phụ thuộc và giá thực phẩm tại địa phương đều có thể làm thay đổi mức lợi ích thực tế.

Lợi ích không phân bố đều vì cơ hội phi nông nghiệp có rào cản

Không phải mọi hộ đều có khả năng tiếp cận cùng một loại thu nhập phi nông nghiệp. Đây là điểm quyết định liệu đa dạng hóa có trở thành con đường tích lũy hay chỉ là cách kiếm thêm tiền để tồn tại.

Những công việc có năng suất và thu nhập tương đối cao thường đòi hỏi kỹ năng, vốn ban đầu, phương tiện đi lại, thông tin hoặc khả năng tiếp cận thị trường. Phân tích đa quốc gia của FAO dựa trên dữ liệu từ 15 nước cho thấy trình độ giáo dục cao hơn và khả năng tiếp cận cơ sở hạ tầng tốt hơn có quan hệ chặt với việc tham gia lao động hưởng lương phi nông nghiệp.

Khoảng cách này tạo ra hai kiểu đa dạng hóa rất khác nhau. Hộ có vốn và kỹ năng có thể mở cơ sở dịch vụ, thương mại hoặc tham gia việc làm ổn định với mức sinh lời cao. Hộ thiếu tài sản lại dễ phải nhận công việc thời vụ, việc làm không chính thức hoặc hoạt động tự doanh năng suất thấp.

Các nghiên cứu về rào cản gia nhập cũng chỉ ra rằng hộ tương đối khá giả có thể chiếm ưu thế trong các hoạt động phi nông nghiệp sinh lợi hơn, trong khi thiếu tín dụng và kỹ năng cản trở hộ nghèo tiếp cận những cơ hội đó. FAO đồng thời ghi nhận hạ tầng yếu, vị trí xa thị trường, thiếu tín dụng và hạn chế về vốn con người có thể làm giảm khả năng tham gia hoặc năng suất của hoạt động phi nông nghiệp.

Điều này giải thích vì sao có thu nhập phi nông nghiệp chưa đủ để kết luận sinh kế đã được nâng cấp. Cần xem xét ít nhất chất lượng nguồn thu, độ ổn định, mức sinh lời và khả năng tiếp cận lâu dài.

Ở cấp hộ, một chỉ báo thực tế hữu ích hơn việc chỉ đếm số nghề là xem một nguồn thu mới có làm giảm tỷ trọng phụ thuộc vào nguồn dễ tổn thương mà không tạo ra chi phí quá lớn hay không. Hai hộ cùng có ba nguồn thu vẫn có thể có khả năng chống chịu hoàn toàn khác nhau nếu một hộ có việc làm ổn định còn hộ kia chỉ có ba công việc thời vụ cùng suy giảm khi kinh tế địa phương khó khăn.

Giảm phụ thuộc không đồng nghĩa rời bỏ nông nghiệp hoặc hết rủi ro

Sai lệch phổ biến nhất là coi đa dạng hóa sinh kế như một quá trình tuyến tính: càng nhiều việc phi nông nghiệp thì hộ càng khá và càng ít rủi ro. Bằng chứng thực nghiệm cho thấy quan hệ phức tạp hơn.

Trước hết, một số hộ đa dạng hóa vì cơ hội: họ có kỹ năng, vốn hoặc kết nối thị trường để chuyển sang hoạt động có năng suất cao. Một số khác đa dạng hóa vì sức ép: thu nhập nông nghiệp không đủ, mùa vụ thất bại hoặc gia đình cần tiền ngay. Trong trường hợp thứ hai, việc có thêm nghề không có nghĩa hoạt động mới mang lại lợi tức cao. Dữ liệu về doanh nghiệp hộ phi nông nghiệp ở nông thôn châu Phi, chẳng hạn, cho thấy 42% hộ trong các mẫu được World Bank tổng hợp vận hành một doanh nghiệp phi nông nghiệp, nhưng nhiều cơ sở mang tính không chính thức, thời vụ và năng suất thấp; những doanh nghiệp được mở để ứng phó với cú sốc cũng có xu hướng hoạt động kém hơn.

Thứ hai, các nguồn thu có thể cùng chịu một cú sốc. Một thiên tai lớn có thể vừa làm mất mùa vừa làm nhu cầu lao động, thương mại và dịch vụ trong cả vùng suy giảm. Nghiên cứu tại Thái Lan và Việt Nam cho thấy tác dụng bảo vệ tiêu dùng của đa dạng hóa thay đổi theo loại cú sốc; bản thân đa dạng hóa không bảo đảm hộ chống chịu được mọi cú sốc mang tính hệ thống.

Cuối cùng, nông nghiệp vẫn có thể giữ vai trò trung tâm ngay trong những hộ đã đa dạng hóa mạnh. Nghiên cứu RIGA của FAO ghi nhận hoạt động phi nông nghiệp chiếm tỷ trọng lớn ở nhiều quốc gia nhưng đồng thời nhấn mạnh các nguồn thu nông nghiệp vẫn thiết yếu đối với sinh kế nông thôn.

Vì vậy, cách đánh giá phù hợp không phải là hỏi hộ đã “thoát khỏi nông nghiệp” hay chưa. Cần hỏi liệu cơ cấu sinh kế mới có ít tập trung rủi ro hơn, tạo dòng tiền ổn định hơn, bảo vệ tiêu dùng tốt hơn và cho phép hộ duy trì hoặc nâng cấp tài sản sản xuất hay không. Khi những điều kiện này xuất hiện, thu nhập phi nông nghiệp thực sự làm giảm sự phụ thuộc dễ tổn thương vào nông nghiệp. Khi nguồn thu mới bấp bênh, lợi tức thấp hoặc chịu cùng cú sốc với sản xuất nông nghiệp, việc có thêm nghề chỉ làm danh mục sinh kế dài hơn chứ chưa chắc làm sinh kế vững hơn.

Thu nhập phi nông nghiệp ảnh hưởng đến sinh kế hộ nông thôn chủ yếu bằng cách phân tán nguồn thu khỏi một nền tảng nông nghiệp duy nhất. Nó có thể bù khoảng trống mùa vụ, hỗ trợ duy trì tiêu dùng khi gặp cú sốc, tạo thanh khoản để đầu tư trở lại vào sản xuất và tăng khả năng tiếp cận thực phẩm cũng như các nhu cầu thiết yếu. Nhưng lợi ích không tự động xuất hiện: chất lượng việc làm, kỹ năng, tín dụng, cơ sở hạ tầng, khoảng cách thị trường và mức độ tương quan giữa các nguồn rủi ro quyết định hiệu quả cuối cùng. Vì thế, sinh kế bền vững không nằm ở việc thay nông nghiệp bằng phi nông nghiệp, mà ở việc xây dựng một cơ cấu thu nhập trong đó không một cú sốc đơn lẻ nào có thể làm sụp đổ toàn bộ khả năng sống của hộ.