Cơ cấu việc làm nông thôn phản ánh những gì?

Vì vậy, khi đọc cơ cấu việc làm, cần nhìn cả tỷ trọng lao động theo ngành lẫn đặc điểm của việc làm như tính thường xuyên, tình trạng thiếu việc làm và sự đa dạng của nguồn sinh kế. Một khu vực có nhiều người “có việc làm” chưa chắc đã có cơ cấu việc làm tốt nếu phần lớn công việc mang tính thời vụ, số giờ làm chưa đủ hoặc năng suất thấp.

Cơ cấu việc làm trước hết phản ánh lao động đang tập trung vào đâu

Ý nghĩa trực tiếp nhất của cơ cấu việc làm là cho biết lực lượng lao động nông thôn được phân bổ giữa những nhóm hoạt động kinh tế nào. Cách phân chia phổ biến là giữa nông, lâm nghiệp và thủy sản; công nghiệp và xây dựng; dịch vụ.

Nếu tỷ trọng lao động nông nghiệp còn rất lớn, sinh kế nông thôn vẫn phụ thuộc nhiều vào đất đai, cây trồng, vật nuôi và các hoạt động khai thác tài nguyên sinh học. Ngược lại, khi tỷ trọng việc làm trong chế biến, xây dựng, thương mại, vận tải, du lịch hoặc các dịch vụ khác tăng lên, cơ cấu sinh kế trở nên đa dạng hơn.

Điểm quan trọng nằm ở tỷ lệ tương đối, không chỉ ở số lao động tuyệt đối. Chẳng hạn, số người làm nông nghiệp có thể gần như không thay đổi, nhưng nếu việc làm công nghiệp và dịch vụ tăng nhanh hơn thì tỷ trọng nông nghiệp trong tổng việc làm vẫn giảm. Khi đó, cơ cấu việc làm đã thay đổi dù nông nghiệp chưa mất đi vai trò tạo việc làm.

Do đó, trả lời ngắn gọn cho câu hỏi “cơ cấu việc làm nông thôn phản ánh điều gì?” là: nó phản ánh cách nguồn lao động nông thôn được phân bổ giữa các ngành và loại hoạt động tạo thu nhập.

Tỷ trọng việc làm nông nghiệp cho thấy mức độ phụ thuộc vào sản xuất nông nghiệp

Trong cơ cấu việc làm nông thôn, tỷ trọng lao động nông nghiệp là một chỉ báo đặc biệt quan trọng. Tỷ trọng càng cao thì quan hệ giữa việc làm và hoạt động sản xuất nông nghiệp càng chặt; thu nhập và thời gian làm việc của nhiều hộ cũng dễ chịu ảnh hưởng bởi mùa vụ, thời tiết, diện tích sản xuất và biến động giá nông sản.

Ngược lại, sự phát triển của việc làm phi nông nghiệp tạo thêm các kênh sử dụng lao động ngoài ruộng đồng. Một người sống ở nông thôn có thể làm tại nhà máy, cơ sở chế biến, doanh nghiệp xây dựng, cửa hàng, dịch vụ vận tải hoặc hoạt động kinh doanh hộ gia đình. Vì thế, “lao động nông thôn” không đồng nghĩa với “lao động nông nghiệp”.

Đây là một điểm rất dễ bị hiểu sai. Nông thôn là phạm vi cư trú, trong khi nông nghiệp là một ngành kinh tế. Một địa bàn vẫn được xác định là nông thôn nhưng cơ cấu việc làm của người dân có thể ngày càng nghiêng về công nghiệp và dịch vụ.

Ở quy mô nền kinh tế, dữ liệu World Bank dựa trên ước tính mô hình của ILO cho thấy lao động nông nghiệp tại Việt Nam chiếm khoảng 25% tổng việc làm vào năm 2025. Đây là số liệu của toàn quốc, không phải tỷ lệ riêng của khu vực nông thôn, vì vậy không thể sử dụng trực tiếp để kết luận rằng 25% lao động nông thôn làm nông nghiệp.

Sự phân biệt này rất quan trọng khi phân tích cơ cấu việc làm: phải xác định rõ mẫu số và phạm vi địa lý trước khi so sánh tỷ trọng.

Cơ cấu việc làm phản ánh quá trình chuyển dịch kinh tế nông thôn

Thay đổi cơ cấu việc làm thường đi cùng thay đổi về cách nền kinh tế sử dụng lao động.

Khi một bộ phận lao động chuyển từ nông nghiệp sang chế biến, công nghiệp, xây dựng và dịch vụ, nông thôn không còn chỉ là không gian sản xuất nông nghiệp mà dần trở thành nơi tồn tại nhiều hoạt động kinh tế khác nhau. Việc làm có thể được tạo ra từ các cụm công nghiệp, cơ sở chế biến nông sản, làng nghề, thương mại, logistics, dịch vụ cá nhân hoặc hoạt động kinh doanh nhỏ.

ILO xem sự dịch chuyển lao động từ nông nghiệp — nơi có thể tồn tại tình trạng dư thừa lao động và năng suất thấp — sang các ngành phi nông nghiệp có năng suất cao hơn là một thành phần quan trọng của quá trình chuyển đổi cơ cấu và tăng năng suất.

Cơ chế ở đây không đơn giản là “giảm nông nghiệp thì tốt”. Giá trị nằm ở việc lao động được chuyển sang những công việc sử dụng thời gian, kỹ năng và nguồn lực hiệu quả hơn.

Nếu lao động rời nông nghiệp nhưng chỉ chuyển sang những việc làm phi chính thức bấp bênh, thiếu thời gian làm việc hoặc thu nhập không ổn định, cơ cấu ngành đã thay đổi nhưng chất lượng chuyển dịch chưa chắc tương ứng. Ngược lại, nếu việc làm mới có năng suất và tính ổn định cao hơn, sự thay đổi cơ cấu có ý nghĩa kinh tế lớn hơn.

Bởi vậy, cơ cấu việc làm có thể được sử dụng như một tín hiệu để nhận diện mức độ đa dạng hóa và chuyển dịch của nền kinh tế nông thôn, nhưng không nên dùng riêng nó để kết luận về mức sống hay chất lượng phát triển.

Cơ cấu việc làm còn cho thấy mức độ đa dạng của sinh kế

Một hộ gia đình nông thôn không nhất thiết chỉ có một nguồn việc làm. Các thành viên có thể đồng thời tham gia sản xuất nông nghiệp, làm công nhân, buôn bán nhỏ, làm dịch vụ hoặc nhận công việc theo thời vụ.

Khi cơ hội phi nông nghiệp còn hạn chế, việc làm thường tập trung vào một số hoạt động gắn với nông nghiệp. Điều này khiến sinh kế dễ phụ thuộc vào mùa vụ và các cú sốc liên quan đến sản xuất.

Khi công nghiệp và dịch vụ phát triển, người lao động có thêm lựa chọn. Nguồn thu của hộ gia đình vì thế có thể đến từ nhiều loại hoạt động khác nhau. Cơ cấu việc làm khi đó phản ánh không chỉ sự phân chia lao động giữa các ngành mà còn phản ánh khả năng đa dạng hóa nguồn sống của cư dân nông thôn.

Tuy nhiên, cần phân biệt giữa đa dạng hóa có chất lượng và đa dạng hóa mang tính đối phó. Một người phải làm nhiều việc ngắn hạn vì công việc chính không cung cấp đủ thu nhập hoặc đủ giờ làm cũng tạo ra một cơ cấu sinh kế đa dạng, nhưng sự đa dạng đó lại cho thấy tính dễ tổn thương.

Vì vậy, tỷ trọng ngành nên được đọc cùng các chỉ báo về thiếu việc làm, thu nhập, thời gian làm việc và mức độ ổn định của công việc.

Thiếu việc làm giúp nhìn rõ chất lượng của cơ cấu việc làm nông thôn

Chỉ nhìn vào tỷ lệ thất nghiệp có thể dẫn đến đánh giá chưa đầy đủ về thị trường lao động nông thôn.

Ở những nơi người dân có thể tham gia công việc gia đình, sản xuất nông nghiệp hoặc các hoạt động tự làm, một người có thể được tính là có việc làm nhưng vẫn không có đủ số giờ làm mong muốn. Vì vậy, thiếu việc làm thường cung cấp thêm thông tin quan trọng về mức độ sử dụng lao động.

Số liệu của cơ quan thống kê Việt Nam cho thấy trong năm 2024, tỷ lệ thiếu việc làm trong độ tuổi lao động ở khu vực nông thôn là 2,20%, cao hơn mức 1,28% ở thành thị. Trong khi đó, tỷ lệ thất nghiệp ở nông thôn là 2,05%, thấp hơn mức 2,53% của thành thị.

Hai con số này minh họa một điểm đáng chú ý: nông thôn có thể có tỷ lệ thất nghiệp thấp nhưng vẫn tồn tại vấn đề sử dụng lao động chưa đầy đủ. Nói cách khác, “có việc” và “có đủ việc làm” là hai trạng thái khác nhau.

Đây cũng là lý do không nên đánh giá cơ cấu việc làm nông thôn chỉ bằng số người đang làm việc. Một cơ cấu bền vững hơn cần tạo được công việc với khối lượng lao động phù hợp, khả năng tạo thu nhập và mức độ ổn định tương đối, chứ không đơn thuần hấp thụ người lao động vào bất kỳ hoạt động nào.

Muốn đánh giá cơ cấu việc làm cần đọc nhiều chỉ báo cùng nhau

Cơ cấu việc làm là một chỉ báo giàu thông tin nhưng có giới hạn. Từ tỷ trọng lao động theo ngành, có thể nhận biết mức độ tập trung vào nông nghiệp và xu hướng phát triển việc làm phi nông nghiệp; tuy nhiên, không thể từ đó tự động suy ra thu nhập cao, năng suất cao hay chất lượng việc làm tốt.

Để đọc đúng cơ cấu việc làm nông thôn, nên kết hợp ít nhất bốn nhóm thông tin:

·         Tỷ trọng lao động theo ngành để biết lao động tập trung vào nông nghiệp, công nghiệp, xây dựng hay dịch vụ

·         Tình trạng việc làm để nhận diện thất nghiệp và thiếu việc làm

·         Tính chất công việc để xem việc làm thường xuyên, thời vụ, tự làm hay làm công ăn lương

·         Năng suất và thu nhập để đánh giá việc chuyển dịch lao động có tạo ra giá trị kinh tế cao hơn hay không

Các chỉ báo này bổ sung cho nhau. Ví dụ, tỷ trọng lao động nông nghiệp giảm là dấu hiệu của thay đổi cơ cấu, nhưng muốn biết sự thay đổi đó có cải thiện khả năng sử dụng lao động hay không vẫn cần xem nơi tiếp nhận lao động là ngành gì và công việc mới có ổn định hơn không.

Cũng không nên đồng nhất cơ cấu việc làm với cơ cấu GDP. Một ngành có thể chỉ đóng góp một tỷ trọng nhất định vào sản lượng nhưng sử dụng tỷ trọng lao động lớn hơn nhiều. Khoảng cách giữa tỷ trọng lao động và tỷ trọng giá trị tạo ra chính là một trong những tín hiệu cần xem xét khi phân tích năng suất.

Nhìn tổng thể, cơ cấu việc làm nông thôn phản ánh cách lao động nông thôn được phân bổ giữa các ngành và hình thức việc làm, qua đó cho thấy mức độ phụ thuộc vào nông nghiệp, khả năng phát triển việc làm phi nông nghiệp, sự đa dạng của sinh kế và quá trình chuyển dịch kinh tế.

Ý nghĩa của cơ cấu không nằm ở việc một ngành có tỷ trọng cao hay thấp một cách riêng lẻ. Điều quan trọng là lao động đang dịch chuyển về đâu, công việc mới sử dụng lao động hiệu quả đến mức nào và người lao động có đủ việc làm ổn định hay không. Vì vậy, muốn đánh giá đúng cơ cấu việc làm nông thôn cần đọc tỷ trọng ngành cùng với thiếu việc làm, tính chất công việc, năng suất và thu nhập thay vì chỉ nhìn vào số người có việc làm.