Hao hụt trong sản xuất ảnh hưởng đến giá trị đầu ra thế nào?

Mức ảnh hưởng không nên đánh giá chỉ bằng tỷ lệ hao hụt. Cần đồng thời xem xét sản lượng tốt còn lại, giá trị của phần bị mất, khả năng thu hồi phế liệu hoặc tái chế, chi phí phát sinh để xử lý sản phẩm lỗi và mức hao hụt tiêu chuẩn của chính quy trình đó.

Hao hụt trong sản xuất tác động trực tiếp đến sản lượng đầu ra

Cơ chế trực tiếp nhất của hao hụt là làm giảm tỷ lệ chuyển đổi đầu vào thành sản phẩm đạt yêu cầu.

Giả sử một quy trình dự kiến tạo được 1.000 đơn vị sản phẩm. Nếu tỷ lệ hao hụt là 5% và toàn bộ phần hao hụt không thể trở thành thành phẩm đạt chuẩn thì sản lượng tốt còn:

1.000 × (1 − 5%) = 950 đơn vị

Nếu tỷ lệ hao hụt tăng lên 10%, đầu ra tốt chỉ còn:

1.000 × (1 − 10%) = 900 đơn vị

Có thể biểu diễn tổng quát:

Sản lượng tốt = Sản lượng lý thuyết × (1 − Tỷ lệ hao hụt)

Ở chiều ngược lại, doanh nghiệp có thể theo dõi tỷ lệ thu hồi hay yield:

Yield = Sản lượng đạt chuẩn / Sản lượng lý thuyết × 100%

Nếu hao hụt 5% thì trong trường hợp đơn giản, yield tương ứng là 95%.

Điểm quan trọng là đầu vào đã được đưa vào quá trình sản xuất nhưng một phần không chuyển hóa thành sản phẩm có giá trị tương đương thành phẩm. Vì vậy, cùng một nguồn lực đầu vào, quy trình có tỷ lệ hao hụt cao sẽ tạo ra lượng đầu ra hữu ích thấp hơn.

Trong thực tế, quan hệ này có thể phức tạp hơn nếu phần hao hụt được thu hồi, tái chế, bán dưới dạng phế liệu hoặc chuyển thành sản phẩm phụ. Khi đó, không nên coi toàn bộ lượng mất khỏi thành phẩm chính là mất hoàn toàn về giá trị kinh tế.

Hao hụt làm giảm giá trị đầu ra như thế nào?

Nếu mỗi đơn vị sản phẩm đạt chuẩn có cùng một mức giá trị, tác động của hao hụt lên tổng giá trị đầu ra có thể lượng hóa khá trực tiếp.

Giả sử 1.000 sản phẩm có giá trị 200.000 đồng mỗi đơn vị. Không có hao hụt, giá trị đầu ra lý thuyết là:

1.000 × 200.000 = 200 triệu đồng

Nếu hao hụt 5%, chỉ còn 950 sản phẩm đạt chuẩn:

950 × 200.000 = 190 triệu đồng

Như vậy, phần giá trị đầu ra thành phẩm bị giảm là 10 triệu đồng, trước khi tính đến giá trị có thể thu hồi từ phần hao hụt.

Công thức đơn giản là:

Giá trị đầu ra = Sản lượng đạt chuẩn × Giá trị trên mỗi đơn vị

Nếu giá trị đơn vị không đổi:

Giá trị đầu ra = Sản lượng lý thuyết × (1 − Tỷ lệ hao hụt) × Giá trị đơn vị

Theo mô hình này, mỗi một điểm phần trăm hao hụt tăng thêm sẽ làm giảm tương ứng một điểm phần trăm giá trị đầu ra lý thuyết, với điều kiện giá trị đơn vị và các yếu tố khác không đổi.

Tuy nhiên, đây là quan hệ về giá trị của lượng đầu ra tạo được, không đồng nghĩa trong mọi trường hợp với mức giảm lợi nhuận hay doanh thu đúng bằng con số đó. Lợi nhuận còn phụ thuộc vào giá bán, chi phí có thể tránh được, chi phí xử lý, khả năng bán phế liệu và nhiều yếu tố khác.

Vì sao hao hụt còn làm chi phí trên mỗi đơn vị sản phẩm tăng?

Tác động đáng chú ý hơn nằm ở chỗ nhiều khoản chi phí đã phát sinh trước khi doanh nghiệp biết phần đầu vào đó có trở thành sản phẩm tốt hay không.

Nguyên liệu đã được cấp vào dây chuyền. Máy đã vận hành. Nhân công đã làm việc. Năng lượng và thời gian sản xuất đã được sử dụng. Khi một phần sản lượng bị hao hụt, những nguồn lực này phải được phân bổ trên số lượng thành phẩm đạt chuẩn ít hơn.

Giả sử tổng chi phí của một mẻ sản xuất là 100 triệu đồng.

Nếu thu được đủ 1.000 sản phẩm:

Chi phí bình quân = 100 triệu / 1.000 = 100.000 đồng/sản phẩm

Nếu hao hụt 5%, còn 950 sản phẩm:

Chi phí bình quân = 100 triệu / 950 ≈ 105.263 đồng/sản phẩm

Chi phí trên một sản phẩm tốt tăng khoảng 5,26%.

Nếu hao hụt 10%, còn 900 sản phẩm:

Chi phí bình quân = 100 triệu / 900 ≈ 111.111 đồng/sản phẩm

Chi phí đơn vị tăng khoảng 11,11% so với trường hợp không hao hụt.

Trong mô hình đơn giản khi tổng chi phí không đổi, hệ số tăng chi phí trên mỗi sản phẩm tốt là:

1 / (1 − Tỷ lệ hao hụt)

Do đó, tác động của hao hụt lên chi phí đơn vị không hoàn toàn tuyến tính. Tỷ lệ hao hụt càng lớn, chi phí phải gánh trên mỗi đơn vị còn lại càng tăng nhanh.

Đây là lý do một mức giảm sản lượng tưởng như nhỏ vẫn có thể đáng kể về kinh tế, đặc biệt với quy trình có giá trị nguyên liệu cao hoặc tỷ trọng chi phí cố định lớn.

Không phải mọi dạng hao hụt đều làm mất giá trị như nhau

Một tỷ lệ hao hụt giống nhau chưa chắc tạo ra cùng một thiệt hại kinh tế. Giá trị thực sự bị mất phụ thuộc vào phần vật chất hoặc sản phẩm sau hao hụt còn có thể làm gì.

Hao hụt mất hoàn toàn

Đây là trường hợp nguyên liệu hoặc sản phẩm không thể thu hồi để sử dụng hay bán lại. Phần giá trị kinh tế bị mất thường lớn nhất vì doanh nghiệp vừa mất khả năng tạo thành phẩm vừa không có nguồn thu hồi bù đắp.

Phế liệu còn giá trị thu hồi

Nếu phần hao hụt có thể bán làm phế liệu, giá trị mất ròng sẽ thấp hơn giá trị thành phẩm bị mất.

Có thể hình dung:

Giá trị mất ròng = Giá trị đầu ra bị mất − Giá trị thu hồi

Ví dụ, phần hao hụt khiến doanh nghiệp mất 10 triệu đồng giá trị thành phẩm nhưng phế liệu thu hồi được 2 triệu đồng thì mức giảm giá trị ròng, theo cách tính đơn giản này, còn khoảng 8 triệu đồng trước các chi phí liên quan.

Sản phẩm lỗi có thể tái gia công

Sản phẩm chưa đạt chuẩn nhưng có thể sửa hoặc gia công lại không phải là hao hụt hoàn toàn. Khi đó, tổn thất kinh tế bao gồm chi phí tái gia công, thời gian máy, năng lượng, nhân công bổ sung và nguy cơ giảm công suất khả dụng của dây chuyền.

Nếu sửa thành công, doanh nghiệp có thể bảo toàn phần lớn giá trị đầu ra, nhưng phải trả thêm chi phí để đạt được giá trị đó.

Hao hụt làm giảm cấp chất lượng

Một sản phẩm vẫn bán được nhưng bị hạ cấp cũng làm giá trị đầu ra giảm dù số lượng vật lý không đổi. Chẳng hạn, 1.000 đơn vị vẫn tồn tại nhưng một phần chỉ được bán dưới cấp chất lượng thấp hơn. Khi đó, tổn thất nằm ở chênh lệch giá trị trên mỗi đơn vị, chứ không nhất thiết nằm ở số lượng.

Vì vậy, chỉ theo dõi kilogram, mét hoặc số chiếc bị mất có thể chưa phản ánh đầy đủ tác động của hao hụt.

Tỷ lệ hao hụt giống nhau nhưng giá trị thiệt hại có thể rất khác

Giá trị của hao hụt phụ thuộc mạnh vào thời điểm nó phát sinh trong quá trình sản xuất.

Nếu 10 kg nguyên liệu bị loại ngay ở công đoạn đầu, doanh nghiệp mất phần nguyên liệu đó nhưng có thể chưa phải tiêu tốn nhiều công chế biến tiếp theo.

Nếu cùng lượng sản phẩm bị loại ở công đoạn gần cuối, sản phẩm đã hấp thụ thêm nhân công, năng lượng, thời gian máy và các vật tư phụ. Giá trị tích lũy trong phần bị loại lúc này thường cao hơn.

Do đó, hai quy trình cùng có tỷ lệ hao hụt 3% chưa chắc có mức thiệt hại tương đương. Muốn đánh giá đúng phải biết:

·         Hao hụt phát sinh ở công đoạn nào

·         Giá trị đã tích lũy đến thời điểm phát sinh hao hụt

·         Phần hao hụt có thể thu hồi bao nhiêu

·         Có phát sinh chi phí tái chế, tái gia công hoặc xử lý hay không

Đây cũng là lý do quản trị hao hụt nên theo dõi theo từng công đoạn thay vì chỉ tổng hợp một tỷ lệ cho toàn nhà máy.

Cần phân biệt hao hụt tiêu chuẩn và hao hụt vượt mức

Không phải quy trình sản xuất nào cũng có thể đạt tỷ lệ hao hụt bằng 0. Cắt vật liệu có thể tạo phế liệu biên, gia công cơ khí có thể sinh phoi, chế biến có thể xảy ra bay hơi hoặc mất ẩm, còn quá trình phân loại có thể loại bỏ một tỷ lệ nguyên liệu không đạt yêu cầu.

Vì vậy, đánh giá hiệu quả không nên mặc định rằng mọi hao hụt đều bất thường.

Điểm tham chiếu phù hợp hơn là:

Hao hụt thực tế so với hao hụt tiêu chuẩn của cùng sản phẩm và cùng quy trình

Ví dụ, nếu định mức kỹ thuật cho phép hao hụt 2% nhưng thực tế đạt 3,5%, phần cần điều tra trước hết là 1,5 điểm phần trăm vượt định mức chứ không phải tự động kết luận toàn bộ 3,5% là lãng phí có thể loại bỏ.

Ngược lại, nếu chỉ nhìn thấy sản lượng vẫn đạt kế hoạch mà bỏ qua tỷ lệ hao hụt tăng, doanh nghiệp cũng có thể đánh giá sai. Để bù lượng mất, dây chuyền có thể đã tiêu thụ nhiều nguyên liệu hơn mức cần thiết.

Không tồn tại một tỷ lệ hao hụt “tốt” duy nhất áp dụng cho tất cả ngành sản xuất. Ngưỡng hợp lý phải gắn với đặc tính vật liệu, công nghệ, thiết kế sản phẩm, tiêu chuẩn chất lượng và định mức kỹ thuật của từng quy trình.

Đo tác động của hao hụt bằng những chỉ số nào?

Để đánh giá đúng giá trị đầu ra, tỷ lệ hao hụt nên được đặt cùng các chỉ số phản ánh hiệu suất chuyển đổi và giá trị kinh tế.

Tỷ lệ hao hụt

Hao hụt (%) = Lượng hao hụt / Tổng lượng đầu vào phù hợp × 100%

Chỉ số này cho biết tỷ trọng đầu vào không chuyển thành đầu ra mong muốn.

Tỷ lệ thu hồi

Yield (%) = Lượng đầu ra đạt chuẩn / Lượng đầu ra lý thuyết × 100%

Yield giúp nhìn vấn đề từ phía sản phẩm tốt thu được thay vì chỉ tập trung vào phần bị mất.

Chi phí trên đơn vị tốt

Chi phí đơn vị tốt = Tổng chi phí sản xuất liên quan / Số đơn vị đạt chuẩn

Đây là chỉ số quan trọng để nhận ra trường hợp tổng chi phí không tăng nhiều nhưng sản lượng tốt giảm khiến hiệu quả kinh tế suy yếu.

Giá trị hao hụt ròng

Ở mức quản trị, có thể tiếp cận theo nguyên tắc:

Giá trị hao hụt ròng = Giá trị kinh tế bị mất Chi phí xử lý hoặc tái gia công − Giá trị thu hồi

Cách tính chi tiết phải phù hợp với hệ thống định mức và phương pháp xác định giá trị của doanh nghiệp. Không nên lấy giá bán thành phẩm nhân trực tiếp với mọi loại hao hụt nếu phần bị mất chưa trải qua toàn bộ công đoạn hoặc vẫn có giá trị thu hồi.

Ví dụ tổng hợp về tác động của hao hụt đến giá trị đầu ra

Giả sử một mẻ sản xuất theo lý thuyết có thể tạo 10.000 sản phẩm, mỗi sản phẩm đạt chuẩn được định giá 50.000 đồng.

Giá trị đầu ra lý thuyết:

10.000 × 50.000 = 500 triệu đồng

Nếu hao hụt 4%, sản lượng đạt chuẩn còn:

10.000 × 96% = 9.600 sản phẩm

Giá trị đầu ra thành phẩm:

9.600 × 50.000 = 480 triệu đồng

Chênh lệch so với đầu ra lý thuyết là 20 triệu đồng.

Tuy nhiên, giả sử phần hao hụt còn thu hồi được 3 triệu đồng dưới dạng vật liệu tái chế. Khi chỉ xét giá trị đầu ra bị mất và giá trị thu hồi, phần suy giảm ròng còn:

20 triệu − 3 triệu = 17 triệu đồng

Nếu mẻ sản xuất có tổng chi phí 300 triệu đồng, chi phí bình quân trên sản phẩm tốt là:

300 triệu / 9.600 = 31.250 đồng/sản phẩm

Nếu không có hao hụt và vẫn giữ tổng chi phí 300 triệu đồng:

300 triệu / 10.000 = 30.000 đồng/sản phẩm

Như vậy, hao hụt 4% không chỉ làm mất 400 sản phẩm thành phẩm mà còn khiến chi phí bình quân trên mỗi sản phẩm tốt tăng khoảng 4,17%.

Ví dụ này cho thấy cần đánh giá hao hụt trên ít nhất hai chiều: giá trị đầu ra bị mất và chi phí phải phân bổ lên đầu ra còn lại.

Muốn giảm ảnh hưởng của hao hụt cần xác định đúng điểm phát sinh

Giảm hao hụt có giá trị nhất khi doanh nghiệp biết phần mất phát sinh ở đâu và nguyên nhân nào thực sự có thể kiểm soát.

Thay vì chỉ đặt mục tiêu “giảm tỷ lệ hao hụt”, nên theo dõi hao hụt theo vật liệu, sản phẩm, lệnh sản xuất và công đoạn. Sau đó so sánh tỷ lệ thực tế với định mức tương ứng.

Khi tỷ lệ vượt chuẩn, cần xem chênh lệch xuất phát từ biến động nguyên liệu, thiết lập máy, thao tác, điều kiện vận hành, tiêu chuẩn chất lượng hay sản phẩm phải tái gia công. Cách tiếp cận này giúp tránh việc giảm hao hụt bằng mọi giá nhưng lại làm phát sinh vấn đề khác như tốc độ sản xuất thấp hơn hoặc chất lượng đầu ra không đạt yêu cầu.

Một chỉ số hao hụt chỉ có ý nghĩa quản trị khi gắn với giá trị. Giảm được 1 kg hao hụt ở vật liệu giá trị cao có thể đáng kể hơn giảm nhiều kilogram vật liệu có giá trị thấp; tương tự, xử lý lỗi tại công đoạn đầu thường có ý nghĩa khác với lỗi phát hiện sau khi sản phẩm đã hấp thụ gần toàn bộ chi phí chế biến.

Hao hụt trong sản xuất làm giảm giá trị đầu ra theo hai cơ chế chính: làm giảm lượng sản phẩm đạt chuẩn có thể tạo giá trị và làm tăng phần chi phí phải gánh trên mỗi đơn vị tốt còn lại. Mức thiệt hại thực tế không thể xác định chỉ bằng một tỷ lệ phần trăm mà cần tính thêm giá trị đơn vị, công đoạn phát sinh, chi phí đã tích lũy, khả năng tái gia công và giá trị thu hồi.

Vì vậy, cách đánh giá hữu ích nhất là đặt hao hụt thực tế – yield – chi phí trên đơn vị tốt – giá trị thu hồi trong cùng một hệ thống theo dõi và so sánh chúng với định mức kỹ thuật của từng quy trình. Khi đó, doanh nghiệp mới thấy được mỗi phần hao hụt thực sự đang làm giảm bao nhiêu giá trị đầu ra và đâu là phần chênh lệch đáng ưu tiên xử lý.