Sinh kế nông thôn là gì và gồm những thành phần nào?

Trong môi trường nông thôn, những yếu tố này liên kết thành một hệ thống. Hộ gia đình có đất đai, lao động, kỹ năng, vốn, quan hệ xã hội và cơ sở vật chất; họ sử dụng các nguồn lực đó để trồng trọt, chăn nuôi, làm nghề, kinh doanh hoặc đi làm thuê; từ đó hình thành thu nhập, lương thực và những điều kiện cần thiết để duy trì đời sống.

Vì vậy, có thể hiểu sinh kế nông thôn thông qua ba câu hỏi: Người dân có những nguồn lực gì? Họ sử dụng chúng vào những hoạt động nào? Và các hoạt động đó tạo ra nguồn thu hoặc kết quả sinh kế gì?

Sinh kế nông thôn là gì?

Sinh kế nông thôn là tổng thể những nguồn lực, năng lực và hoạt động mà người dân sống ở khu vực nông thôn sử dụng để đáp ứng nhu cầu sống của bản thân và gia đình.

Điểm quan trọng là sinh kế không phải một nghề nghiệp đơn lẻ. Một hộ có thể vừa trồng lúa, vừa nuôi gia cầm, vừa kinh doanh nhỏ và có thành viên làm công việc hưởng lương. Tất cả các hoạt động đó cùng với đất đai, lao động, kỹ năng, tiền vốn và mạng lưới xã hội của hộ tạo nên sinh kế.

Do đó, hai hộ cùng làm nông nghiệp chưa chắc có sinh kế giống nhau. Một hộ có nhiều đất nhưng thiếu lao động; hộ khác ít đất nhưng có kỹ năng nghề và nguồn thu ngoài nông nghiệp. Cách họ kết hợp nguồn lực sẽ dẫn đến những chiến lược và kết quả sinh kế khác nhau.

Khái niệm này cũng giải thích vì sao thu nhập chỉ là một phần của sinh kế. Thu nhập là kết quả quan trọng, nhưng khả năng tạo ra và duy trì nguồn thu còn phụ thuộc vào tài sản, kỹ năng, sức khỏe, thị trường, cơ sở hạ tầng, quan hệ xã hội và nhiều điều kiện khác.

Nguồn lực sinh kế là nền tảng để hộ gia đình tạo ra cuộc sống

Trong cách tiếp cận sinh kế bền vững, nguồn lực của cá nhân và hộ gia đình thường được xem xét theo nhiều dạng vốn. FAO mô tả năm nhóm vốn thường dùng gồm vốn con người, vốn tự nhiên, vốn xã hội, vốn vật chất và vốn tài chính.

Nguồn lực con người

Nguồn lực con người bao gồm lao động, sức khỏe, kiến thức, kinh nghiệm và kỹ năng của các thành viên trong hộ.

Một gia đình có cùng diện tích đất với hộ khác nhưng có kiến thức canh tác tốt hơn, kỹ năng sửa chữa máy móc hoặc khả năng kinh doanh có thể tạo ra nhiều lựa chọn sinh kế hơn.

Vì thế, lao động không nên chỉ được nhìn dưới góc độ số lượng người. Chất lượng lao động và năng lực chuyển đổi giữa các loại công việc cũng rất quan trọng.

Nguồn lực tự nhiên

Đây là các tài nguyên mà sinh kế phụ thuộc vào như đất, nước, rừng, nguồn lợi thủy sản và những điều kiện tự nhiên phục vụ sản xuất.

Đối với nhiều hộ nông thôn làm nông, lâm nghiệp hoặc thủy sản, nguồn lực tự nhiên là đầu vào trực tiếp của hoạt động sinh kế. Tuy nhiên, có đất chưa có nghĩa là chắc chắn tạo được thu nhập cao. Chất lượng đất, nguồn nước, quyền tiếp cận và khả năng khai thác nguồn lực mới quyết định giá trị thực tế của tài sản đó.

Nguồn lực vật chất

Nguồn lực vật chất gồm những tài sản và cơ sở hạ tầng hỗ trợ cuộc sống và sản xuất như nhà ở, công cụ, máy móc, phương tiện vận chuyển, hệ thống tưới, điện, đường giao thông hoặc khả năng tiếp cận thông tin.

Ví dụ, một hộ có sản phẩm nông nghiệp nhưng đường vận chuyển khó khăn có thể gặp bất lợi khi đưa hàng ra thị trường. Vì vậy, cơ sở vật chất có thể ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng biến sản phẩm thành nguồn thu.

Nguồn lực tài chính

Nguồn lực tài chính bao gồm tiền mặt, tiền tiết kiệm, tín dụng và các nguồn tài chính mà hộ có thể huy động.

Vốn tài chính giúp hộ mua giống, vật tư, máy móc hoặc đầu tư vào hoạt động mới. Nó cũng đóng vai trò dự phòng khi xảy ra mất mùa, bệnh tật hay gián đoạn việc làm.

Tuy nhiên, khả năng tiếp cận vốn chỉ có ý nghĩa khi hộ có thể sử dụng vốn cho hoạt động phù hợp và kiểm soát được nghĩa vụ trả nợ.

Nguồn lực xã hội

Nguồn lực xã hội hình thành từ gia đình, cộng đồng, tổ chức, nhóm nghề nghiệp, hợp tác và các mạng lưới quan hệ mà người dân có thể dựa vào.

Trong thực tế nông thôn, mạng lưới này có thể giúp trao đổi thông tin, tiếp cận việc làm, tìm đầu ra sản phẩm, huy động sự hỗ trợ hoặc phối hợp sản xuất.

Các nhóm vốn không tồn tại riêng biệt. Kỹ năng có thể giúp một người tìm được việc làm; thu nhập từ việc làm tạo ra vốn tài chính; tiền vốn được sử dụng mua máy móc; máy móc tiếp tục nâng khả năng sản xuất. Chính sự chuyển đổi và kết hợp giữa các nguồn lực mới tạo thành năng lực sinh kế thực tế.

Hoạt động sinh kế là cách người dân biến nguồn lực thành giá trị

Nếu nguồn lực trả lời câu hỏi “hộ gia đình có gì?”, hoạt động sinh kế trả lời câu hỏi “họ làm gì với những gì mình có?”

Hoạt động sinh kế ở nông thôn có thể thuộc nhiều nhóm.

Hoạt động nông nghiệp gồm trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản, lâm nghiệp và các hoạt động trực tiếp dựa trên tài nguyên tự nhiên.

Hoạt động phi nông nghiệp tại nông thôn có thể gồm chế biến, thủ công, buôn bán, vận tải, xây dựng, dịch vụ hoặc kinh doanh nhỏ.

Lao động làm công ăn lương cũng có thể trở thành một phần của sinh kế khi thành viên trong hộ làm việc tại doanh nghiệp, cơ sở sản xuất hoặc khu vực dịch vụ.

Ngoài ra, một số hộ còn có thành viên làm việc ở địa phương khác và chuyển một phần thu nhập về gia đình.

Điều này cho thấy sinh kế nông thôn không nên được đồng nhất với sản xuất nông nghiệp. Nghiên cứu của World Bank về thu nhập hộ nông thôn cũng ghi nhận việc đa dạng hóa nguồn thu, bao gồm các hoạt động ngoài nông nghiệp, là hiện tượng phổ biến trong nhiều cộng đồng nông thôn.

Một hộ càng có khả năng phối hợp những hoạt động phù hợp với nguồn lực của mình thì càng có nhiều phương án tạo thu nhập. Tuy nhiên, nhiều hoạt động không tự động đồng nghĩa với sinh kế tốt hơn: mỗi hoạt động còn phụ thuộc vào chi phí, năng lực thực hiện, thị trường và mức độ rủi ro.

Nguồn thu là kết quả của quá trình tổ chức sinh kế

Nguồn thu cho thấy các nguồn lực và hoạt động sinh kế đã tạo ra giá trị kinh tế như thế nào.

Thu nhập của hộ nông thôn có thể đến từ bán nông sản, chăn nuôi, thủy sản; tiền công và tiền lương; kinh doanh hoặc dịch vụ; nghề thủ công; hoặc các dòng tiền từ thành viên làm việc ở nơi khác.

Một đặc điểm đáng chú ý là một hộ có thể đồng thời có nhiều nguồn thu. World Bank mô tả những hộ đa dạng hóa sinh kế có thể kết hợp thu nhập từ nông nghiệp, lao động ngoài nông nghiệp và di chuyển lao động.

Sự phân biệt giữa hoạt động và nguồn thu rất quan trọng. Trồng rau là một hoạt động sinh kế; tiền thu được từ bán rau là nguồn thu. Một hoạt động cũng chưa chắc luôn tạo tiền mặt: sản phẩm được hộ tự tiêu dùng vẫn góp phần duy trì cuộc sống và do đó vẫn có ý nghĩa về sinh kế.

Bởi vậy, khi phân tích sinh kế không nên chỉ cộng các khoản tiền kiếm được. Cần nhìn ngược lại xem thu nhập đó đến từ hoạt động nào, hoạt động dựa trên nguồn lực nào và khả năng duy trì nguồn thu ra sao.

Nguồn lực, hoạt động và nguồn thu liên kết với nhau như thế nào?

Ba thành phần này tạo thành một chuỗi logic:

Nguồn lực → lựa chọn hoạt động → kết quả và nguồn thu.

Giả sử một hộ có đất, lao động gia đình và kiến thức chăn nuôi. Họ có thể sử dụng các nguồn lực này để vừa trồng cây vừa nuôi gia súc. Sản phẩm được tiêu dùng trong gia đình hoặc bán ra thị trường, từ đó tạo lương thực và tiền mặt.

Nếu một thành viên có thêm kỹ năng nghề, hộ có thể bổ sung hoạt động phi nông nghiệp. Nguồn tiền mới lại có thể được dùng mua máy móc, cải thiện sản xuất hoặc dự phòng khi nông nghiệp gặp khó khăn.

Như vậy, sinh kế là một quá trình vận động chứ không phải danh sách tài sản cố định.

Một nguồn lực có thể mở ra nhiều hoạt động. Một hoạt động có thể tạo nhiều kết quả. Ngược lại, khi mất một nguồn lực quan trọng, chẳng hạn đất sản xuất, sức lao động hoặc khả năng tiếp cận vốn, hộ có thể phải thay đổi toàn bộ cách kiếm sống.

Đó cũng là lý do cách tiếp cận sinh kế đặt trọng tâm vào khả năng ứng phó với cú sốc. Theo khung sinh kế bền vững được FAO trình bày, một sinh kế được xem là bền vững khi có khả năng ứng phó và phục hồi trước căng thẳng, cú sốc, đồng thời duy trì hoặc cải thiện năng lực và tài sản mà không làm suy giảm nền tảng tài nguyên tự nhiên.

Sinh kế còn chịu tác động của điều kiện bên ngoài

Nguồn lực và hoạt động của hộ không tồn tại trong môi trường biệt lập. Chúng chịu ảnh hưởng của thị trường, chính sách, thể chế, điều kiện tự nhiên và các cú sốc.

Khung sinh kế bền vững xem xét cả những yếu tố như xu hướng dài hạn, cú sốc, tính mùa vụ và môi trường thể chế bao quanh hộ gia đình. FAO cũng nhấn mạnh việc phân tích sinh kế cần xem xét bối cảnh chính sách, luật pháp, quản trị và các thiết chế kinh tế – xã hội bên cạnh tài sản và chiến lược sinh kế.

Chẳng hạn, một hộ có đất và kỹ thuật sản xuất tốt vẫn có thể gặp khó khăn nếu giá đầu ra giảm mạnh. Một gia đình dựa chủ yếu vào trồng trọt có thể bị ảnh hưởng lớn bởi hạn hán hoặc lũ lụt. Ngược lại, đường giao thông thuận lợi, khả năng tiếp cận thị trường và tín dụng có thể làm tăng số lựa chọn sinh kế.

Do đó, khi đánh giá một sinh kế, không nên chỉ hỏi hộ đang có bao nhiêu tài sản mà còn phải xem các tài sản đó có thể được sử dụng trong điều kiện nào và đối mặt với những rủi ro nào.

Cách nhận diện sinh kế của một hộ gia đình nông thôn

Có thể phân tích sinh kế của một hộ bằng cách đi theo dòng từ nguồn lực đến kết quả.

Trước hết, xác định hộ đang sở hữu hoặc có thể tiếp cận những nguồn lực nào: lao động, kỹ năng, đất đai, tài nguyên, máy móc, tiền vốn và các quan hệ hỗ trợ.

Tiếp theo, xác định những hoạt động mà hộ thực sự sử dụng để duy trì cuộc sống. Không nên chỉ ghi nghề nghiệp chính của chủ hộ vì các thành viên khác có thể tham gia những hoạt động hoàn toàn khác.

Sau đó, xác định kết quả từ từng hoạt động: tiền mặt, sản phẩm tự tiêu dùng hoặc những lợi ích khác giúp đáp ứng nhu cầu của gia đình.

Cuối cùng, cần xem mức độ phụ thuộc của hộ vào từng nguồn thu. Nếu phần lớn sinh kế phụ thuộc vào một hoạt động dễ bị ảnh hưởng bởi thời tiết hoặc biến động thị trường, khả năng chống chịu sẽ khác với một hộ có nhiều phương án tạo thu nhập độc lập hơn.

Cách nhìn này giúp tránh một hiểu lầm thường gặp: sinh kế không phải chỉ là “hộ làm nghề gì”. Nghề nghiệp mô tả hoạt động; sinh kế mô tả toàn bộ hệ thống nguồn lực, hoạt động và kết quả giúp hộ duy trì cuộc sống.

Tóm lại, sinh kế nông thôn là toàn bộ năng lực, nguồn lực và hoạt động mà người dân nông thôn huy động để duy trì đời sống và tạo ra các kết quả cần thiết cho gia đình. Nguồn lực có thể được nhìn qua năm nhóm chính gồm con người, tự nhiên, vật chất, tài chính và xã hội; các nguồn lực được kết hợp thành những hoạt động nông nghiệp hoặc phi nông nghiệp, rồi tạo ra thu nhập, sản phẩm tự tiêu dùng và các kết quả sinh kế khác.

Hiểu sinh kế theo chuỗi nguồn lực → hoạt động → nguồn thu/kết quả giúp nhìn đúng bản chất hơn so với việc chỉ xem nghề nghiệp hoặc mức thu nhập. Đồng thời, cần đặt chuỗi này trong bối cảnh thị trường, thể chế, môi trường và các cú sốc vì chính những yếu tố đó quyết định một sinh kế có thể duy trì và phục hồi lâu dài hay không.