Những yếu tố đa dạng hóa sinh kế của hộ nông thôn

Điểm quan trọng là khả năng đa dạng hóa không đồng nghĩa với số lượng nguồn thu mà hộ đang có. Một hộ có nhiều nguồn lực nhưng lựa chọn chuyên môn hóa vào một hoạt động sinh lợi cao vẫn có năng lực đa dạng hóa lớn. Ngược lại, một hộ nghèo phải làm nhiều việc thời vụ để đối phó thiếu hụt thu nhập có thể có danh mục sinh kế đa dạng nhưng khả năng tiếp cận các hoạt động có giá trị cao lại rất hạn chế.

Vì vậy, khi xem xét các yếu tố đa dạng hóa sinh kế, cần nhìn đồng thời vào hai phía: nguồn lực mà hộ sở hữu và cơ hội mà hộ thực sự có thể tiếp cận. Hai nhóm này tương tác với nhau và quyết định hộ có thể chuyển nguồn lực thành một danh mục sinh kế khả thi đến đâu.

Nguồn vốn con người quyết định hộ có thể tham gia những hoạt động nào

Vốn con người bao gồm số lượng lao động, độ tuổi, sức khỏe, kiến thức, trình độ học vấn, kỹ năng nghề và kinh nghiệm của các thành viên. Đây là lớp nguồn lực trực tiếp quyết định hộ có đủ người, đủ thời gian và đủ năng lực để phân bổ lao động sang hoạt động mới hay không.

Một hộ có nhiều lao động trong độ tuổi làm việc thường có dư địa phân công cao hơn. Một số thành viên có thể tiếp tục sản xuất nông nghiệp trong khi những người khác làm thuê, kinh doanh hoặc tham gia việc làm phi nông nghiệp. Ngược lại, hộ có ít lao động nhưng nhiều người phụ thuộc có thể khó mở thêm hoạt động vì lao động hiện có đã phải dành cho sản xuất chính và chăm sóc gia đình.

Kỹ năng và học vấn tác động theo cơ chế khác. Chúng có thể mở cửa tới những công việc đòi hỏi trình độ, khả năng tiếp nhận thông tin hoặc kỹ thuật cao hơn. Tuy nhiên, không nên mặc định học vấn càng cao thì hộ càng đa dạng hóa nhiều. Trong một số điều kiện, nguồn nhân lực tốt giúp hộ tiếp cận nhiều hoạt động; trong điều kiện khác, nó lại tạo cơ hội chuyên môn hóa vào một nghề hoặc ngành có lợi tức cao.

Sự khác biệt này xuất hiện khá rõ trong bằng chứng thực nghiệm. Một nghiên cứu sử dụng 7.584 quan sát từ dữ liệu hộ nông thôn Việt Nam cho thấy quy mô hộ có quan hệ có ý nghĩa với lựa chọn đa dạng hóa, trong khi học vấn của chủ hộ không có ý nghĩa thống kê trong mô hình đó. Một nghiên cứu khác tại Ethiopia lại ghi nhận giáo dục có thể liên hệ nghịch với mức đa dạng nguồn thu trong bối cảnh người có học vấn cao và đất đai thuận lợi chuyển sang chuyên môn hóa. Chính nghiên cứu này cũng lưu ý rằng các nghiên cứu trước đó đã tìm thấy chiều tác động ngược lại.

Điều đó cho thấy vốn con người nên được đánh giá qua khả năng tạo lựa chọn, thay vì chỉ nhìn vào một chỉ báo như số năm đi học.

Sức khỏe và cơ cấu lao động tạo ra giới hạn thực tế

Một hộ có kỹ năng nhưng lao động thường xuyên ốm đau vẫn có thể không đủ khả năng tham gia hoạt động mới. Tương tự, cùng một quy mô bốn người nhưng hộ có ba lao động trưởng thành khác hẳn hộ chỉ có một lao động và ba người phụ thuộc.

Do đó, khi đánh giá vốn con người cần xem đồng thời:

·         Số lao động có khả năng tham gia sản xuất

·         Kỹ năng và kinh nghiệm của từng lao động

·         Tình trạng sức khỏe

·         Nghĩa vụ chăm sóc trong hộ

·         Khả năng di chuyển hoặc làm việc ngoài địa phương

Không nên suy từ một đặc điểm nhân khẩu học đơn lẻ đến kết luận rằng hộ chắc chắn sẽ đa dạng hóa.

Đất đai, tài sản và tư liệu sản xuất vừa tạo nền tảng vừa có thể thúc đẩy chuyên môn hóa

Vốn tự nhiên và vốn vật chất gồm đất canh tác, nguồn nước, vật nuôi, máy móc, phương tiện, nhà xưởng và những tài sản có thể được sử dụng cho sản xuất. Các nguồn lực này tác động đến đa dạng hóa thông qua ít nhất hai cơ chế.

Thứ nhất, chúng tạo nền tảng đầu tư. Đất có thể hỗ trợ nhiều loại cây trồng hoặc kết hợp trồng trọt với chăn nuôi. Phương tiện vận tải giúp hộ tham gia buôn bán hoặc cung cấp dịch vụ. Máy móc có thể vừa phục vụ sản xuất của hộ vừa tạo thu nhập từ dịch vụ cho thuê.

Thứ hai, tài sản có thể đóng vai trò như một dạng vùng đệm rủi ro, giúp hộ chấp nhận chi phí ban đầu khi thử một hoạt động mới.

Trong nghiên cứu về hộ nông thôn Việt Nam nói trên, diện tích đất canh tác và giá trị vật nuôi có quan hệ dương có ý nghĩa thống kê với lựa chọn đa dạng hóa. Tuy nhiên, chỉ báo tổng tài sản lại mang dấu âm trong mô hình, còn diện tích nhà ở không có ý nghĩa thống kê.

Kết quả này minh họa một nguyên tắc quan trọng: sở hữu nhiều tài sản không tự động dẫn tới đa dạng hóa cao hơn. Khi một tài sản tạo ra lợi thế đủ lớn trong hoạt động hiện tại, hộ có thể chọn chuyên môn hóa thay vì phân tán nguồn lực.

Quy mô đất có thể tác động theo hai chiều

Đất ít có thể đẩy hộ ra ngoài nông nghiệp vì sản xuất trên diện tích nhỏ không đủ tạo thu nhập. Đây là đa dạng hóa do sức ép.

Ngược lại, hộ có nhiều đất có thể tạo dòng tiền, tài sản thế chấp hoặc sản lượng hàng hóa đủ lớn để tích lũy vốn và đầu tư sang hoạt động khác. Đây là đa dạng hóa dựa trên năng lực.

Nhưng nếu sản xuất trên diện tích lớn đang mang lại lợi nhuận hấp dẫn, chính lợi thế đất đai lại có thể thúc đẩy chuyên môn hóa. Vì thế, tác động của đất cần đặt trong mối quan hệ với năng suất, thị trường, lao động và cơ hội phi nông nghiệp chứ không nên diễn giải theo một chiều cố định.

Nguồn lực tài chính quyết định khả năng vượt qua chi phí gia nhập

Hầu hết hoạt động sinh kế mới đều có một mức chi phí gia nhập nhất định. Hộ có thể phải mua công cụ, nguyên liệu, giống, phương tiện, thuê mặt bằng, học nghề hoặc chịu một khoảng thời gian chưa có thu nhập ổn định. Vì vậy, tiết kiệm, dòng tiền và khả năng tiếp cận tín dụng có vai trò trực tiếp đối với khả năng chuyển từ “muốn đa dạng hóa” sang “có thể đa dạng hóa”.

Tiết kiệm đặc biệt quan trọng vì hộ có thể chủ động sử dụng mà không cần đáp ứng điều kiện vay vốn. Trong dữ liệu hộ nông thôn Việt Nam được nghiên cứu, tiết kiệm có quan hệ dương có ý nghĩa với xác suất lựa chọn đa dạng hóa; tác giả lý giải rằng nguồn tiền này mở rộng khả năng đầu tư vào những hoạt động khác, kể cả hoạt động phi nông nghiệp.

Tín dụng phức tạp hơn. Về lý thuyết, vốn vay có thể tháo gỡ rào cản đầu tư, nhưng tác động thực tế phụ thuộc vào việc hộ có vay được hay không, số vốn có đủ không, kỳ hạn có phù hợp với dòng tiền của hoạt động mới không và mức rủi ro mà hộ sẵn sàng chấp nhận. Trong chính nghiên cứu Việt Nam trên, giá trị tiền vay không có ý nghĩa thống kê đối với quyết định đa dạng hóa sau khi kiểm soát các yếu tố khác.

Do đó, có tín dụng trong địa phương chưa đồng nghĩa với hộ có khả năng dùng tín dụng để đa dạng hóa. Điều quan trọng hơn là khả năng tiếp cận thực tế và tính phù hợp của nguồn vốn.

Thiếu vốn có thể làm hộ mắc kẹt trong đa dạng hóa lợi tức thấp

Một hộ thiếu tiền vẫn có thể có nhiều nguồn thu, nhưng thường phải ưu tiên những hoạt động có chi phí gia nhập thấp: lao động thời vụ, dịch vụ nhỏ, khai thác nguồn lực sẵn có hoặc buôn bán quy mô rất nhỏ.

Trong khi đó, các hoạt động có năng suất cao hơn thường đòi hỏi vốn, kỹ năng hoặc thiết bị nhiều hơn. Nghiên cứu của World Bank về kinh tế phi nông nghiệp nông thôn cũng chỉ ra rằng những cơ hội có lợi tức cao có thể yêu cầu vốn khởi nghiệp hoặc kỹ năng chuyên biệt, khiến khả năng tiếp cận giữa các nhóm hộ không đồng đều.

Vì vậy, khi đánh giá đa dạng hóa cần phân biệt đa dạng số nguồn thu với đa dạng vào những hoạt động có khả năng tạo giá trị cao.

Mạng lưới xã hội và thể chế giúp hộ tiếp cận thông tin, nguồn lực và cơ hội

Vốn xã hội bao gồm quan hệ cộng đồng, tổ chức nghề nghiệp, hợp tác xã, nhóm sản xuất, quan hệ họ hàng và các mạng lưới mà hộ có thể huy động để tìm thông tin hoặc tiếp cận nguồn lực.

Ảnh hưởng của mạng lưới xã hội thường khó nhìn thấy hơn đất đai hay tiền vốn nhưng lại rất thực tế. Một cơ hội việc làm có thể được biết đến qua người quen. Một hộ có thể học mô hình sản xuất mới từ nhóm nông dân. Thành viên hợp tác xã có thể dễ tiếp cận đầu vào, thị trường hoặc dịch vụ kỹ thuật hơn hộ hoạt động riêng lẻ.

Trong nghiên cứu về nông hộ Việt Nam, số tổ chức mà hộ tham gia có quan hệ dương và có ý nghĩa thống kê với xác suất đa dạng hóa sinh kế. Điều này không có nghĩa cứ tham gia nhiều tổ chức là chắc chắn đa dạng hóa, nhưng cho thấy kết nối xã hội có thể là một kênh mở rộng cơ hội.

Cơ chế quan trọng nằm ở việc mạng lưới có thể giảm ba loại chi phí:

·         Chi phí tìm kiếm thông tin

·         Chi phí xây dựng quan hệ giao dịch

·         Chi phí học hỏi khi bước vào một hoạt động mới

Tuy vậy, giá trị của vốn xã hội phụ thuộc vào chất lượng mạng lưới. Một mạng lưới chỉ kết nối những hộ có cùng nguồn lực và cùng loại hoạt động có thể cung cấp ít cơ hội mới hơn mạng lưới liên kết hộ với doanh nghiệp, thị trường, tổ chức nghề nghiệp hoặc khu vực đô thị.

Khả năng tiếp cận thị trường và hạ tầng quyết định nguồn lực có chuyển thành sinh kế mới hay không

Một hộ có lao động, đất và một phần vốn vẫn khó đa dạng hóa nếu nằm ở nơi giao thông kém, thị trường nhỏ, điện không ổn định hoặc thiếu thông tin về nhu cầu hàng hóa và lao động.

Đây là lý do phải tách sở hữu nguồn lực khỏi khả năng tiếp cận cơ hội.

Đường giao thông và phương tiện vận tải làm giảm chi phí đi lại, mở rộng bán kính tìm việc và thị trường tiêu thụ. Điện, viễn thông và Internet cho phép nhiều dịch vụ và hoạt động kinh doanh hình thành. Chợ, trung tâm dịch vụ hoặc liên kết với đô thị tạo nhu cầu cho vận tải, chế biến, thương mại, sửa chữa, ăn uống và việc làm có trả công.

Một nghiên cứu năm 2024 về các hộ ở vùng tiếp giáp nông thôn – đô thị tại Ethiopia cho thấy các liên kết nông thôn – đô thị cùng một số yếu tố về đất, tưới tiêu, thương mại hóa và hoạt động phi nông nghiệp có quan hệ thống kê đáng kể với mức đa dạng hóa sinh kế. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh vai trò của đường giao thông, vận tải, điện và công nghệ thông tin đối với sự phát triển của hoạt động phi nông nghiệp.

Điểm cần chú ý là hạ tầng không trực tiếp tạo ra đa dạng hóa trong mọi trường hợp. Nó chủ yếu làm thay đổi cấu trúc cơ hội và chi phí giao dịch. Khi thị trường địa phương không có nhu cầu, đường tốt hơn chưa chắc tạo ngay một nghề mới; nhưng nó có thể giúp hộ tiếp cận thị trường lớn hơn hoặc di chuyển tới nơi có việc làm.

Khoảng cách đến cơ hội quan trọng hơn khoảng cách địa lý đơn thuần

Hai hộ cách thị trấn cùng 10 km chưa chắc có khả năng tiếp cận tương đương. Chất lượng đường, phương tiện đi lại, chi phí vận tải, thời gian di chuyển, khả năng sử dụng Internet và thông tin thị trường đều có thể làm thay đổi “khoảng cách kinh tế” thực tế.

Vì thế, các chỉ báo về tiếp cận nên được xem như một hệ thống thay vì chỉ đo số kilômét từ hộ đến chợ.

Rủi ro, mùa vụ và cơ hội thị trường quyết định hộ đa dạng hóa vì bị đẩy hay được kéo

Không phải mọi quá trình đa dạng hóa đều có cùng động lực. Có thể phân biệt hai cơ chế lớn: đa dạng hóa do sức ép và đa dạng hóa do cơ hội.

Đa dạng hóa do sức ép xảy ra khi nguồn sinh kế chính không đủ hoặc quá bất ổn. Mất mùa, biến động giá, thiếu đất, thất nghiệp theo mùa hoặc cú sốc sức khỏe có thể buộc hộ tìm thêm nguồn thu. Trong trường hợp này, đa dạng hóa chủ yếu là cơ chế giảm rủi ro hoặc bù đắp thiếu hụt.

Đa dạng hóa do cơ hội xảy ra khi thị trường mới, hạ tầng tốt hơn, kỹ năng hoặc vốn giúp hộ tham gia một hoạt động có lợi tức hấp dẫn. Hộ không nhất thiết rời bỏ nông nghiệp mà có thể bổ sung kinh doanh, dịch vụ hoặc việc làm ngoài nông nghiệp vào danh mục sinh kế.

Các nghiên cứu về kinh tế phi nông nghiệp nông thôn phân biệt khá rõ hai động lực này: một số hộ được “kéo” vào hoạt động phi nông nghiệp bởi lợi tức tốt hơn, trong khi những hộ khác bị “đẩy” vào đó sau kết quả nông nghiệp bất lợi và có xu hướng tham gia các hoạt động dễ tiếp cận nhưng lợi tức thấp hơn.

Phân biệt này rất quan trọng. Nếu chỉ quan sát rằng hai hộ đều có ba nguồn thu, ta có thể tưởng họ có năng lực sinh kế tương đương. Trên thực tế, một hộ có thể chủ động xây dựng danh mục thu nhập có lợi tức cao, còn hộ kia phải làm nhiều việc không ổn định để duy trì mức sống tối thiểu.

Khả năng đa dạng hóa hình thành từ sự kết hợp giữa nguồn lực và khả năng tiếp cận

Các yếu tố đa dạng hóa sinh kế không hoạt động độc lập. Quan hệ quan trọng nhất nằm ở sự bổ sung giữa chúng.

Kỹ năng chỉ tạo giá trị khi tồn tại công việc hoặc thị trường sử dụng kỹ năng đó. Vốn tài chính chỉ mở rộng lựa chọn nếu hộ có thông tin về cơ hội đầu tư. Đất và tài sản có thể tạo nguồn lực ban đầu, nhưng khả năng sinh lợi còn phụ thuộc giao thông và đầu ra. Mạng lưới xã hội có thể đưa thông tin đến hộ, nhưng hộ vẫn cần lao động, vốn hoặc kỹ năng để biến thông tin thành hoạt động thực tế.

Có thể hình dung khả năng đa dạng hóa qua ba tầng:

1.    Năng lực nội tại của hộ: lao động, sức khỏe, kỹ năng, đất đai, vật nuôi, tài sản và tài chính

2.    Khả năng kết nối: mạng lưới xã hội, tổ chức, thông tin và quan hệ thị trường

3.    Môi trường cơ hội: hạ tầng, nhu cầu lao động, thị trường hàng hóa, dịch vụ và liên kết nông thôn – đô thị

Nếu một tầng trở thành nút thắt, các nguồn lực ở những tầng khác có thể không phát huy đầy đủ tác dụng.

Bằng chứng thực nghiệm cũng cho thấy không có một biến duy nhất giữ vai trò quyết định trong mọi địa bàn. Nghiên cứu trên dữ liệu Việt Nam tìm thấy tác động đáng kể của tuổi, quy mô hộ, đất canh tác, vật nuôi, tiết kiệm và tham gia tổ chức, nhưng không tìm thấy ảnh hưởng có ý nghĩa của học vấn chủ hộ hay giá trị tiền vay trong mô hình cụ thể đó. Trong khi đó, nghiên cứu ở địa bàn khác lại phát hiện vai trò đáng kể của giáo dục, mức thương mại hóa, liên kết nông thôn – đô thị và nhiều biến về nguồn lực.

Sự khác biệt không nhất thiết là mâu thuẫn. Nó phản ánh tính phụ thuộc bối cảnh của đa dạng hóa sinh kế: cùng một nguồn lực có thể mở rộng lựa chọn ở nơi này nhưng thúc đẩy chuyên môn hóa ở nơi khác.

Khả năng đa dạng hóa sinh kế của hộ nông thôn vì thế được quyết định bởi tổ hợp nguồn lực và điều kiện tiếp cận, chứ không phải một yếu tố riêng lẻ. Vốn con người tạo năng lực lao động và học hỏi; đất đai, vật nuôi và tài sản tạo nền tảng sản xuất; tiết kiệm và tài chính giúp vượt chi phí gia nhập; mạng lưới xã hội mở thông tin và quan hệ; còn thị trường, giao thông, điện, viễn thông và liên kết không gian quyết định quy mô cơ hội mà hộ có thể tiếp cận.

Quan trọng hơn, tác động của từng yếu tố không luôn cùng chiều. Nguồn lực lớn hơn đôi khi giúp hộ đa dạng hóa, nhưng cũng có thể khiến chuyên môn hóa trở nên hấp dẫn hơn. Do đó, đánh giá một hộ có khả năng đa dạng hóa tốt hay không cần xem hộ có những nguồn lực gì, các nguồn lực đó có thể kết hợp ra sao và hộ thực sự tiếp cận được những cơ hội sinh kế nào.

Vì sao hộ có nhiều nguồn thu chưa chắc có khả năng đa dạng hóa tốt?

Vì số lượng nguồn thu không phản ánh chất lượng của các lựa chọn. Hộ có thể phải tham gia nhiều công việc thời vụ, lợi tức thấp do thiếu đất hoặc thiếu thu nhập. Khả năng đa dạng hóa mạnh hơn thể hiện ở việc hộ có đủ nguồn lực và khả năng tiếp cận để chủ động lựa chọn giữa nhiều hoạt động khả thi.

Đất ít có luôn làm tăng đa dạng hóa sinh kế không?

Không. Thiếu đất có thể buộc hộ tìm việc ngoài nông nghiệp, nhưng cũng có thể hạn chế tích lũy và khiến hộ không đủ nguồn lực để tham gia hoạt động mới. Ngược lại, đất lớn vừa có thể tạo vốn cho đa dạng hóa vừa có thể làm chuyên môn hóa nông nghiệp hấp dẫn hơn.

Tín dụng có phải yếu tố quyết định đa dạng hóa sinh kế?

Tín dụng có thể giúp hộ vượt qua chi phí đầu tư ban đầu, nhưng hiệu quả phụ thuộc khả năng tiếp cận, quy mô khoản vay, điều kiện vay và cơ hội đầu tư. Vì thế, quan hệ giữa tín dụng và đa dạng hóa không nhất thiết có ý nghĩa trong mọi nghiên cứu hoặc mọi địa bàn.

Yếu tố nào nên được xem xét trước khi đánh giá khả năng đa dạng hóa của một hộ?

Nên xem đồng thời ba lớp: nguồn lực nội tại của hộ, khả năng kết nối với thông tin và tổ chức, và mức tiếp cận thị trường – hạ tầng. Việc chỉ đánh giá một biến như đất, học vấn hay thu nhập dễ bỏ qua các nút thắt khiến nguồn lực không thể chuyển thành cơ hội sinh kế.