Nguyên nhân biến động thu nhập nông thôn thường đến từ đâu?

Vì vậy, biến động thu nhập nông thôn thường hình thành từ ba nhóm nguyên nhân trực tiếp: mùa vụ làm dòng tiền tập trung vào một số thời điểm, giá cả làm thay đổi giá trị sản phẩm bán ra và việc làm không thường xuyên làm số ngày có thu nhập thay đổi. Thời tiết, chi phí sản xuất và mức độ đa dạng hóa sinh kế có thể làm các biến động này mạnh hơn hoặc yếu đi.

Thu nhập nông thôn biến động theo dòng tiền chứ không chỉ theo tổng thu nhập

Để hiểu nguyên nhân biến động, cần phân biệt mức thu nhập với độ ổn định của thu nhập. Hai hộ có thể kiếm được tổng số tiền tương đương trong một năm nhưng có dòng tiền rất khác nhau.

Một hộ nhận phần lớn thu nhập sau một hoặc hai vụ thu hoạch sẽ có những tháng dòng tiền cao xen kẽ những tháng gần như không có doanh thu từ nông nghiệp. Trong khi đó, hộ có thêm tiền lương, kinh doanh nhỏ hoặc nguồn thu đều đặn khác có thể duy trì dòng tiền ổn định hơn mặc dù tổng thu nhập năm không cao hơn nhiều.

Về mặt đo lường, mức biến động có thể được theo dõi bằng độ lệch của thu nhập giữa các tháng, quý hoặc vụ sản xuất. Một chỉ số thường dùng để mô tả mức dao động tương đối là hệ số biến thiên, được tính bằng độ lệch chuẩn chia cho thu nhập trung bình. Chỉ số càng lớn thì thu nhập càng dao động mạnh so với mức thu nhập bình quân.

Điều này cho thấy không nên đồng nhất hộ có thu nhập thấp với hộ có thu nhập biến động mạnh. Thu nhập thấp là vấn đề về mức thu; biến động thu nhập là vấn đề về sự thay đổi của dòng tiền theo thời gian.

Mùa vụ khiến thu nhập tập trung vào một số thời điểm trong năm

Sản xuất nông nghiệp có chu kỳ sinh học nên thời điểm tạo ra sản phẩm và thời điểm thu tiền không diễn ra liên tục. Người trồng lúa, cây ăn quả hay cây công nghiệp thường phải bỏ chi phí trong nhiều tuần hoặc nhiều tháng trước khi có thể thu hoạch và bán sản phẩm.

Cơ chế này tạo ra khoảng cách giữa dòng tiền ra và dòng tiền vào. Đầu vụ, hộ phải mua giống, phân bón, thức ăn chăn nuôi, thuê máy móc hoặc lao động. Trong giai đoạn chăm sóc, doanh thu từ chính vụ sản xuất đó có thể bằng không. Đến lúc thu hoạch, một lượng lớn thu nhập mới xuất hiện trong thời gian tương đối ngắn.

Mức độ biến động do mùa vụ còn phụ thuộc vào cơ cấu sản xuất. Hộ chỉ trồng một loại cây với một mùa thu hoạch chính thường phụ thuộc nhiều hơn vào một thời điểm tạo thu nhập. Nếu hộ có nhiều loại cây, nhiều lứa chăn nuôi hoặc kết hợp thêm nghề phụ, các nguồn tiền có thể xuất hiện ở những thời điểm khác nhau và làm dòng thu nhập bớt tập trung.

Do đó, mùa vụ không nhất thiết làm tổng thu nhập cả năm giảm. Tác động quan trọng của nó là làm thời điểm nhận thu nhập không đều, khiến khả năng chi tiêu, trả nợ và tái đầu tư của hộ thay đổi giữa các giai đoạn trong năm.

Giá nông sản và chi phí đầu vào làm lợi nhuận thay đổi ngay cả khi sản lượng không đổi

Một vụ mùa có sản lượng tốt chưa chắc tạo ra thu nhập cao. Thu nhập thực tế của hộ sản xuất phụ thuộc đồng thời vào lượng sản phẩm bán được, giá bán và chi phí để tạo ra sản phẩm.

Có thể biểu diễn đơn giản:

Thu nhập từ sản xuất = Doanh thu bán sản phẩm − Chi phí sản xuất

Trong đó, doanh thu lại phụ thuộc vào sản lượng × giá bán. Vì vậy, ngay cả khi sản lượng gần như không đổi, giá bán giảm vẫn có thể làm thu nhập giảm đáng kể.

Rủi ro giá đặc biệt rõ khi nhiều hộ cùng thu hoạch một loại nông sản trong một khoảng thời gian ngắn. Nguồn cung tăng đúng lúc người sản xuất cần bán để thu hồi vốn có thể gây áp lực lên giá. Ngược lại, giá thị trường tăng không bảo đảm lợi nhuận tăng tương ứng nếu cùng lúc giá phân bón, thức ăn chăn nuôi, nhiên liệu, giống hoặc tiền công tăng mạnh.

Ví dụ, nếu doanh thu một vụ giữ nguyên nhưng tổng chi phí đầu vào tăng từ 60% lên 75% doanh thu, phần còn lại trước các khoản chi khác sẽ giảm từ 40% xuống 25% doanh thu. Hộ vẫn bán được cùng một lượng hàng với cùng giá nhưng thu nhập ròng đã giảm đáng kể.

Bởi vậy, khi đánh giá biến động thu nhập nông thôn, chỉ theo dõi giá bán nông sản là chưa đủ. Cần quan sát đồng thời giá đầu ra, giá đầu vào và biên thu nhập còn lại sau chi phí.

Thời tiết và rủi ro sản xuất có thể làm đồng thời giảm sản lượng và tăng chi phí

Thu nhập nông nghiệp còn phụ thuộc trực tiếp vào điều kiện sản xuất. Hạn hán, ngập úng, bão, rét, nắng nóng kéo dài, sâu bệnh hoặc dịch bệnh vật nuôi đều có khả năng làm sản lượng thực tế khác xa dự kiến ban đầu.

Rủi ro này tác động đến thu nhập theo hai hướng. Thứ nhất, sản phẩm thu được ít hơn hoặc chất lượng thấp hơn nên doanh thu giảm. Thứ hai, hộ có thể phải phát sinh thêm chi phí cho tưới tiêu, phòng trừ dịch bệnh, tái gieo trồng, thức ăn hoặc xử lý thiệt hại.

Hai tác động có thể xảy ra cùng lúc. Đây là lý do một cú sốc sản xuất đôi khi gây ảnh hưởng lớn hơn một biến động giá đơn thuần: hộ vừa mất một phần doanh thu, vừa không thu hồi được toàn bộ chi phí đã bỏ ra.

Mức ảnh hưởng không giống nhau giữa các hộ. Hộ phụ thuộc gần như hoàn toàn vào một loại cây trồng, vật nuôi hoặc một khu vực sản xuất thường dễ bị tác động tập trung hơn hộ có nhiều hoạt động tạo thu nhập không cùng chịu một loại rủi ro.

Việc làm không thường xuyên làm số ngày có thu nhập thay đổi

Nhiều hộ nông thôn không sống hoàn toàn bằng sản xuất nông nghiệp. Thu nhập có thể đến từ làm thuê nông nghiệp, xây dựng, vận tải, dịch vụ, buôn bán nhỏ, lao động tại cơ sở sản xuất hoặc làm việc thời vụ ở địa phương khác.

Với những nguồn thu này, biến động thường xuất hiện qua số ngày có việc và mức tiền công, thay vì qua sản lượng nông nghiệp.

Nếu mức tiền công mỗi ngày không đổi nhưng một lao động chỉ có 12 ngày làm việc trong tháng thay vì 22 ngày, thu nhập lao động của tháng đó giảm khoảng 45%. Vì thế, một người có mức công nhật tương đối tốt vẫn có thể có thu nhập tháng thấp nếu không tìm được đủ ngày làm việc.

Tính mùa vụ cũng tồn tại trong thị trường lao động nông thôn. Nhu cầu nhân công có thể tăng vào thời điểm gieo trồng, thu hoạch, xây dựng hoặc cao điểm sản xuất rồi giảm trong những giai đoạn khác. Những lao động làm việc theo ngày hoặc theo hợp đồng ngắn thường chịu tác động rõ hơn người có việc làm ổn định.

Nguồn thu phi nông nghiệp vì vậy có hai vai trò khác nhau. Nếu việc làm ổn định, nó giúp bù cho những tháng nông nghiệp chưa tạo ra doanh thu. Nhưng nếu bản thân việc làm cũng mang tính thời vụ, nguồn thu này chưa chắc làm tổng thu nhập của hộ ổn định hơn.

Mức độ đa dạng hóa nguồn thu quyết định một cú sốc ảnh hưởng mạnh đến đâu

Không phải mọi hộ nông thôn đều chịu cùng mức biến động khi gặp một yếu tố bất lợi. Khác biệt quan trọng nằm ở mức độ phụ thuộc vào từng nguồn thu.

Giả sử một hộ nhận 80% thu nhập từ một loại nông sản. Khi thu nhập từ loại nông sản đó giảm 25% và các nguồn khác không thay đổi, tổng thu nhập của hộ giảm khoảng 20%. Nếu nguồn nông sản đó chỉ chiếm 30% tổng thu nhập, cùng mức giảm 25% chỉ làm tổng thu nhập giảm khoảng 7,5%.

Ví dụ này cho thấy tỷ trọng nguồn thu quan trọng không kém quy mô của cú sốc. Một biến động lớn ở nguồn thu nhỏ có thể ít ảnh hưởng đến toàn hộ, trong khi một biến động vừa phải ở nguồn thu chiếm tỷ trọng lớn lại có thể làm tổng thu nhập thay đổi rõ rệt.

Đa dạng hóa chỉ thực sự có tác dụng giảm biến động khi các nguồn thu không cùng giảm vào một thời điểm. Nếu hộ vừa trồng trọt vừa làm thuê nông nghiệp trong cùng khu vực, một đợt hạn hán nghiêm trọng có thể đồng thời làm giảm thu nhập từ ruộng và giảm nhu cầu thuê lao động. Hai nguồn thu nhìn bề ngoài khác nhau nhưng vẫn phụ thuộc vào cùng một rủi ro.

Vì vậy, khi xem xét khả năng ổn định thu nhập, nên theo dõi ít nhất ba yếu tố: tỷ trọng của từng nguồn thu, mức biến động riêng của từng nguồn và mức độ các nguồn đó cùng tăng hoặc cùng giảm.

Các nguyên nhân thường cộng hưởng thay vì xuất hiện riêng lẻ

Trong thực tế, mùa vụ, giá cả, thời tiết và việc làm thường liên kết với nhau. Một cú sốc ban đầu có thể tạo ra nhiều tác động tiếp theo.

Chẳng hạn, thời tiết bất lợi có thể làm sản lượng giảm. Nếu nhiều hộ trong cùng khu vực bị ảnh hưởng, nhu cầu thuê lao động nông nghiệp cũng có thể giảm. Trong khi đó, hộ vẫn phải thanh toán một phần chi phí đầu vào hoặc khoản vay đã phát sinh từ đầu vụ. Thu nhập giảm đúng lúc nghĩa vụ chi tiêu vẫn tồn tại làm áp lực dòng tiền lớn hơn mức giảm doanh thu đơn thuần.

Ngược lại, một mùa được giá chưa chắc đồng nghĩa với thu nhập cả năm ổn định. Nếu phần lớn tiền chỉ nhận được một lần sau thu hoạch và những tháng còn lại không có nguồn thu bổ sung, hộ vẫn có thể trải qua những giai đoạn thiếu hụt dòng tiền.

Do đó, để nhận diện nguyên nhân biến động thu nhập nông thôn, cần nhìn vào cả chuỗi hình thành thu nhập thay vì tìm một yếu tố duy nhất. Mùa vụ quyết định khi nào có tiền; sản lượng và thời tiết ảnh hưởng lượng hàng có thể bán; giá đầu ra và chi phí quyết định phần thu nhập còn lại; còn việc làm và các nguồn thu khác quyết định hộ có khả năng bù đắp những khoảng thiếu hụt hay không.

Biến động thu nhập ở nông thôn thường bắt nguồn trực tiếp từ mùa vụ sản xuất, thay đổi giá nông sản và chi phí đầu vào, rủi ro thời tiết cùng sự không ổn định của việc làm. Tác động của từng yếu tố lại phụ thuộc vào cơ cấu nguồn thu của hộ.

Vì vậy, muốn đánh giá thu nhập của một hộ có ổn định hay không, không nên chỉ nhìn vào tổng thu nhập cả năm. Cần xem thu nhập xuất hiện vào thời điểm nào, nguồn nào chiếm tỷ trọng lớn, số ngày có việc thay đổi ra sao và các nguồn thu có cùng chịu một cú sốc hay không. Cách nhìn này giúp phân biệt rõ giữa hộ có thu nhập thấp và hộ có thu nhập biến động mạnh.