Kỹ năng nghề lao động nông thôn ảnh hưởng thu nhập thế nào?

Tác động này không đồng nghĩa cứ tham gia một khóa học nghề là thu nhập chắc chắn tăng. Giá trị kinh tế của kỹ năng chỉ hình thành khi người lao động có thể sử dụng kỹ năng vào sản xuất, việc làm hoặc hoạt động kinh doanh mà thị trường thực sự có nhu cầu. Định hướng đào tạo nghề cho lao động nông thôn hiện nay cũng nhấn mạnh việc cập nhật chương trình theo thị trường lao động, gắn đào tạo với sản xuất, thực hành và doanh nghiệp thay vì chỉ hoàn thành khóa đào tạo.

Kỹ năng nghề làm tăng khả năng tạo thu nhập bằng cách nào?

Tác động đầu tiên của kỹ năng nghề là thay đổi giá trị mà một đơn vị lao động có thể tạo ra. Một người chỉ dựa vào kinh nghiệm có thể thực hiện được công việc, nhưng người nắm kỹ thuật phù hợp thường có khả năng kiểm soát quy trình, giảm sai sót, sử dụng thiết bị tốt hơn hoặc đáp ứng các yêu cầu chất lượng cao hơn.

Trong sản xuất nông nghiệp, sự khác biệt có thể nằm ở khả năng sử dụng máy móc, quy trình canh tác, chăm sóc vật nuôi, sơ chế hoặc bảo quản. Trong nghề phi nông nghiệp, kỹ năng có thể là vận hành máy, cơ khí, điện, xây dựng, chế biến, may mặc, dịch vụ hoặc những năng lực nghề nghiệp khác mà doanh nghiệp cần.

Cơ chế quan trọng ở đây là năng suất và giá trị công việc. Khi một lao động có thể tạo ra nhiều sản phẩm hơn, giảm tổn thất, xử lý công việc phức tạp hơn hoặc đảm nhiệm nhiệm vụ mà người chưa có kỹ năng khó thực hiện, khả năng nhận được mức thù lao cao hơn cũng tăng.

Nghiên cứu về nhu cầu kỹ năng tại Việt Nam của World Bank cho thấy các công việc sử dụng nhiều nhiệm vụ mang tính phân tích và tương tác có mức lợi tức tiền lương cao hơn những công việc ít sử dụng các kỹ năng này. Điều đó cho thấy giá trị của người lao động không chỉ phụ thuộc vào số giờ làm việc mà còn phụ thuộc vào loại nhiệm vụ họ có khả năng đảm nhận.

Vì vậy, ý nghĩa kinh tế của học nghề không đơn thuần là “biết thêm một nghề”. Điểm quan trọng hơn là người lao động có thêm năng lực để chuyển từ công việc tạo giá trị thấp sang công việc tạo giá trị cao hơn.

Kỹ năng nghề mở rộng phạm vi việc làm của lao động nông thôn

Ở khu vực nông thôn, khả năng tạo thu nhập thường bị giới hạn nếu người lao động chỉ có thể làm một nhóm công việc quen thuộc. Thu nhập có thể chịu ảnh hưởng của mùa vụ, diện tích sản xuất, điều kiện thời tiết hoặc nhu cầu lao động tại địa phương.

Kỹ năng nghề làm thay đổi giới hạn này bằng cách mở rộng tập hợp công việc mà một người đủ năng lực đảm nhận.

Người lao động có kỹ năng phù hợp có thể chuyển từ lao động giản đơn sang các vị trí kỹ thuật, tham gia cơ sở chế biến, doanh nghiệp sản xuất, dịch vụ hoặc những khâu có giá trị gia tăng cao hơn trong chuỗi sản xuất. Chính sách đào tạo nghề cho lao động nông thôn năm 2026 cũng đặt mục tiêu vừa nâng chất lượng nhân lực phục vụ nông nghiệp hiện đại, vừa hỗ trợ một bộ phận lao động chuyển sang công nghiệp và dịch vụ.

Đây là điểm đặc biệt quan trọng đối với khả năng tạo thu nhập: kỹ năng không chỉ tác động đến mức tiền nhận được từ một công việc mà còn tác động đến số lượng và chất lượng cơ hội việc làm mà người lao động có thể tiếp cận.

World Bank từng chỉ ra rằng những công việc tốt hơn tại Việt Nam gắn với năng suất lao động và tiền lương cao hơn, trong khi hạn chế về kỹ năng có thể khiến người lao động khó tận dụng các cơ hội việc làm mới khi nền kinh tế chuyển dịch.

Đối với lao động nông thôn, khả năng chuyển đổi nghề vì thế có giá trị tương tự một lớp “bảo hiểm thu nhập”. Khi một nguồn việc làm suy giảm, người có nhiều kỹ năng sử dụng được trên thị trường thường có nhiều lựa chọn thay thế hơn người chỉ làm được một loại công việc.

Kỹ năng giúp nâng giá trị ngay cả khi người lao động vẫn làm nông nghiệp

Tăng thu nhập nhờ kỹ năng nghề không nhất thiết yêu cầu người lao động rời khỏi nông nghiệp.

Trong cùng một ngành sản xuất, kỹ năng có thể giúp thay đổi cách tạo ra giá trị. Người sản xuất không chỉ cần biết trồng hoặc chăn nuôi mà còn có thể cần kỹ năng vận hành thiết bị, kiểm soát chất lượng, sơ chế, bảo quản, quản lý chi phí, tiêu chuẩn an toàn hoặc tiếp cận thị trường.

Khi kỹ năng được nâng lên, thu nhập có thể được cải thiện thông qua một số cơ chế:

·         Giảm hao hụt đầu vào và tổn thất sản phẩm

·         Nâng năng suất hoặc độ ổn định của quá trình sản xuất

·         Tạo sản phẩm đáp ứng yêu cầu chất lượng cao hơn

·         Tham gia thêm các công đoạn như sơ chế, chế biến hoặc dịch vụ

·         Sử dụng công nghệ và máy móc hiệu quả hơn

Giá trị của những kỹ năng này nằm ở việc giúp người lao động dịch chuyển trong chuỗi giá trị chứ không chỉ tăng cường lao động chân tay.

World Bank nhận định người có trình độ và kỹ năng tốt hơn có khả năng tiếp nhận công nghệ, phản ứng với cơ hội thị trường và cải thiện thu nhập tốt hơn; đối với khu vực nông thôn, kỹ năng kinh doanh và kỹ năng nghề còn tạo điều kiện tham gia nông nghiệp giá trị cao, chế biến nông sản và các hoạt động gia tăng giá trị.

Do đó, giữa hai lao động cùng sở hữu một diện tích đất hoặc cùng dành một lượng thời gian cho sản xuất, mức thu nhập vẫn có thể khác nhau đáng kể nếu khả năng tổ chức và thực hiện công việc khác nhau.

Kỹ năng nghề còn giúp đa dạng hóa nguồn thu nhập

Một trong những hạn chế của hộ lao động nông thôn là phụ thuộc quá lớn vào một nguồn thu. Khi nguồn thu đó bị ảnh hưởng bởi mùa vụ, giá nông sản hoặc biến động nhu cầu, tổng thu nhập của hộ cũng biến động theo.

Kỹ năng nghề tạo khả năng bổ sung nguồn thu bên cạnh công việc chính.

Một người làm nông nghiệp nhưng có kỹ năng sửa chữa máy móc có thể nhận thêm công việc kỹ thuật tại địa phương. Người biết chế biến thực phẩm có thể chuyển một phần nguyên liệu thành sản phẩm có giá trị cao hơn. Người có kỹ năng dịch vụ hoặc nghề thủ công có thể làm thêm vào thời gian nông nhàn. Với một số nghề, người lao động còn có thể chuyển hoàn toàn sang việc làm hưởng lương nếu cơ hội phù hợp xuất hiện.

Khả năng này đặc biệt có ý nghĩa khi cơ cấu việc làm ở nông thôn không còn chỉ giới hạn trong nông nghiệp. Các định hướng phát triển hiện nay cũng gắn đào tạo nghề với chuyển dịch một bộ phận lao động sang công nghiệp và dịch vụ, đồng thời phát triển sản xuất nông nghiệp theo hướng hiện đại hơn.

Vì vậy, tác động của kỹ năng đến thu nhập cần được nhìn ở cấp độ danh mục cơ hội kiếm sống. Một kỹ năng hữu ích làm tăng số phương án mà người lao động có thể lựa chọn để tạo ra thu nhập, chứ không chỉ làm thay đổi mức tiền công của một công việc cố định.

Vì sao học nghề chưa chắc làm thu nhập tăng?

Đây là giới hạn quan trọng khi đánh giá tác động của đào tạo nghề.

Chứng chỉ hoặc thời gian tham gia khóa học không tự tạo ra thu nhập. Thu nhập chỉ thay đổi khi kỹ năng được chuyển thành năng lực lao động có giá trị trên thị trường.

Có ít nhất ba điều kiện cần được đáp ứng.

Kỹ năng phải phù hợp với nhu cầu thực tế

Nếu địa phương hoặc doanh nghiệp không có nhu cầu đối với nghề được đào tạo, người học khó chuyển kỹ năng thành việc làm.

Đây cũng là lý do định hướng quản lý đào tạo nghề nhấn mạnh việc xác định nhu cầu thị trường, liên kết đào tạo với nơi sử dụng lao động và tổ chức đào tạo gắn với thực hành.

Người học phải đạt năng lực thực hành

Biết lý thuyết khác với có khả năng thực hiện công việc đạt yêu cầu.

Trong nhiều nghề, thu nhập phụ thuộc vào khả năng làm đúng, làm ổn định, bảo đảm chất lượng và xử lý tình huống thực tế. Vì vậy, hai người cùng có chứng nhận đào tạo vẫn có thể có thu nhập rất khác nhau nếu mức thành thạo khác nhau.

Phải tồn tại điều kiện để sử dụng kỹ năng

Ngay cả khi một người có kỹ năng tốt, thu nhập vẫn có thể không tăng nếu thiếu việc làm, thiếu thiết bị, thiếu vốn, khó tiếp cận thị trường hoặc nơi sinh sống quá xa khu vực có nhu cầu lao động.

ILO cũng cho thấy khoảng cách kỹ năng có liên hệ rõ với chất lượng việc làm. Dữ liệu được ILO công bố về lao động phi chính thức tại Việt Nam cho thấy năm 2021 chỉ 14,1% lao động phi chính thức có đào tạo kỹ thuật, nghề nghiệp, trong khi tỷ lệ này ở lao động chính thức là 57,7%. Đây không chứng minh riêng đào tạo là nguyên nhân duy nhất tạo ra việc làm chính thức, nhưng cho thấy kỹ năng và đào tạo nghề có quan hệ chặt chẽ với khả năng tiếp cận những phân khúc việc làm khác nhau.

ILO cũng từng ghi nhận việc tham gia chương trình đào tạo nghề cho lao động nông thôn tại Việt Nam có tác động tích cực đến thu nhập so với nhóm không hưởng lợi từ đào tạo.

Kỹ năng nào tạo giá trị thu nhập lớn nhất?

Không có một nghề duy nhất bảo đảm mang lại thu nhập cao cho mọi lao động nông thôn. Giá trị của kỹ năng phụ thuộc vào mối quan hệ giữa năng lực của người lao động và nhu cầu kinh tế tại nơi kỹ năng được sử dụng.

Một kỹ năng có khả năng tạo thu nhập tốt thường hội tụ ba đặc điểm.

Thứ nhất, kỹ năng giải quyết được một nhu cầu mà thị trường sẵn sàng trả tiền. Kỹ năng càng gắn với công việc cụ thể, đầu ra sản xuất hoặc nhu cầu của doanh nghiệp thì khả năng chuyển thành thu nhập càng rõ.

Thứ hai, kỹ năng giúp nâng năng suất hoặc đảm nhiệm công việc khó thay thế hơn. Nếu đào tạo chỉ bổ sung kiến thức nhưng không làm thay đổi chất lượng công việc, tác động lên thu nhập thường hạn chế.

Thứ ba, kỹ năng có khả năng thích ứng. World Bank và ILO đều nhấn mạnh rằng thị trường lao động ngày càng cần sự kết hợp giữa kỹ năng kỹ thuật với các năng lực như thích ứng, giải quyết vấn đề, giao tiếp và làm việc trong môi trường thay đổi.

Với lao động nông thôn, vì thế không nên chỉ đặt câu hỏi “học nghề nào?”, mà cần xem xét một chuỗi đầy đủ hơn: sau khi học, công việc nào có thể làm, ai cần công việc đó, năng lực phải đạt đến đâu và người lao động có điều kiện thực hiện nghề hay không.

Cách tiếp cận này cũng phù hợp với định hướng đào tạo nghề hiện nay: cập nhật chương trình theo thị trường lao động, bổ sung kỹ năng mềm, kinh doanh và đổi mới sáng tạo, đồng thời tăng thực hành và gắn kết với doanh nghiệp.

Kỹ năng nghề có thể nâng khả năng tạo thu nhập của lao động nông thôn vì nó làm tăng năng suất, mở rộng phạm vi công việc, giúp tiếp cận những hoạt động có giá trị cao hơn và giảm sự phụ thuộc vào một nguồn sinh kế duy nhất.

Tuy nhiên, mối quan hệ này không phải tự động. Kỹ năng chỉ thực sự trở thành thu nhập khi đúng với nhu cầu thị trường, đạt mức thành thạo đủ để làm việc và có điều kiện sử dụng trong sản xuất hoặc việc làm. Vì vậy, hiệu quả của đào tạo nghề nên được nhìn bằng khả năng người học làm được việc gì và tạo thêm giá trị kinh tế ra sao sau đào tạo, thay vì chỉ nhìn vào số người hoàn thành khóa học. Việc thiết kế nội dung theo hướng tập trung vào cơ chế, bằng chứng, giới hạn và ý nghĩa thực tiễn cũng phù hợp với yêu cầu triển khai của workflow đã cung cấp.

Kỹ năng nghề có quan trọng hơn bằng cấp đối với lao động nông thôn không?

Tùy loại công việc. Với nhiều nghề thực hành, khả năng thực hiện công việc ổn định và đạt yêu cầu có ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập. Tuy nhiên, một số vị trí tuyển dụng vẫn yêu cầu bằng hoặc chứng chỉ. Vì vậy, bằng cấp có thể giúp chứng minh điều kiện đào tạo, còn khả năng tạo thu nhập cuối cùng vẫn phụ thuộc nhiều vào năng lực thực tế và nhu cầu của người sử dụng lao động.

Lao động vẫn làm nông nghiệp có cần học nghề không?

Có thể cần nếu kỹ năng học được giúp nâng năng suất, sử dụng công nghệ, giảm tổn thất, cải thiện chất lượng hoặc tham gia thêm các khâu có giá trị gia tăng. Học nghề không nhất thiết đồng nghĩa với rời bỏ nông nghiệp.

Khi nào đào tạo nghề khó làm tăng thu nhập?

Khả năng tăng thu nhập thấp khi nghề đào tạo không có nhu cầu tại thị trường, nội dung đào tạo quá xa thực tế, người học chưa đạt năng lực thực hành hoặc không có điều kiện sử dụng kỹ năng sau khóa học. Vì thế, liên kết giữa đào tạo, việc làm và nhu cầu sản xuất là yếu tố quyết định giá trị kinh tế của kỹ năng nghề.