Những chỉ báo đa dạng sinh kế cần sử dụng

Trong nghiên cứu thực nghiệm, Simpson Index of Diversity (SID) thường được sử dụng vì đồng thời phản ánh số nguồn thu và mức độ đồng đều trong phân phối thu nhập giữa các nguồn. Các chỉ số Herfindahl và Shannon cũng có thể đo mức tập trung hoặc đa dạng theo những cách khác nhau.

Số lượng nguồn thu hoặc hoạt động cho biết độ rộng của sinh kế

Chỉ báo đơn giản nhất là số nguồn thu nhập hoặc số hoạt động sinh kế mà hộ tham gia trong một khoảng thời gian xác định.

Ví dụ, một hộ có thể đồng thời trồng trọt, chăn nuôi, kinh doanh nhỏ và có thành viên làm công ăn lương. Khi đó, số hoạt động sinh kế là bốn nếu bốn nhóm này được xác định thành các loại độc lập trong hệ thống phân loại nghiên cứu.

Ưu điểm của chỉ báo này là dễ thu thập, dễ giải thích và phản ánh trực tiếp mức độ mở rộng danh mục hoạt động. Cách đếm số hoạt động cũng được sử dụng như một phương pháp cơ bản khi nghiên cứu sự đa dạng trong các hệ thống sản xuất.

Tuy nhiên, số lượng đơn thuần không phản ánh mức độ phụ thuộc vào từng hoạt động. Hai hộ cùng có bốn nguồn thu nhưng có thể có cấu trúc hoàn toàn khác nhau. Một hộ nhận khoảng một phần tư thu nhập từ mỗi nguồn sẽ phân tán rủi ro thu nhập rõ hơn hộ nhận 90% thu nhập từ một nguồn và chỉ 10% từ ba nguồn còn lại.

Do đó, số nguồn sinh kế thích hợp để đo độ phong phú về hoạt động, nhưng chưa đủ để đại diện cho toàn bộ mức độ đa dạng.

Chỉ số Simpson phản ánh đồng thời số nguồn và cơ cấu thu nhập

Nếu mục tiêu là tìm một chỉ báo đa dạng sinh kế tổng hợp, Simpson Index of Diversity là lựa chọn đặc biệt hữu ích.

Có thể tính:

[

SID = 1-\sum_{i=1}^{N} p_i^2

]

Trong đó (p_i) là tỷ trọng thu nhập từ nguồn thứ (i) trong tổng thu nhập của hộ.

Cơ chế của chỉ số khá trực quan. Khi phần lớn thu nhập tập trung vào một nguồn, bình phương tỷ trọng của nguồn đó rất lớn, làm SID thấp. Khi thu nhập được phân bổ cho nhiều nguồn và cân bằng hơn, tổng bình phương các tỷ trọng giảm và SID tăng.

Nghiên cứu về đa dạng sinh kế nông thôn đã lựa chọn SID chính vì chỉ số này tính đến cả số lượng nguồn thu lẫn mức độ đồng đều của thu nhập giữa các nguồn.

Một điểm cần lưu ý là SID bằng 0 khi toàn bộ thu nhập chỉ đến từ một nguồn. Với số nguồn hữu hạn (N), giá trị cực đại về mặt toán học là (1-1/N), xảy ra khi thu nhập được chia đều cho tất cả các nguồn. Vì vậy, không nên diễn giải máy móc rằng SID phải đạt đúng 1 mới biểu thị đa dạng tối đa.

Nếu cần chọn một chỉ số duy nhất để phản ánh rõ cơ cấu nguồn thu, SID thường giàu thông tin hơn việc chỉ đếm số nghề.

Herfindahl cho biết sinh kế đang tập trung vào một vài nguồn đến mức nào

Herfindahl Index sử dụng cùng các tỷ trọng thu nhập nhưng nhìn vấn đề theo chiều ngược lại:

[

HHI=\sum_{i=1}^{N}p_i^2

]

HHI càng cao thì thu nhập càng tập trung; HHI càng thấp thì thu nhập càng được phân tán giữa nhiều nguồn.

Khi sử dụng cùng một hệ thống tỷ trọng, quan hệ giữa hai chỉ số là:

[

SID=1-HHI

]

Do đó, không nhất thiết phải đưa cả SID và HHI vào mô hình như hai thước đo độc lập nếu chúng được tính trên cùng một dữ liệu. Chúng về cơ bản biểu diễn cùng cấu trúc theo hai hướng diễn giải khác nhau: SID nhấn mạnh đa dạng, còn HHI nhấn mạnh tập trung.

Một cách chuyển đổi khác là lấy nghịch đảo của HHI:

[

N_{eff}=\frac{1}{\sum p_i^2}

]

Kết quả có thể được hiểu như số nguồn thu hiệu dụng. Chẳng hạn, nếu một hộ có nhiều nguồn danh nghĩa nhưng (N_{eff}) chỉ gần 1, điều đó cho thấy thu nhập thực tế vẫn phụ thuộc mạnh vào một nguồn.

Chỉ báo này đặc biệt hữu ích khi cần trình bày kết quả cho người đọc không quen với các chỉ số chuẩn hóa, vì “số nguồn hiệu dụng” thường dễ diễn giải hơn một giá trị thập phân trừu tượng.

Shannon Index nhạy với cả độ phong phú và mức phân bổ giữa các nguồn

Một lựa chọn khác là Shannon entropy:

[

H=-\sum_{i=1}^{N}p_i\ln(p_i)

]

Shannon Index tăng khi số nguồn tăng hoặc khi tỷ trọng giữa các nguồn trở nên cân bằng hơn. Vì vậy, giống Simpson, nó không chỉ xem hộ tham gia bao nhiêu hoạt động mà còn xét cách thu nhập được phân bổ.

Giá trị cực đại của (H) phụ thuộc vào số nguồn và bằng (\ln N) khi tất cả các nguồn có tỷ trọng bằng nhau. Nếu cần so sánh giữa những trường hợp có số nhóm sinh kế khác nhau, có thể chuẩn hóa thành:

[

H'=\frac{H}{\ln N}

]

Khi đó, chỉ số phản ánh mức độ đồng đều tương đối trên thang từ 0 đến 1 trong trường hợp (N>1).

Các nghiên cứu về đa dạng hóa cũng ghi nhận Shannon, Herfindahl và Simpson là những cách tiếp cận khác nhau để lượng hóa mức độ đa dạng.

Trong thực hành, không cần sử dụng đồng thời mọi chỉ số. Một chỉ số tổng hợp chính, kèm một hoặc hai chỉ báo dễ diễn giải, thường giúp kết quả rõ hơn việc đưa nhiều thước đo có nội dung gần giống nhau.

Tỷ trọng từng nguồn thu giúp nhìn thấy cấu trúc mà chỉ số tổng hợp che khuất

Một chỉ số đa dạng cao cho biết thu nhập được phân tán, nhưng chưa cho biết hộ đang đa dạng sang loại sinh kế nào. Vì vậy, cần xem thêm tỷ trọng của từng nhóm nguồn thu.

Có thể phân loại thu nhập thành các nhóm phù hợp với bối cảnh nghiên cứu, chẳng hạn trồng trọt, chăn nuôi, khai thác tài nguyên, tiền công nông nghiệp, việc làm phi nông nghiệp, kinh doanh và các nguồn khác. Điểm quan trọng là hệ thống phân loại phải được áp dụng nhất quán cho tất cả các hộ.

Những chỉ báo đặc biệt có ích gồm tỷ trọng của nguồn thu lớn nhất, tỷ trọng thu nhập phi nông nghiệp và tỷ trọng của các nguồn thu thứ cấp.

Tỷ trọng nguồn thu lớn nhất trực tiếp cho thấy mức độ phụ thuộc. Nếu một nguồn chiếm 80–90% tổng thu nhập, hộ vẫn có mức tập trung cao dù về danh nghĩa tham gia thêm nhiều hoạt động nhỏ.

Tỷ trọng thu nhập phi nông nghiệp lại phản ánh hướng chuyển dịch của danh mục sinh kế hơn là mức đa dạng tổng thể. Các nghiên cứu của World Bank về kinh tế nông thôn sử dụng sự tham gia và tỷ trọng thu nhập từ hoạt động phi nông nghiệp để nghiên cứu cấu trúc thu nhập hộ, nhưng bản thân tỷ trọng phi nông nghiệp không thể cho biết toàn bộ mức độ đa dạng của danh mục nguồn thu.

Vì vậy, các tỷ trọng thành phần nên được dùng để giải thích chỉ số đa dạng, không nên thay thế hoàn toàn chỉ số đa dạng.

Nên kết hợp chỉ báo nguồn thu với chỉ báo hoạt động sinh kế

Đa dạng sinh kế và đa dạng thu nhập có liên hệ chặt chẽ nhưng không hoàn toàn giống nhau.

Một hoạt động có thể đóng vai trò quan trọng đối với tự cung tự cấp hoặc an ninh lương thực nhưng tạo ra ít tiền mặt. Ngược lại, một hoạt động làm công có thể chiếm phần lớn thu nhập dù chỉ sử dụng một phần lao động của hộ. Vì vậy, nếu chỉ dựa vào tiền thu được, một số hoạt động sinh kế có thể bị đánh giá thấp.

Để phản ánh cả nguồn thu và hoạt động, bộ chỉ báo nên kết hợp một thước đo về số hoạt động với một thước đo về cơ cấu thu nhập. Khi dữ liệu cho phép, tỷ trọng lao động, thời gian lao động hoặc nguồn lực sản xuất dành cho từng hoạt động có thể bổ sung góc nhìn về mức độ phân tán hoạt động.

Điều này cũng giúp tránh một hiểu nhầm phổ biến: đa dạng sinh kế không đồng nghĩa với chỉ có nhiều hoạt động. Đa dạng còn phụ thuộc vào quy mô tương đối của từng hoạt động. Một hoạt động rất nhỏ được thêm vào danh mục làm số lượng tăng nhưng gần như không làm thay đổi mức phụ thuộc kinh tế của hộ.

Bộ chỉ báo nào phù hợp nhất để đánh giá mức độ đa dạng sinh kế?

Nếu mục tiêu nghiên cứu là đánh giá tương đối đầy đủ nhưng vẫn dễ diễn giải, có thể dùng một bộ chỉ báo gồm:

·         Số nguồn thu hoặc số hoạt động sinh kế để phản ánh độ phong phú của danh mục

·         Simpson Index of Diversity làm chỉ số tổng hợp chính về số nguồn và mức cân bằng thu nhập

·         Tỷ trọng nguồn thu lớn nhất để nhận diện mức phụ thuộc vào nguồn chủ đạo

·         Tỷ trọng từng nhóm thu nhập, đặc biệt là thu nhập nông nghiệp và phi nông nghiệp, để xác định cấu trúc đa dạng hóa

·         Shannon Index hoặc số nguồn thu hiệu dụng như phép kiểm tra bổ sung khi cần so sánh độ đồng đều hoặc tăng khả năng diễn giải

Trong bộ này, số hoạt động và SID đóng hai vai trò khác nhau. Số hoạt động trả lời hộ đang tham gia bao nhiêu loại sinh kế, còn SID trả lời thu nhập thực sự được phân tán giữa các nguồn đó đến mức nào.

Nếu nghiên cứu chỉ quan tâm đến đa dạng thu nhập, SID kết hợp với cơ cấu tỷ trọng từng nguồn thường đã cung cấp lượng thông tin đáng kể. Nếu nghiên cứu dùng khái niệm đa dạng sinh kế theo nghĩa rộng hơn, nên bổ sung số hoạt động và, khi dữ liệu phù hợp, mức phân bổ lao động hoặc nguồn lực giữa các hoạt động.

Không có một chỉ báo đơn lẻ nào phản ánh hoàn toàn mọi mặt của đa dạng sinh kế. Đếm số nguồn cho biết độ rộng nhưng bỏ qua mức tập trung; SID, HHI hay Shannon phản ánh phân bổ nhưng phụ thuộc vào cách xác định các nhóm nguồn thu; tỷ trọng thu nhập phi nông nghiệp cho biết hướng đa dạng hóa nhưng không phải thước đo đa dạng tổng hợp.

Vì vậy, cách đánh giá có sức giải thích tốt nhất là kết hợp chỉ báo về số hoạt động với chỉ số dựa trên tỷ trọng thu nhập. Trong nhiều nghiên cứu hộ gia đình nông thôn, SID là lựa chọn thực dụng vì nó đồng thời nắm bắt số nguồn và độ cân bằng của thu nhập.