Chuyển dịch việc làm nông thôn ảnh hưởng sinh kế thế nào?

Vì vậy, chuyển dịch việc làm có thể cải thiện sinh kế nhưng không mặc nhiên làm hộ khá hơn. Có thể hình dung tác động ròng theo quan hệ: lợi ích sinh kế ≈ thu nhập ròng từ việc làm mới lợi ích gián tiếp − thu nhập nông nghiệp bị mất − chi phí phát sinh − phần rủi ro tăng thêm. Một việc làm mới chỉ thực sự có giá trị khi phần lợi ích sau cùng đủ lớn và đủ ổn định để cải thiện khả năng chi tiêu, tích lũy và chống chịu của hộ.

Nguồn thu thay đổi trước khi tổng thu nhập thay đổi

Tác động trực tiếp nhất của chuyển dịch việc làm là thay đổi cơ cấu nguồn thu. Khi một lao động giảm thời gian làm nông để chuyển sang làm công hoặc tự doanh, tỷ trọng thu nhập nông nghiệp thường giảm trong khi thu nhập tiền công hoặc phi nông nghiệp tăng. Tuy nhiên, sự thay đổi về cơ cấu chưa đồng nghĩa tổng thu nhập của hộ tăng tương ứng.

Nguyên nhân nằm ở chi phí cơ hội. Thời gian dành cho công việc mới là thời gian không còn được sử dụng cho trồng trọt, chăn nuôi hoặc các hoạt động sản xuất khác của hộ. Nếu thiếu lao động khiến sản lượng giảm, hộ phải thuê nhân công hoặc thu hẹp quy mô sản xuất, một phần thu nhập mới sẽ chỉ bù cho phần giá trị đã mất.

Ví dụ, giả sử một hộ đang có 120 triệu đồng thu nhập ròng mỗi năm, gồm 80 triệu đồng từ nông nghiệp và 40 triệu đồng từ hoạt động khác. Một thành viên chuyển sang việc làm mới tạo ra 60 triệu đồng mỗi năm. Nếu việc thiếu lao động làm thu nhập nông nghiệp giảm 25 triệu đồng và chi phí đi lại, ăn ở liên quan đến việc mới là 10 triệu đồng, tổng thu nhập ròng của hộ tăng từ 120 lên 145 triệu đồng. Giá trị sinh kế tăng thực tế là 25 triệu đồng, không phải toàn bộ 60 triệu đồng tiền công mới.

Vì thế, chỉ số hữu ích hơn việc hỏi “hộ có thêm bao nhiêu tiền lương” là tỷ trọng thu nhập phi nông nghiệp trong tổng thu nhập ròng của hộ, đồng thời so sánh tổng thu nhập trước và sau khi đã khấu trừ chi phí. Cũng cần tính đến sản phẩm nông nghiệp hộ tự tiêu dùng. Một hộ có thể nhận nhiều tiền mặt hơn nhưng phải mua lương thực trước đây tự sản xuất; nếu bỏ qua phần này, mức cải thiện sinh kế dễ bị đánh giá quá cao.

Việc làm mới có thể làm dòng tiền ổn định hơn

Thu nhập nông nghiệp thường tập trung quanh thời điểm thu hoạch, trong khi nhiều khoản chi cho ăn uống, học tập, y tế, điện nước hoặc trả nợ phát sinh liên tục. Bởi vậy, một công việc có dòng tiền đều theo tuần hoặc tháng có thể làm thay đổi sinh kế ngay cả khi mức tăng thu nhập cả năm không quá lớn.

Cơ chế nằm ở sự lệch thời điểm giữa thu và chi. Khi hộ có nguồn tiền thường xuyên hơn, nhu cầu vay ngắn hạn để vượt qua giai đoạn giáp vụ có thể giảm. Hộ cũng dễ duy trì các khoản chi thiết yếu hơn thay vì phải chờ bán nông sản. Đây là lý do chất lượng của nguồn thu quan trọng gần như mức thu nhập.

Tuy nhiên, thu nhập phi nông nghiệp không phải lúc nào cũng ổn định. Lao động thời vụ, việc làm theo ngày hoặc tự doanh có doanh thu thất thường có thể biến động mạnh không kém sản xuất nông nghiệp. Nếu công việc mới cũng phụ thuộc vào cùng một chu kỳ kinh tế địa phương, hai nguồn thu thậm chí có thể suy giảm đồng thời.

Cách tiếp cận về việc làm thỏa đáng của ILO cũng cho thấy giá trị của một công việc không nên được nhìn chỉ qua khoản tiền nhận được. Tính ổn định, điều kiện làm việc và mức bảo vệ mà người lao động có được đều ảnh hưởng đến khả năng biến việc làm thành một nguồn sinh kế bền vững. Với hộ nông thôn, điều này có nghĩa một công việc trả công cao nhưng chỉ kéo dài vài tháng chưa chắc có giá trị sinh kế lớn hơn một công việc thu nhập thấp hơn nhưng đều đặn và ít rủi ro hơn.

Lao động rời nông nghiệp tạo cả chi phí và nguồn vốn mới

Chuyển dịch việc làm không chỉ thay đổi thu nhập mà còn tác động ngược lại đến hoạt động nông nghiệp của hộ. Hai cơ chế có thể xảy ra đồng thời: hộ mất một phần lao động trực tiếp nhưng lại có thêm tiền để đầu tư hoặc mua dịch vụ thay thế lao động.

Khi thiếu lao động làm tăng chi phí sản xuất

Nếu thành viên chuyển việc vốn đảm nhận phần lớn công việc đồng áng, số ngày công có sẵn cho nông nghiệp giảm. Hộ có thể phải thuê lao động, thuê máy, chuyển sang cây trồng ít cần công hơn hoặc giảm diện tích sản xuất. Khi tiền công bên ngoài cao hơn giá trị mà một ngày lao động tạo ra trên ruộng, việc chuyển lao động khỏi nông nghiệp có thể là lựa chọn kinh tế hợp lý dù sản lượng nông nghiệp của hộ giảm.

Trường hợp ngược lại cũng tồn tại. Nếu hộ có diện tích sản xuất lớn, thiếu dịch vụ cơ giới hoặc đang sản xuất loại cây, con đòi hỏi nhiều lao động, phần sản lượng mất đi có thể lớn hơn thu nhập ròng từ công việc mới. Khi đó, chuyển dịch việc làm làm thay đổi cơ cấu nguồn thu nhưng chưa chắc cải thiện tổng sinh kế.

Khi nguồn thu mới quay trở lại sản xuất

Thu nhập từ công việc phi nông nghiệp có thể giúp hộ mua vật tư đúng thời điểm, thuê máy, thuê nhân công hoặc đầu tư vào những khâu trước đây bị hạn chế vì thiếu vốn. Khi đó, lao động trực tiếp dành cho nông nghiệp giảm nhưng năng suất lao động còn lại có thể tăng.

Điểm quan trọng là không nên coi việc giảm lao động nông nghiệp đồng nghĩa với suy giảm sinh kế. Điều cần quan sát là giá trị ròng mà phần lao động được chuyển đi tạo ra so với giá trị ròng bị mất trong sản xuất nông nghiệp. Nếu hộ có thể thay thế lao động bằng máy móc hoặc dịch vụ với chi phí thấp hơn thu nhập từ công việc mới, quá trình chuyển dịch có thể đồng thời tăng thu nhập và nâng hiệu quả sử dụng lao động.

Đa dạng việc làm không đồng nghĩa rủi ro luôn giảm

Một lợi ích thường được gắn với chuyển dịch việc làm là đa dạng hóa sinh kế. Lập luận này đúng khi các nguồn thu của hộ chịu những loại rủi ro khác nhau. Chẳng hạn, một nguồn thu tiền lương ổn định có thể bù cho biến động của sản xuất nông nghiệp do giá nông sản hoặc mùa vụ.

Nhưng có nhiều nguồn thu chưa chắc đã đồng nghĩa rủi ro thấp hơn. Điều quyết định là mức độ phụ thuộc giữa các nguồn thu. Nếu toàn bộ thành viên trong độ tuổi lao động cùng chuyển sang phụ thuộc vào một nhà máy hoặc một ngành nghề địa phương, hộ có thể giảm phụ thuộc vào nông nghiệp nhưng lại hình thành một dạng tập trung rủi ro mới. Khi doanh nghiệp cắt giảm việc làm, nhiều nguồn thu của hộ có thể biến mất cùng lúc.

Tương tự, một hoạt động phi nông nghiệp có liên hệ chặt với sản xuất nông nghiệp địa phương có thể suy giảm đúng lúc nông nghiệp gặp khó khăn. Khi đó, hai nguồn thu nhìn bề ngoài khác nhau nhưng lại chịu cùng một cú sốc.

Trong phân tích sinh kế nông thôn, giá trị của đa dạng hóa vì thế nằm ở việc phối hợp các hoạt động có mùa vụ, thị trường và nguồn rủi ro khác nhau. Hộ có nguồn thu không chỉ đa dạng về tên gọi mà còn ít tương quan với nhau thường có khả năng hấp thụ cú sốc tốt hơn hộ phụ thuộc vào một nguồn thu duy nhất.

Sinh kế cải thiện hay không phụ thuộc chất lượng việc làm và đặc điểm hộ

Cùng một dạng chuyển dịch việc làm có thể tạo kết quả rất khác giữa các hộ. Một thành viên có kỹ năng, tiếp cận giao thông thuận lợi và tìm được công việc ổn định có thể tạo ra khoản thu nhập lớn hơn đáng kể so với giá trị lao động của họ trong nông nghiệp. Trong khi đó, một người chỉ tiếp cận được việc làm theo ngày với tiền công thấp và chi phí đi lại cao có thể nhận thêm tiền mặt nhưng lợi ích ròng rất nhỏ.

Khả năng của hộ cũng tạo ra khác biệt. Quy mô lao động, diện tích đất, mức cơ giới hóa, số người phụ thuộc và trách nhiệm chăm sóc trong gia đình quyết định hộ có thể chuyển một người sang việc khác mà không làm gián đoạn sản xuất đến mức nào. Hộ có nhiều lao động thường dễ phân bổ một thành viên sang hoạt động phi nông nghiệp hơn hộ chỉ có một hoặc hai lao động chính.

Một phân biệt đặc biệt quan trọng là chuyển dịch do cơ hội và chuyển dịch do sức ép. Chuyển dịch do cơ hội xảy ra khi lao động rời một hoạt động có năng suất hoặc thu nhập thấp để tiếp cận công việc có giá trị cao hơn. Chuyển dịch do sức ép lại xuất hiện khi hộ phải tìm việc tạm thời vì mất mùa, thiếu đất, nợ hoặc nguồn thu nông nghiệp không đủ sống. Trong trường hợp thứ hai, việc hộ có thêm hoạt động phi nông nghiệp có thể là dấu hiệu của tình trạng dễ tổn thương chứ chưa phải bằng chứng rằng sinh kế đã tốt hơn.

Vì vậy, tỷ lệ lao động rời nông nghiệp tự nó không cho biết mức sống của hộ đang tăng hay giảm. Cần biết họ chuyển sang loại công việc nào, thu nhập ròng ra sao, công việc kéo dài bao lâu và hộ phải đánh đổi điều gì để tạo ra nguồn thu đó.

Cần đo sinh kế bằng nhiều chỉ số, không chỉ tổng thu nhập

Để đánh giá tác động của chuyển dịch việc làm nông thôn, cách chắc chắn hơn là xem hộ như một danh mục nguồn lực và nguồn thu thay vì chỉ theo dõi tiền lương của thành viên đổi việc. Việc so sánh cũng nên bao trùm ít nhất một chu kỳ mùa vụ đầy đủ, bởi số liệu của một tháng hoặc một thời điểm có thể phản ánh sai đáng kể thu nhập nông nghiệp.

Những chỉ số có giá trị nhất ở cấp hộ gồm:

·         Thu nhập ròng của hộ, sau khi trừ chi phí đi lại, ăn ở, thuê lao động và các chi phí phát sinh vì công việc mới

·         Cơ cấu nguồn thu, thể hiện tỷ trọng thu nhập từ nông nghiệp, tiền công và hoạt động phi nông nghiệp

·         Độ ổn định của dòng tiền, thể hiện qua mức biến động thu nhập giữa các tháng hoặc mùa và số thời kỳ hộ thiếu tiền mặt

·         Thu nhập ròng trên một ngày công, giúp so sánh giá trị của lao động khi ở lại nông nghiệp với khi chuyển sang công việc khác

·         Khả năng tích lũy và trả nợ, cho biết phần thu nhập tăng thêm có thực sự tạo dư địa tài chính hay chỉ bù các khoản thiếu hụt

·         Khả năng chống chịu sau cú sốc, thể hiện qua việc hộ có duy trì được chi tiêu thiết yếu, tài sản sản xuất và hoạt động sinh kế khi một nguồn thu suy giảm hay không

Cách đọc các chỉ số này cần đi cùng nhau. Nếu tổng thu nhập tăng nhưng chi phí việc làm cũng tăng mạnh, nguồn thu mới thất thường và hộ phải vay nhiều hơn để duy trì sản xuất, kết luận rằng sinh kế đã cải thiện sẽ quá sớm. Ngược lại, ngay cả mức tăng thu nhập vừa phải cũng có thể mang giá trị lớn nếu nó làm dòng tiền đều hơn, giảm thời gian thiếu hụt và tạo khả năng tích lũy.

Chuẩn tham chiếu hữu ích nhất là chính hộ đó trước khi chuyển dịch, kết hợp với việc theo dõi đủ dài để đi qua các mùa sản xuất. Cách tiếp cận này tách được hiệu ứng thực của việc thay đổi việc làm khỏi những biến động ngắn hạn của mùa vụ.

Chuyển dịch việc làm nông thôn làm thay đổi sinh kế trước hết bằng cách tái phân bổ lao động và cơ cấu nguồn thu của hộ. Công việc phi nông nghiệp có thể tăng thu nhập tiền mặt, làm dòng tiền đều hơn, tạo vốn cho sản xuất và giảm phụ thuộc vào một nguồn thu; nhưng nó cũng có thể làm thiếu lao động nông nghiệp, phát sinh chi phí mới hoặc tạo một dạng rủi ro khác. Vì thế, tác động cuối cùng không nằm ở việc hộ có “rời nông nghiệp” hay không, mà ở thu nhập ròng mà việc làm mới tạo ra, mức ổn định của nguồn thu, chi phí cơ hội và khả năng chống chịu của toàn bộ hộ sau quá trình chuyển dịch.