Đánh giá khả năng duy trì sinh kế trước biến động

Vì vậy, đánh giá một hộ nông thôn cần đi xa hơn số liệu thu nhập. Hai hộ có mức thu nhập tương đương có thể có khả năng duy trì sinh kế rất khác nhau nếu một hộ phụ thuộc vào một nguồn thu, ít tiết kiệm và phải bán tài sản sản xuất khi gặp biến động, trong khi hộ còn lại có nhiều nguồn sinh kế, có mạng lưới hỗ trợ và có khả năng chuyển đổi hoạt động. Đây cũng là lý do các phương pháp đo lường sức chống chịu của hộ thường kết hợp tài sản, khả năng thích ứng, khả năng tiếp cận dịch vụ và nhiều yếu tố khác thay vì sử dụng một chỉ báo đơn lẻ.

Đánh giá đồng thời nguồn lực và khả năng thích ứng

Cốt lõi của việc đánh giá là trả lời hai câu hỏi: hộ có những nguồn lực nào để duy trì sinh kế và hộ có thể điều chỉnh những nguồn lực đó đến đâu khi xảy ra biến động.

Chỉ xem xét nguồn lực hiện có chưa đủ. Một hộ sở hữu nhiều đất hoặc tài sản sản xuất nhưng phụ thuộc hoàn toàn vào một loại cây trồng vẫn có thể bị tổn thương mạnh trước hạn hán, dịch bệnh hoặc biến động giá. Ngược lại, một hộ có lượng tài sản không lớn nhưng có kỹ năng đa dạng, nguồn thu ngoài nông nghiệp, khả năng tiếp cận tín dụng và mạng lưới xã hội tốt có thể linh hoạt hơn khi điều kiện sản xuất thay đổi.

FAO sử dụng cách tiếp cận sinh kế trong đó năm nhóm vốn quan trọng gồm vốn tự nhiên, vốn con người, vốn vật chất, vốn tài chính và vốn xã hội. Các nguồn vốn này tạo thành nền tảng để hộ lựa chọn và thực hiện chiến lược sinh kế.

Khả năng thích ứng bổ sung một chiều đánh giá khác: hộ có thể học hỏi, thay đổi quyết định, điều chỉnh hoạt động hoặc thậm chí chuyển đổi sinh kế để giảm mức phơi nhiễm và mức nhạy cảm với các cú sốc trong tương lai hay không. IFAD mô tả adaptive capacity theo hướng khả năng thích nghi với các cú sốc và áp lực dài hạn, học hỏi sau thiên tai và điều chỉnh hoặc chuyển đổi sinh kế khi cần thiết.

Do đó, một đánh giá có giá trị không hỏi đơn giản “hộ có bao nhiêu tài sản?”, mà phải tiếp tục hỏi “những tài sản đó có giúp hộ chịu đựng và điều chỉnh trước loại biến động đang xét hay không?”.

Xem xét năm nhóm nguồn lực tạo nền tảng sinh kế

Năm loại vốn sinh kế nên được đánh giá như một hệ thống có quan hệ với nhau, thay vì năm danh mục tài sản độc lập.

Vốn tự nhiên bao gồm những nguồn lực như đất, nước và các nguồn tài nguyên mà hoạt động sinh kế phụ thuộc vào. Khi đánh giá, điều quan trọng không chỉ là hộ có đất hay không mà còn là mức độ sinh kế phụ thuộc vào tài nguyên đó và khả năng tiếp tục khai thác nó khi điều kiện môi trường thay đổi.

Vốn con người phản ánh lao động, kiến thức, kỹ năng và khả năng tiếp nhận phương thức sản xuất hoặc hoạt động kinh tế mới. Trình độ và năng lực của thành viên hộ có ý nghĩa trực tiếp đối với khả năng thay đổi chiến lược khi phương thức sinh kế hiện tại kém hiệu quả. Nghiên cứu của World Bank về các hộ sản xuất nhỏ cũng cho thấy mức tài sản và trình độ giáo dục cao hơn có liên hệ với mức dễ tổn thương thấp hơn và sức chống chịu cao hơn trong bối cảnh được nghiên cứu.

Vốn vật chất gồm những tài sản và hạ tầng phục vụ trực tiếp cho sinh kế như công cụ sản xuất, phương tiện, hệ thống tưới hoặc khả năng tiếp cận hạ tầng thiết yếu. Khi biến động xảy ra, cần phân biệt tài sản còn hoạt động được với tài sản chỉ tồn tại về mặt sở hữu.

Vốn tài chính không chỉ là thu nhập. Tiết kiệm, khả năng tiếp cận vốn, dư địa vay và mức đa dạng của các nguồn thu quyết định hộ có thể bù đắp thiếu hụt tạm thời mà không phải phá bỏ nền tảng sản xuất hay không.

Vốn xã hội thể hiện khả năng nhận hỗ trợ, chia sẻ thông tin và tiếp cận các tổ chức hoặc mạng lưới cộng đồng. Trong điều kiện rủi ro, mạng lưới này có thể ảnh hưởng đến việc hộ tiếp cận thông tin, kiến thức, công nghệ và các nguồn hỗ trợ cần thiết cho thích ứng. IFAD nhấn mạnh rằng khả năng tiếp cận tài sản, thể chế, kiến thức và thông tin đều gắn với năng lực thích ứng của người dân nông thôn.

Điểm cần tránh là cộng cơ học số lượng tài sản rồi kết luận hộ “mạnh” hay “yếu”. Giá trị của một nguồn lực phụ thuộc vào loại cú sốc, mức độ phụ thuộc của sinh kế vào nguồn lực đó và khả năng huy động nó khi cần.

Phân biệt chống chịu cú sốc với đánh đổi tài sản để tồn tại

Một hộ vẫn duy trì tiêu dùng trong vài tháng sau biến động chưa chắc đã có khả năng duy trì sinh kế tốt. Cần xác định hộ duy trì được bằng cách nào.

Các biện pháp như sử dụng một phần tiết kiệm dự phòng hoặc tạm thời chuyển lao động sang nguồn thu khác có ý nghĩa khác với việc bán đất, bán vật nuôi sinh sản, bán máy móc sản xuất hoặc giảm mạnh mức tiêu dùng thiết yếu. Trong nghiên cứu về sinh kế nông thôn, các chiến lược ứng phó trước cú sốc có thể bao gồm đa dạng hóa nguồn thu, vay mượn, di cư, bán tài sản sản xuất hoặc giảm lượng thực phẩm tiêu dùng.

Vì vậy, đánh giá nên tách ít nhất hai tình huống:

·         Hộ hấp thụ cú sốc nhưng vẫn bảo toàn phần lớn năng lực sản xuất

·         Hộ duy trì được đời sống ngắn hạn bằng cách làm suy giảm tài sản và năng lực sinh kế tương lai

Hai trường hợp có thể cho kết quả thu nhập hoặc tiêu dùng trước mắt khá giống nhau, nhưng hàm ý về khả năng duy trì sinh kế hoàn toàn khác nhau.

Một dấu hiệu quan trọng của sức chống chịu là hộ không phải liên tục sử dụng các chiến lược ứng phó làm suy kiệt nền tảng sinh kế. Nếu sau mỗi biến động hộ phải bán thêm tài sản, tăng nợ khó trả hoặc thu hẹp khả năng sản xuất, sinh kế đang được duy trì bằng cách chuyển tổn thất từ hiện tại sang tương lai.

Đo khả năng thích ứng qua các lựa chọn mà hộ có thể thực hiện

Khả năng thích ứng nên được đánh giá thông qua không gian lựa chọn thực tế của hộ, chứ không chỉ qua thái độ sẵn sàng thay đổi.

Một hộ có khả năng thích ứng cao hơn khi có thể chuyển đổi cơ cấu sản xuất, đa dạng hóa nguồn thu, tiếp cận thông tin cần thiết, huy động vốn, áp dụng kiến thức mới hoặc thay đổi cách sử dụng lao động khi điều kiện bên ngoài biến đổi. Khả năng đó càng hạn chế nếu hộ bị khóa vào một nguồn thu duy nhất hoặc thiếu vốn, kỹ năng và kết nối cần thiết để chuyển đổi.

Đa dạng hóa đặc biệt có giá trị khi các nguồn thu không cùng chịu một loại cú sốc. Nếu ba hoạt động của hộ đều phụ thuộc vào cùng một điều kiện thời tiết, việc có ba nguồn thu chưa chắc tạo ra mức phân tán rủi ro đáng kể. Ngược lại, kết hợp nguồn thu nông nghiệp và phi nông nghiệp có thể giúp giảm mức phụ thuộc vào một nhóm rủi ro nhất định. Các tài liệu của World Bank về thích ứng của hộ nông thôn cũng xem đa dạng hóa sinh kế là một chiến lược giúp quản lý rủi ro và làm ổn định thu nhập trước cú sốc thời tiết.

Khả năng thích ứng cũng phải được đặt trong giới hạn nguồn lực. Một hộ biết phương án thay đổi nhưng không có vốn, lao động, thị trường hoặc quyền tiếp cận nguồn lực cần thiết thì “khả năng nhận thức” chưa chuyển thành “khả năng hành động”.

Do đó, khi thu thập dữ liệu nên quan sát cả những gì hộ biết, những gì hộ có thể tiếp cận và những gì hộ thực sự đã làm khi gặp biến động.

Theo dõi kết quả trước, trong và sau biến động

Khả năng duy trì sinh kế là một thuộc tính động nên khó đánh giá chính xác bằng một cuộc khảo sát tại một thời điểm.

Cần thiết lập ít nhất một mốc trước biến động để biết trạng thái ban đầu của hộ, sau đó theo dõi mức thay đổi khi cú sốc xảy ra và mức phục hồi ở giai đoạn tiếp theo. Những kết quả cần quan sát có thể gồm an ninh thu nhập, an ninh lương thực, tình trạng tài sản và mức độ duy trì các hoạt động tạo sinh kế. FAO coi thu nhập, an ninh lương thực, sức khỏe, phúc lợi và tích lũy tài sản là những dạng kết quả sinh kế; chiều ngược lại bao gồm mất tài sản, bất an thu nhập và mức dễ tổn thương cao trước cú sốc.

Ví dụ, nếu thu nhập giảm sau một đợt hạn nhưng phục hồi mà hộ không phải bán tài sản sản xuất, kết quả này khác về bản chất với trường hợp thu nhập phục hồi nhờ bán đất hoặc vay nợ lớn. Do vậy, tốc độ phục hồi chỉ có ý nghĩa khi được đọc cùng thay đổi về tài sản và chiến lược ứng phó.

So sánh theo thời gian cũng giúp phân biệt một khó khăn tạm thời với sự suy giảm cấu trúc của sinh kế. Nếu mỗi cú sốc đều khiến vốn tài chính, tài sản sản xuất hoặc khả năng tiếp cận nguồn lực giảm thêm, hộ có thể đang đi theo quỹ đạo dễ tổn thương hơn dù vẫn duy trì được hoạt động trong ngắn hạn.

Tổng hợp chỉ báo theo từng loại biến động, không dùng một ngưỡng chung

Khi cần lượng hóa, có thể tổ chức hệ thống chỉ báo theo các nhóm phản ánh nguồn lực, mức nhạy cảm, khả năng thích ứng và kết quả sinh kế.

Một tham chiếu hữu ích là phương pháp Resilience Index Measurement and Analysis – RIMA của FAO. RIMA đo sức chống chịu của hộ đối với mất an ninh lương thực bằng phương pháp định lượng và xác định các yếu tố quyết định sức chống chịu. Trong một cấu trúc ứng dụng của RIMA, sáu trụ cột gồm thu nhập và tiếp cận lương thực, tiếp cận dịch vụ cơ bản, tài sản, mạng lưới an sinh xã hội, mức nhạy cảm và khả năng thích ứng.

Điều này cung cấp một nguyên tắc quan trọng cho đánh giá sinh kế: không nên dùng riêng số tài sản hoặc riêng thu nhập làm đại diện cho toàn bộ khả năng duy trì sinh kế.

Có thể xây dựng bảng chỉ báo hộ theo bốn nhóm thực hành:

1.    Nguồn lực ban đầu: đất, tài sản sản xuất, lao động, kỹ năng, tiết kiệm, khả năng tiếp cận tín dụng và mạng lưới hỗ trợ

2.    Mức phơi nhiễm và nhạy cảm: mức phụ thuộc vào nguồn thu chịu tác động, mức tập trung sản xuất và các ràng buộc làm hộ khó thay đổi

3.    Năng lực ứng phó và thích ứng: đa dạng hóa, tiếp cận thông tin, khả năng huy động vốn, chuyển đổi hoạt động và học hỏi sau biến động

4.    Kết quả sau biến động: thay đổi thu nhập, tiêu dùng, an ninh lương thực, nợ, tài sản sản xuất và mức phục hồi hoạt động sinh kế

Không nên tự đặt một điểm số phổ quát rồi coi mọi hộ vượt một ngưỡng nhất định là “bền vững”. FAO lưu ý RIMA mang tính đặc thù theo bối cảnh và loại cú sốc, nghĩa là cách đo và diễn giải phải gắn với điều kiện đang nghiên cứu.

Vì thế, nếu đánh giá hạn hán, chỉ báo về nước, cây trồng, đất và khả năng chuyển đổi sản xuất sẽ có trọng số nhận thức khác với đánh giá một cú sốc về giá nông sản. Một hệ thống chỉ báo tốt phải cho thấy hộ dễ tổn thương ở đâu và nhờ yếu tố nào hộ có thể phục hồi, chứ không chỉ tạo ra một con số xếp hạng.

Diễn giải kết quả như một hồ sơ sức chống chịu của hộ

Kết quả cuối cùng nên được trình bày như một hồ sơ về khả năng duy trì sinh kế, trong đó chỉ rõ điểm mạnh, điểm yếu và cơ chế khiến hộ có thể hoặc không thể thích ứng.

Một hộ có thể có vốn tự nhiên tốt nhưng vốn tài chính yếu; một hộ khác có ít tài sản sản xuất hơn nhưng đa dạng nguồn thu và có khả năng tiếp cận tín dụng, thông tin tốt hơn. Vì các nguồn lực tương tác với nhau, hai hộ không nên được đánh giá chỉ bằng việc so sánh tổng giá trị tài sản.

Cách diễn giải hữu ích là xem xét chuỗi:

Biến động → mức phơi nhiễm → nguồn lực sẵn có → cách hộ ứng phó → khả năng điều chỉnh → thay đổi tài sản và kết quả sinh kế → mức phục hồi.

Chuỗi này giúp xác định cơ chế thay vì chỉ quan sát kết quả cuối cùng. Nếu hộ phục hồi nhanh nhưng phải hy sinh tài sản sản xuất, sức chống chịu dài hạn có thể đã giảm. Nếu hộ chịu tổn thất ban đầu nhưng chuyển đổi hoạt động và bảo vệ được nền tảng nguồn lực, khả năng duy trì sinh kế về sau có thể tốt hơn.

Đánh giá khả năng duy trì sinh kế của hộ nông thôn vì thế cần kết hợp hai trục chính: nguồn lực sinh kế mà hộ có thể huy động và khả năng ứng phó, học hỏi, điều chỉnh trước biến động. Thu nhập, tài sản hoặc mức phục hồi riêng lẻ đều chưa đủ để kết luận.

Một đánh giá đáng tin cậy phải xác định loại cú sốc cụ thể, đo trạng thái nguồn lực ban đầu, theo dõi cách hộ ứng phó và quan sát kết quả sau biến động. Quan trọng hơn, cần phân biệt giữa việc hộ thực sự thích ứng với việc hộ chỉ duy trì đời sống ngắn hạn bằng cách làm suy giảm tài sản tương lai. Khi các yếu tố này được xem xét cùng nhau, kết quả đánh giá mới phản ánh đúng khả năng hộ tiếp tục sinh kế trước những biến động tiếp theo.