Cơ cấu lao động và thu nhập nông thôn liên hệ thế nào?

Số liệu nông thôn Việt Nam cho thấy hai quá trình này diễn ra khá đồng hướng. Tại thời điểm 01/7/2025, lao động nông, lâm nghiệp và thủy sản chiếm 51,93% lao động nông thôn, giảm từ 56,3% năm 2016; lao động phi nông nghiệp tăng từ 43,7% lên 48,07%. Cùng giai đoạn, tỷ lệ hộ nông thôn có nguồn thu lớn nhất từ các ngành phi nông nghiệp tăng lên 56,17%, cao hơn 4,1 điểm phần trăm so với năm 2016; tỷ lệ hộ có nguồn thu lớn nhất từ nông, lâm nghiệp và thủy sản giảm còn 43,83%.

Điều quan trọng là không nên hiểu mối liên hệ này theo công thức “rời nông nghiệp = chắc chắn thu nhập cao”. Cơ cấu lao động quyết định hộ kiếm tiền chủ yếu bằng hoạt động nào; còn hộ kiếm được bao nhiêu phụ thuộc thêm vào năng suất, kỹ năng, thời gian làm việc, mức lương, tính ổn định và mức độ chính thức của công việc.

Cơ cấu lao động đổi thì nguồn thu nhập đổi theo hướng nào?

Ở nông thôn truyền thống, lao động của hộ thường tập trung vào trồng trọt, chăn nuôi, lâm nghiệp hoặc thủy sản. Thu nhập vì thế gắn nhiều với sản lượng, giá nông sản, quy mô đất đai và chu kỳ mùa vụ. Khi cơ cấu lao động chuyển sang công nghiệp, xây dựng và dịch vụ, cách tạo thu nhập cũng thay đổi: tiền lương và tiền công trở nên quan trọng hơn, đồng thời xuất hiện nhiều hơn các nguồn thu từ buôn bán, vận tải, dịch vụ hoặc hoạt động kinh doanh phi nông nghiệp.

Xu hướng này không chỉ xảy ra bên trong khu vực nông thôn mà còn phù hợp với chuyển dịch chung của thị trường lao động. Năm 2025, trong tổng số lao động có việc làm của Việt Nam, nông, lâm nghiệp và thủy sản chiếm 25,7%, công nghiệp và xây dựng chiếm 33,5%, còn dịch vụ chiếm 40,8%. So với năm trước, lao động nông, lâm nghiệp và thủy sản giảm gần 195 nghìn người, trong khi công nghiệp, xây dựng và đặc biệt là dịch vụ tăng.

Như vậy, thay đổi cơ cấu lao động không đơn thuần là “ít người làm ruộng hơn”. Về mặt kinh tế hộ, nó còn có nghĩa là nguồn tạo thu nhập được tái phân bổ. Một gia đình trước đây phụ thuộc phần lớn vào sản xuất nông nghiệp có thể chuyển thành hộ có một phần lao động tiếp tục làm nông nghiệp, một phần làm công ăn lương hoặc kinh doanh dịch vụ. Khi phần thu phi nông nghiệp đủ lớn, nó có thể trở thành nguồn thu nhập chính của hộ.

Dữ liệu năm 2025 củng cố chính mối liên hệ này: tỷ trọng lao động phi nông nghiệp trong nông thôn tăng đồng thời với tỷ trọng hộ có nguồn thu nhập lớn nhất từ phi nông nghiệp. Tuy nhiên, đây là bằng chứng về sự chuyển dịch đồng hướng ở cấp cơ cấu; không nên diễn giải thành quan hệ nhân quả tuyệt đối cho từng hộ riêng lẻ.

Cơ chế nào nối chuyển dịch việc làm với thu nhập của hộ?

Từ lao động nông nghiệp sang tiền lương và thu nhập phi nông nghiệp

Cơ chế đầu tiên nằm ở hình thức nhận thu nhập. Lao động tự sản xuất nông nghiệp thường tạo ra thu nhập sau khi trừ chi phí sản xuất và có thể thu tiền tập trung vào một số thời điểm. Khi thành viên hộ chuyển sang làm công nhân, xây dựng, thương mại hoặc dịch vụ, phần đóng góp của người đó vào kinh tế gia đình thường chuyển thành tiền lương, tiền công hoặc doanh thu phi nông nghiệp.

ILO xem chuyển dịch cơ cấu của Việt Nam từ nông nghiệp sang sản xuất và dịch vụ, đồng thời từ lao động gia đình và lao động tự làm sang việc làm hưởng lương, là một phần quan trọng của quá trình chuyển đổi thị trường lao động. Chuyển lao động từ khu vực có năng suất thấp hơn sang những hoạt động có năng suất cao hơn cũng từng là một động lực quan trọng làm tăng năng suất của nền kinh tế Việt Nam.

Do đó, tác động đầu tiên của chuyển dịch lao động chưa nhất thiết là tổng thu nhập lập tức tăng mạnh. Thay đổi dễ nhận thấy hơn là tỷ trọng giữa các nguồn thu thay đổi: thu từ nông nghiệp giảm tương đối, còn tiền công, tiền lương và thu nhập kinh doanh phi nông nghiệp tăng.

Từ thu nhập theo mùa vụ sang dòng tiền thường xuyên hơn

Cơ chế thứ hai liên quan đến thời điểm tạo thu nhập. Nếu một thành viên chuyển từ công việc phụ thuộc nhiều vào mùa vụ sang công việc trả lương tương đối đều theo tháng, hộ có thể có dòng tiền thường xuyên hơn. Điều này giúp giảm sự phụ thuộc của chi tiêu hàng ngày vào thời điểm thu hoạch hoặc bán nông sản.

Nhưng lợi thế này chỉ xuất hiện rõ khi việc làm mới có thời gian làm việc và tiền công tương đối ổn định. Lao động thời vụ trong xây dựng, buôn bán nhỏ hoặc các công việc phi chính thức vẫn có thể có thu nhập biến động. Vì vậy, “phi nông nghiệp” không đồng nghĩa với “ổn định”; hình thức và chất lượng việc làm mới là mắt xích quyết định.

Thu nhập có tăng và ổn định hơn khi lao động rời nông nghiệp không?

Về cơ chế kinh tế, chuyển lao động sang những hoạt động có năng suất cao hơn tạo điều kiện để thu nhập tăng. ILO mô tả chuyển dịch lao động khỏi khu vực nông nghiệp có tình trạng dư thừa lao động và năng suất thấp sang các khu vực phi nông nghiệp có năng suất cao hơn là một động lực của tăng năng suất và tăng trưởng tại Việt Nam. Nhưng tổ chức này cũng lưu ý rằng chỉ chuyển dịch cơ cấu là chưa đủ nếu các khu vực tiếp nhận lao động không tạo ra đủ việc làm có năng suất cao.

Số liệu thu nhập cho thấy khoảng cách này vẫn chưa biến mất. Năm 2025, thu nhập bình quân của người lao động Việt Nam đạt 8,4 triệu đồng/tháng; riêng lao động ở nông thôn đạt khoảng 7,3 triệu đồng/tháng, thấp hơn mức 10,1 triệu đồng/tháng ở thành thị. Điều đó cho thấy chuyển dịch lao động đang diễn ra nhưng chưa đồng nghĩa với việc mọi lao động nông thôn đều tiếp cận được các vị trí có thu nhập tương đương lao động thành thị.

Vì vậy, có thể tách tác động thành hai tầng. Tầng thứ nhất khá chắc chắn: cơ cấu lao động thay đổi sẽ làm thay đổi loại nguồn thu mà hộ phụ thuộc. Tầng thứ hai có điều kiện: tổng thu nhập chỉ tăng đáng kể nếu công việc mới tạo ra năng suất và thu nhập cao hơn công việc cũ.

Tương tự, độ ổn định cũng không tự động tăng. Một công việc hưởng lương có hợp đồng và thời gian làm việc đều đặn có thể giúp dòng tiền ổn định hơn sản xuất phụ thuộc mùa vụ; ngược lại, lao động phi nông nghiệp nhưng làm việc không thường xuyên hoặc phi chính thức vẫn có thể khiến thu nhập biến động.

Vì sao nhiều hộ vẫn kết hợp nông nghiệp và phi nông nghiệp?

Chuyển dịch cơ cấu lao động ở nông thôn không nhất thiết diễn ra theo cách hộ bỏ hoàn toàn nông nghiệp. Trên thực tế, mô hình sinh kế hỗn hợp vẫn rất đáng chú ý.

Tổng điều tra nông thôn, nông nghiệp năm 2025 ghi nhận khoảng 11,74 triệu hộ nông thôn có tham gia sản xuất nông, lâm nghiệp và thủy sản. Trong số này có khoảng 3,73 triệu hộ được xếp vào nhóm công nghiệp, xây dựng, thương mại hoặc dịch vụ nhưng vẫn đồng thời có hoạt động sản xuất nông, lâm nghiệp và thủy sản.

Con số đó cho thấy chuyển dịch cơ cấu không nhất thiết là quá trình thay thế hoàn toàn một nguồn thu bằng một nguồn khác. Một hộ có thể có người làm công nghiệp hoặc dịch vụ để tạo tiền lương, trong khi những thành viên khác vẫn canh tác hoặc chăn nuôi. Khi đó, cơ cấu thu nhập chuyển từ phụ thuộc vào một nguồn nông nghiệp sang kết hợp nông nghiệp và phi nông nghiệp.

Cách kết hợp này cũng giải thích vì sao tỷ trọng lao động nông nghiệp và tỷ trọng hộ có thu nhập chính từ nông nghiệp không cần phải bằng nhau. Một hộ vẫn có lao động làm nông nghiệp nhưng tiền lương của một thành viên làm công nghiệp hoặc dịch vụ có thể đã trở thành nguồn thu lớn nhất của gia đình.

Ở chiều ngược lại, sự phát triển của việc làm phi nông nghiệp không làm mất ý nghĩa của năng suất nông nghiệp đối với những hộ còn gắn với sản xuất. World Bank nhấn mạnh rằng trong bối cảnh chuyển đổi cơ cấu mạnh, nâng năng suất nông nghiệp vẫn là yếu tố quan trọng để duy trì và cải thiện sinh kế của nhóm còn ở lại trong hệ thống kinh tế nông thôn.

Điều kiện nào quyết định lợi ích của chuyển dịch lao động?

Kỹ năng và năng suất của công việc mới

Chuyển từ nông nghiệp sang một công việc phi nông nghiệp có năng suất thấp không tạo ra cùng kết quả với chuyển sang một việc làm kỹ thuật hoặc vị trí ổn định trong doanh nghiệp. Vì vậy, ngành nghề mới chỉ cho biết một phần; năng suất và kỹ năng cần thiết cho công việc mới quyết định phần lớn khả năng tăng thu nhập.

Năm 2025, tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng hoặc chứng chỉ của cả nước là 29,2%. Đây là số liệu toàn quốc chứ không phải riêng nông thôn, nhưng nó cho thấy khả năng tiếp cận các việc làm đòi hỏi kỹ năng vẫn là một giới hạn cần tính đến khi phân tích hiệu quả của chuyển dịch cơ cấu lao động.

Do đó, hai địa phương có cùng mức giảm lao động nông nghiệp vẫn có thể đạt kết quả thu nhập rất khác nhau. Nếu lao động chuyển sang các công việc có năng suất, kỹ năng và giá trị gia tăng cao hơn, tác động lên thu nhập có thể lớn; nếu chủ yếu chuyển sang việc làm giản đơn, khoảng cải thiện thường bị giới hạn.

Tính chính thức và mức độ sử dụng lao động

Một giới hạn khác nằm ở chất lượng việc làm. Năm 2025, tỷ lệ lao động có việc làm phi chính thức tại khu vực nông thôn vẫn ở mức 73,3%. Tỷ lệ thiếu việc làm trong độ tuổi lao động ở nông thôn là 1,93%, cao hơn mức 1,25% của thành thị.

Hai chỉ tiêu này giúp giải thích vì sao tỷ trọng lao động phi nông nghiệp có thể tăng nhanh hơn chất lượng thu nhập. Người lao động có thể đã rời hoạt động nông nghiệp nhưng vẫn làm việc không có hợp đồng, tự làm quy mô nhỏ, làm công không đủ thời gian hoặc nhận thu nhập không đều. Khi đó, cơ cấu nguồn thu đã thay đổi nhưng mức sống chưa chắc cải thiện tương ứng.

ILO cũng ghi nhận quá trình giảm việc làm phi chính thức tại Việt Nam gắn với chuyển dịch từ nông nghiệp sang sản xuất và dịch vụ, từ lao động gia đình hoặc tự làm sang lao động hưởng lương, cùng với sự cải thiện về kỹ năng và năng suất. Điều này cho thấy “chuyển ngành” và “nâng chất lượng việc làm” cần được nhìn như hai quá trình liên quan nhưng không hoàn toàn giống nhau.

Nên đọc mối liên hệ giữa cơ cấu lao động và thu nhập nông thôn thế nào?

Để hiểu đúng cơ cấu lao động và thu nhập nông thôn, cần phân biệt ba cấp độ. Thứ nhất là cơ cấu việc làm: bao nhiêu lao động làm nông nghiệp, công nghiệp, xây dựng hay dịch vụ. Thứ hai là cơ cấu nguồn thu của hộ: tiền chủ yếu đến từ nông nghiệp, tiền lương hay hoạt động kinh doanh nào. Thứ ba là kết quả thu nhập: tổng số tiền hộ nhận được và mức độ ổn định của nó.

Ba cấp độ thường dịch chuyển cùng hướng nhưng không hoàn toàn đồng nhất. Một thành viên rời nông nghiệp có thể làm tăng tỷ trọng thu nhập phi nông nghiệp nhưng chưa đủ để biến nó thành nguồn thu chính của cả hộ. Ngược lại, chỉ một thành viên có việc làm hưởng lương tương đối tốt cũng có thể khiến tiền lương trở thành nguồn thu lớn nhất dù nhiều thành viên khác vẫn sản xuất nông nghiệp.

Vì vậy, khi đánh giá một vùng nông thôn, không nên chỉ nhìn vào tỷ lệ lao động nông nghiệp giảm bao nhiêu. Cần xem đồng thời tỷ trọng hộ có thu nhập chính từ phi nông nghiệp, chất lượng việc làm mới, mức độ chính thức, tình trạng thiếu việc làm và việc các hộ có tiếp tục duy trì nguồn thu nông nghiệp hay không.

Số liệu năm 2025 minh họa khá rõ cách đọc này: lao động phi nông nghiệp đã chiếm 48,07% lao động nông thôn, trong khi 56,17% hộ nông thôn đã có nguồn thu lớn nhất từ các ngành phi nông nghiệp. Hai con số không giống nhau vì một chỉ tiêu đo người lao động, còn chỉ tiêu kia đo nguồn thu lớn nhất của hộ. Chính sự khác biệt đó là chìa khóa để tránh kết luận quá đơn giản về tác động của chuyển dịch cơ cấu lao động.

Sự thay đổi cơ cấu lao động đang làm thay đổi nền tảng tạo thu nhập ở nông thôn: tỷ trọng lao động nông nghiệp giảm dần, việc làm công nghiệp và dịch vụ tăng, đồng thời ngày càng nhiều hộ có nguồn thu lớn nhất từ các hoạt động phi nông nghiệp. Dữ liệu giai đoạn 2016–2025 cho thấy hai quá trình này diễn ra khá rõ ràng theo cùng một hướng.

Tuy nhiên, tác động trực tiếp nhất của chuyển dịch lao động là thay đổi cơ cấu nguồn thu, chứ không phải bảo đảm thu nhập tự động tăng. Mức tăng và độ ổn định của thu nhập còn phụ thuộc vào năng suất, kỹ năng, thời gian làm việc, tiền công và tính chính thức của công việc mới. Vì thế, chuyển dịch có lợi nhất khi lao động nông thôn không chỉ rời khỏi các hoạt động năng suất thấp mà còn tiếp cận được việc làm phi nông nghiệp có năng suất và chất lượng cao hơn; đồng thời phần nông nghiệp được giữ lại cũng phải tiếp tục nâng hiệu quả đối với những hộ còn phụ thuộc vào nó.