Giá trị gia tăng trong sản xuất được hiểu thế nào?

Điểm quan trọng của khái niệm này là nó tách giá trị doanh nghiệp hoặc ngành thực sự tạo ra khỏi giá trị đã được tạo ở những công đoạn trước. Nhờ vậy, khi cộng giá trị gia tăng của các đơn vị trong chuỗi sản xuất, giá trị của nguyên liệu và dịch vụ trung gian không bị tính lặp nhiều lần.

Giá trị gia tăng trong sản xuất được tính như thế nào?

Ở cấp độ cơ bản, giá trị gia tăng có thể biểu diễn bằng công thức:

Giá trị gia tăng = Giá trị sản xuất − Chi phí trung gian

Trong đó, giá trị sản xuất phản ánh giá trị hàng hóa và dịch vụ được tạo ra trong kỳ. Chi phí trung gian là giá trị hàng hóa và dịch vụ được mua từ bên ngoài và sử dụng hết hoặc được chuyển hóa trong quá trình sản xuất, chẳng hạn nguyên liệu, nhiên liệu, điện, dịch vụ vận tải, dịch vụ thuê ngoài và nhiều đầu vào phục vụ sản xuất khác.

OECD mô tả value added là giá trị được tạo ra từ hoạt động sản xuất hàng hóa, dịch vụ và đo bằng giá trị đầu ra trừ tiêu dùng trung gian. World Bank cũng sử dụng nguyên tắc tương tự khi xác định giá trị gia tăng của ngành sản xuất chế biến, chế tạo.

Ví dụ, một doanh nghiệp tạo ra sản phẩm có giá trị sản xuất 1 tỷ đồng trong kỳ. Để sản xuất, doanh nghiệp sử dụng 650 triệu đồng hàng hóa và dịch vụ trung gian mua từ bên ngoài. Khi đó:

Giá trị gia tăng = 1 tỷ đồng − 650 triệu đồng = 350 triệu đồng

Như vậy, 1 tỷ đồng thể hiện quy mô đầu ra, còn 350 triệu đồng mới phản ánh phần giá trị được tạo thêm tại công đoạn sản xuất của doanh nghiệp.

Có thể tính thêm tỷ lệ giá trị gia tăng trên giá trị sản xuất:

Tỷ lệ giá trị gia tăng = Giá trị gia tăng / Giá trị sản xuất × 100%

Trong ví dụ trên, tỷ lệ này bằng 35%. Điều đó có nghĩa cứ 100 đồng giá trị đầu ra thì hoạt động của doanh nghiệp tạo ra 35 đồng giá trị gia tăng, còn 65 đồng tương ứng với đầu vào trung gian.

Tuy nhiên, không nên kết luận rằng tỷ lệ 35%, 50% hay bất kỳ mức cố định nào là “tốt” cho mọi doanh nghiệp. Cơ cấu đầu vào khác nhau đáng kể giữa các ngành, vì vậy chỉ tiêu cần được so sánh trong cùng ngành, cùng mô hình sản xuất và trong các kỳ tương đối tương đồng.

Bản chất kinh tế của giá trị gia tăng nằm ở đâu?

Giá trị của một sản phẩm cuối cùng thường được hình thành qua nhiều công đoạn. Nếu chỉ cộng doanh thu hoặc giá trị sản xuất của từng doanh nghiệp trong chuỗi, phần giá trị của nguyên liệu có thể bị tính nhiều lần.

Giả sử một đơn vị bán nguyên liệu với giá 100 đồng cho nhà sản xuất. Nhà sản xuất chế biến nguyên liệu rồi bán sản phẩm với giá 160 đồng. Nếu cộng trực tiếp hai giá trị đầu ra, tổng là 260 đồng, nhưng 100 đồng nguyên liệu đã xuất hiện trong cả hai công đoạn.

Ở công đoạn thứ hai, giá trị mới được tạo thêm chỉ là:

160 − 100 = 60 đồng

Chính cơ chế loại bỏ tiêu dùng trung gian này khiến giá trị gia tăng phù hợp để xác định phần đóng góp thực tế của từng hoạt động sản xuất thay vì cộng chồng giá trị đã hình thành ở các khâu trước.

Theo OECD, giá trị gia tăng cũng có thể được nhìn từ phía thu nhập tạo ra trong quá trình sản xuất, gồm các thành phần như tiền công của người lao động, thặng dư hoạt động, thu nhập hỗn hợp và một số khoản thuế sản xuất sau khi trừ trợ cấp.

Giá trị gia tăng khác doanh thu và lợi nhuận như thế nào?

Ba khái niệm này liên quan đến nhau nhưng phản ánh ba vấn đề khác nhau.

Doanh thu chủ yếu cho biết giá trị bán hàng hóa hoặc dịch vụ của doanh nghiệp. Doanh thu lớn không đồng nghĩa doanh nghiệp tạo ra lượng giá trị gia tăng tương ứng, bởi một phần đáng kể của giá bán có thể đến từ nguyên liệu, linh kiện và dịch vụ mua ngoài.

Giá trị gia tăng tập trung vào phần giá trị hình thành tại chính công đoạn sản xuất đang xét sau khi loại tiêu dùng trung gian.

Lợi nhuận lại là phần kết quả còn lại sau khi xem xét thêm nhiều khoản chi phí và nghĩa vụ khác. Vì vậy, giá trị gia tăng không phải lợi nhuận của doanh nghiệp.

Một phần giá trị gia tăng được dùng để trả thu nhập cho lao động; một phần gắn với thuế sản xuất ròng và một phần hình thành thặng dư hoạt động hoặc thu nhập hỗn hợp. Do đó, doanh nghiệp có thể tạo ra giá trị gia tăng đáng kể nhưng lợi nhuận cuối cùng vẫn thấp nếu các khoản chi phí khác lớn. Cơ cấu này phù hợp với cách phân rã giá trị gia tăng trong hệ thống tài khoản quốc gia.

Cũng cần phân biệt giá trị gia tăng với thuế giá trị gia tăng (VAT). Giá trị gia tăng là khái niệm kinh tế dùng để đo phần giá trị mới được tạo ra trong sản xuất; VAT là một loại thuế. Hai khái niệm có quan hệ về cơ sở kinh tế nhưng không phải cùng một chỉ tiêu.

Giá trị gia tăng gộp và giá trị gia tăng thuần khác nhau ra sao?

Trong thống kê kinh tế, cần phân biệt giá trị gia tăng gộp và thuần.

Giá trị gia tăng gộp được xác định bằng:

Giá trị đầu ra − Tiêu dùng trung gian

Trong khi đó, giá trị gia tăng thuần còn loại trừ tiêu dùng tài sản cố định, tức phần giá trị tài sản cố định được sử dụng trong quá trình sản xuất. Hệ thống Tài khoản quốc gia 2025 của Liên Hợp Quốc xác định giá trị gia tăng gộp là đầu ra trừ tiêu dùng trung gian, còn giá trị gia tăng thuần tiếp tục trừ tiêu dùng tài sản cố định.

Vì vậy, khi gặp một số liệu “giá trị gia tăng”, cần kiểm tra chỉ tiêu đang được trình bày theo cơ sở gộp hay thuần. Không thể trực tiếp so sánh hai số liệu nếu phạm vi tính toán khác nhau.

Vì sao giá trị gia tăng quan trọng đối với hiệu quả sản xuất?

Giá trị gia tăng giúp nhìn sâu hơn con số sản lượng hoặc doanh thu vì nó cho biết doanh nghiệp tạo thêm bao nhiêu giá trị từ lượng đầu vào trung gian đã sử dụng.

Một doanh nghiệp có thể tăng mạnh giá trị sản xuất bằng cách mua nhiều nguyên liệu hoặc bán lại những sản phẩm có giá trị đầu vào cao. Nếu chi phí trung gian tăng gần tương ứng, lượng giá trị thực sự được tạo thêm có thể không tăng nhiều. Ngược lại, khi doanh nghiệp tổ chức sản xuất hiệu quả hơn, nâng cấp công nghệ, cải tiến sản phẩm hoặc đảm nhận những công đoạn có hàm lượng kỹ thuật cao hơn, phần giá trị tạo ra tại doanh nghiệp có thể tăng mà không nhất thiết phải tăng tương ứng lượng đầu vào trung gian.

Vì thế, giá trị gia tăng có thể hỗ trợ phân tích:

·         Khả năng tạo giá trị từ hoạt động sản xuất

·         Mức phụ thuộc vào đầu vào trung gian

·         Sự thay đổi cơ cấu sản xuất qua thời gian

·         Năng suất khi giá trị gia tăng được đặt trong quan hệ với lao động hoặc nguồn lực khác

·         Đóng góp thực tế của doanh nghiệp hoặc ngành vào hoạt động kinh tế

Dù vậy, tỷ lệ giá trị gia tăng cao không tự động đồng nghĩa với lợi nhuận cao hoặc hoạt động kinh doanh tốt hơn. Một doanh nghiệp sử dụng nhiều lao động, tài sản hoặc vốn có thể tạo giá trị gia tăng lớn nhưng vẫn phải chịu chi phí cao. Vì vậy, chỉ tiêu này nên được đặt cạnh năng suất lao động, lợi nhuận, chi phí vốn và các chỉ số hiệu quả phù hợp với mục đích phân tích.

Giá trị gia tăng có ý nghĩa gì ở cấp độ ngành và nền kinh tế?

Ý nghĩa của giá trị gia tăng không dừng ở một doanh nghiệp. Trong hệ thống tài khoản quốc gia, giá trị gia tăng của các ngành là thành phần cốt lõi của cách tiếp cận sản xuất để xác định GDP. OECD mô tả phương pháp sản xuất của GDP dựa trên đầu ra trừ tiêu dùng trung gian, tức giá trị gia tăng, sau đó tính đến thuế sản phẩm và trợ cấp sản phẩm theo quy tắc tài khoản quốc gia.

Tại Việt Nam, cơ quan thống kê cũng sử dụng giá trị tăng thêm của các ngành để xác định cơ cấu và mức đóng góp vào tổng sản phẩm trong nước.

Điều này giải thích vì sao một ngành có giá trị sản xuất rất lớn chưa chắc tạo ra tỷ trọng giá trị gia tăng tương ứng. Nếu ngành phụ thuộc nhiều vào nguyên liệu, linh kiện hoặc dịch vụ trung gian từ các ngành khác, chênh lệch giữa đầu ra và tiêu dùng trung gian có thể tương đối nhỏ.

Ngược lại, việc nâng tỷ trọng những công đoạn có khả năng tạo giá trị cao hơn có thể làm tăng phần đóng góp kinh tế của hoạt động sản xuất. Tuy nhiên, đánh giá phải dựa trên cả giá trị tuyệt đối, tỷ lệ giá trị gia tăng, năng suất và đặc điểm chuỗi sản xuất thay vì chỉ theo đuổi một tỷ lệ càng cao càng tốt.

Nên sử dụng chỉ tiêu giá trị gia tăng như thế nào?

Để chỉ tiêu phản ánh đúng vấn đề cần đánh giá, trước hết phải xác định rõ phạm vi đo lường. Giá trị đầu ra và chi phí trung gian phải thuộc cùng đơn vị sản xuất, cùng kỳ và được xác định trên cơ sở giá phù hợp.

Khi phân tích hiệu quả sản xuất, giá trị gia tăng nên được xem theo cả quy mô và tỷ lệ. Quy mô giá trị gia tăng cho biết tổng lượng giá trị mới được tạo ra, trong khi tỷ lệ giá trị gia tăng trên đầu ra cho biết bao nhiêu phần giá trị sản xuất được giữ lại dưới dạng giá trị mới tại công đoạn đang xét.

Nếu so sánh qua thời gian, còn phải chú ý ảnh hưởng của biến động giá. World Bank phân biệt các chuỗi giá trị gia tăng theo giá hiện hành và giá cố định; số liệu theo giá cố định được điều chỉnh nhằm loại bớt ảnh hưởng của thay đổi mức giá khi xem xét biến động về lượng.

Do đó, cách đọc phù hợp không phải là “giá trị gia tăng càng cao thì doanh nghiệp càng tốt”, mà là xem giá trị gia tăng được tạo ra từ đâu, sử dụng bao nhiêu đầu vào trung gian để tạo ra nó và kết quả thay đổi như thế nào so với quy mô nguồn lực sử dụng.

Giá trị gia tăng trong sản xuất là phần giá trị mới được tạo ra tại một công đoạn sản xuất, về cơ bản bằng giá trị đầu ra trừ tiêu dùng trung gian. Chỉ tiêu này khác doanh thu vì đã loại phần giá trị đầu vào mua từ bên ngoài, đồng thời khác lợi nhuận vì giá trị gia tăng còn được phân bổ cho lao động và các thành phần thu nhập khác của quá trình sản xuất.

Vì loại bỏ sự tính trùng của đầu vào trung gian, giá trị gia tăng cho phép nhìn rõ hơn đóng góp thực tế của doanh nghiệp, ngành và hoạt động sản xuất đối với nền kinh tế. Khi dùng để đánh giá hiệu quả, chỉ tiêu cần được kết hợp với tỷ lệ giá trị gia tăng, năng suất, lợi nhuận và đặc điểm của từng ngành thay vì đánh giá dựa trên một mức tỷ lệ cố định.