Sản xuất trong kinh tế nông thôn diễn ra như thế nào?

Điểm quan trọng là kinh tế nông thôn không đồng nhất hoàn toàn với nông nghiệp. Trong định hướng phát triển kinh tế nông thôn của Việt Nam, cơ cấu này bao gồm sự gắn kết giữa nông nghiệp, công nghiệp và dịch vụ; đồng thời ngày càng liên hệ với chế biến, bảo quản, logistics và thương mại. Vì vậy, quá trình sản xuất ở nông thôn không chỉ diễn ra trên đồng ruộng hay trong chăn nuôi mà còn xuất hiện ở cơ sở chế biến, làng nghề, hộ sản xuất thủ công và nhiều hoạt động dịch vụ phục vụ sản xuất.

Về bản chất kinh tế, điểm chung của các hoạt động đó là sử dụng và phối hợp những nguồn lực hữu hạn để tạo ra sản phẩm hoặc dịch vụ có giá trị lớn hơn về mặt sử dụng hoặc kinh tế. Đầu ra đạt được phụ thuộc không chỉ vào lượng đầu vào mà còn vào công nghệ, kỹ năng lao động, cách tổ chức và điều kiện tự nhiên, thị trường.

Sản xuất bắt đầu từ việc huy động các yếu tố đầu vào

Không thể có quá trình sản xuất nếu chưa có những nguồn lực cần thiết. Với kinh tế nông thôn, đầu vào thường bao gồm đất đai hoặc mặt bằng sản xuất, sức lao động, vốn, máy móc, vật tư, giống, nguyên liệu, năng lượng, nước, tri thức và công nghệ.

Trong sản xuất nông nghiệp, FAO khi phân tích năng suất cũng xem những yếu tố như đất, lao động, vốn vật chất, vật nuôi, phân bón và các vật tư hóa học là những nhóm đầu vào sản xuất quan trọng. Tuy nhiên, cấu trúc đầu vào thay đổi theo từng hoạt động.

Chẳng hạn, một hộ trồng lúa cần đất, giống, lao động, nước tưới, phân bón và thiết bị canh tác. Một cơ sở chế biến nông sản lại cần nguyên liệu nông sản, nhà xưởng, máy chế biến, điện, lao động và vốn lưu động. Một hộ làm nghề thủ công có thể phụ thuộc nhiều hơn vào nguyên liệu, tay nghề và công cụ sản xuất.

Do đó, đầu vào của sản xuất không phải một danh sách cố định. Nó được xác định bởi loại sản phẩm muốn tạo ra và kỹ thuật sản xuất được lựa chọn.

Có thể chia đầu vào thành ba nhóm để dễ hình dung:

·         Nguồn lực cơ bản: Đất đai, lao động, vốn

·         Đầu vào trung gian: Giống, thức ăn chăn nuôi, phân bón, nguyên liệu, nhiên liệu, điện, nước và các vật tư tiêu hao

·         Năng lực hỗ trợ: Máy móc, công nghệ, kiến thức, kỹ năng, thông tin và năng lực quản lý

Điều này cũng giải thích vì sao hai hộ có diện tích đất tương đương chưa chắc tạo ra cùng một lượng sản phẩm. Khác biệt về giống, vốn, trình độ kỹ thuật, máy móc hoặc cách tổ chức có thể dẫn tới kết quả khác nhau.

Các đầu vào phải được kết hợp thành một quá trình sản xuất

Có đầu vào chưa đồng nghĩa với đã tạo ra sản phẩm. Bước quyết định nằm ở cách các yếu tố sản xuất được kết hợp và chuyển hóa.

Trong trồng trọt, đất không tự tạo ra nông sản nếu thiếu giống, lao động, nước và quá trình chăm sóc. Trong chăn nuôi, con giống và thức ăn phải được kết hợp với chuồng trại, thú y, lao động và một chu kỳ nuôi nhất định. Trong chế biến, nguyên liệu phải trải qua các công đoạn kỹ thuật bằng máy móc và lao động mới trở thành thành phẩm.

Vì thế, có thể biểu diễn cơ chế cơ bản như sau:

Đầu vào → kỹ thuật và tổ chức sản xuất → quá trình biến đổi → đầu ra

Ở giữa đầu vào và đầu ra tồn tại một hệ thống hoạt động cụ thể. Tùy ngành nghề, hệ thống này có thể gồm gieo trồng, chăm sóc, thu hoạch, chăn nuôi, gia công, chế biến, sửa chữa, vận chuyển nội bộ hoặc cung cấp dịch vụ.

Công nghệ có vai trò đặc biệt trong giai đoạn này. Cùng một lượng đất và lao động, việc thay đổi giống, cơ giới hóa, tưới tiêu hoặc kỹ thuật quản lý có thể làm thay đổi lượng đầu ra. FAO vì vậy phân biệt việc đơn thuần tăng đầu vào với tăng năng suất tổng hợp, tức khả năng tạo ra nhiều đầu ra hơn từ hệ thống các đầu vào được sử dụng.

Điều cần tránh là hiểu sản xuất chỉ như hoạt động lao động trực tiếp. Người lao động là một yếu tố quan trọng, nhưng kết quả còn phụ thuộc vào phương thức phối hợp toàn bộ nguồn lực.

Tổ chức sản xuất quyết định cách nguồn lực được sử dụng

Quá trình sản xuất trong kinh tế nông thôn không diễn ra trong trạng thái ngẫu nhiên. Người sản xuất phải giải quyết một chuỗi quyết định: sản xuất gì, quy mô bao nhiêu, sử dụng nguồn lực nào, thực hiện vào thời điểm nào và tổ chức các công đoạn ra sao.

Một hộ nông dân chẳng hạn phải phân bổ diện tích giữa các loại cây trồng, lựa chọn mùa vụ, xác định lượng vật tư và lao động cần sử dụng. Một cơ sở chế biến phải xác định lượng nguyên liệu, năng lực máy móc, lịch sản xuất và lượng thành phẩm dự kiến.

Về kinh tế, đây là quá trình phân bổ nguồn lực khan hiếm. Nếu một nguồn lực được đưa vào hoạt động này thì trong cùng thời gian, nó có thể không được sử dụng cho một hoạt động khác. Vì vậy, lựa chọn phương án sản xuất luôn đi kèm với đánh đổi.

Tổ chức sản xuất tốt còn đòi hỏi sự phối hợp về thời gian. Điều này đặc biệt rõ trong nông nghiệp vì nhiều hoạt động chịu tác động của chu kỳ sinh trưởng, mùa vụ và điều kiện tự nhiên. Lao động, nước, vật tư hay máy móc được cung cấp không đúng thời điểm có thể tạo ra kết quả khác hẳn dù tổng lượng đầu vào không thay đổi.

Ngoài hộ gia đình riêng lẻ, sản xuất nông thôn ngày càng có thể được tổ chức thông qua tổ hợp tác, hợp tác xã, trang trại, doanh nghiệp hoặc các hình thức liên kết giữa người sản xuất với cơ sở chế biến và thị trường. Định hướng phát triển kinh tế nông thôn của Việt Nam cũng nhấn mạnh liên kết nông nghiệp với công nghiệp, dịch vụ và hệ thống bảo quản, chế biến, logistics.

Như vậy, tổ chức chính là cơ chế nối nguồn lực đầu vào với kết quả đầu ra.

Đầu ra của sản xuất không chỉ là sản phẩm hữu hình

Sau quá trình biến đổi, nguồn lực ban đầu tạo thành đầu ra. Trong kinh tế nông thôn, đầu ra có thể là:

·         Nông sản: Lúa, rau, quả, thịt, trứng, thủy sản hoặc sản phẩm lâm nghiệp

·         Sản phẩm chế biến: Gạo xay xát, thực phẩm chế biến, sản phẩm gỗ hoặc nguyên liệu đã sơ chế

·         Sản phẩm thủ công và công nghiệp nông thôn: Đồ mộc, sản phẩm làng nghề hoặc hàng gia công

·         Dịch vụ: Dịch vụ máy nông nghiệp, vận chuyển, sửa chữa, kỹ thuật hoặc các dịch vụ phục vụ sản xuất

Đầu ra vì thế không nên chỉ được hiểu là sản lượng vật chất. Với một hoạt động dịch vụ, kết quả sản xuất chính là dịch vụ được cung cấp.

Đồng thời, không phải toàn bộ đầu ra đều lập tức được bán. Một phần sản phẩm có thể được hộ gia đình sử dụng, dự trữ, dùng làm giống, làm nguyên liệu cho giai đoạn tiếp theo hoặc tiếp tục được chế biến.

Ví dụ, thóc thu hoạch là đầu ra của quá trình trồng lúa nhưng lại có thể trở thành đầu vào của hoạt động xay xát. Gạo sau xay xát tiếp tục trở thành đầu vào của hoạt động chế biến thực phẩm. Chính khả năng một đầu ra của công đoạn này trở thành đầu vào của công đoạn khác tạo nên sự liên kết giữa các hoạt động sản xuất.

FAO cũng lưu ý các hệ thống nông nghiệp có thể là những hệ thống nhiều đầu vào – nhiều đầu ra, thay vì chỉ có một yếu tố đầu vào và một sản phẩm duy nhất.

Đầu ra phải được đặt trong quan hệ với chi phí và năng suất

Tạo ra nhiều sản phẩm chưa đủ để kết luận một quá trình sản xuất có hiệu quả. Muốn đánh giá đúng cần xem xét đầu ra được tạo ra bằng bao nhiêu nguồn lực.

Giả sử một hộ tăng sản lượng nhờ tăng mạnh phân bón, lao động và vốn. Sản lượng cuối cùng lớn hơn nhưng điều đó chưa chứng minh năng suất tổng thể được cải thiện. Phần tăng đầu ra có thể đơn giản đến từ việc sử dụng nhiều đầu vào hơn.

Vì vậy, một số chỉ tiêu có thể được xem xét theo từng mục đích:

·         Năng suất đất: Lượng hoặc giá trị đầu ra trên một đơn vị diện tích

·         Năng suất lao động: Đầu ra tạo ra trên một đơn vị lao động

·         Chi phí đơn vị: Chi phí cần thiết để tạo ra một đơn vị sản phẩm

·         Giá trị gia tăng: Phần giá trị được tạo thêm sau khi trừ giá trị các đầu vào trung gian

·         Hiệu quả tổng hợp: Mức đầu ra đạt được trong tương quan với toàn bộ hệ thống đầu vào

Trong đo lường kinh tế nông nghiệp, FAO mô tả năng suất các yếu tố tổng hợp (Total Factor Productivity - TFP) theo quan hệ giữa một chỉ số đầu ra nông nghiệp và một chỉ số tổng hợp các đầu vào. Cách tiếp cận này khắc phục phần nào hạn chế của việc chỉ quan sát riêng năng suất đất hoặc năng suất lao động.

Do đó, không tồn tại một ngưỡng duy nhất để tuyên bố mọi hoạt động sản xuất nông thôn là “hiệu quả”. Chuẩn so sánh phải phụ thuộc sản phẩm, kỹ thuật, quy mô, điều kiện tự nhiên và mục tiêu sản xuất. Điều quan trọng về mặt nguyên lý là đầu ra phải được đánh giá trong quan hệ với đầu vào đã sử dụng.

Tiêu thụ và tái đầu tư nối các chu kỳ sản xuất với nhau

Về mặt khái niệm, sản xuất kết thúc khi sản phẩm hoặc dịch vụ được tạo ra. Nhưng xét trong vận động của kinh tế nông thôn, quá trình không dừng hẳn ở đó.

Đầu ra được đưa vào tiêu dùng, trao đổi, chế biến tiếp hoặc bán trên thị trường. Khi bán được sản phẩm, người sản xuất thu hồi tiền để trang trải chi phí, tạo thu nhập và hình thành nguồn lực cho chu kỳ tiếp theo. Một phần thu nhập có thể được dùng mua giống, nguyên liệu, máy móc hoặc thuê lao động mới.

Có thể biểu diễn vòng vận động rộng hơn:

Nguồn lực → đầu vào sản xuất → quá trình sản xuất → đầu ra → tiêu dùng hoặc thị trường → thu nhập → tái đầu tư → đầu vào mới

Cần phân biệt rõ rằng tiêu thụ, thương mại và logistics không phải bản thân quá trình sản xuất theo nghĩa hẹp. Chúng thuộc những khâu tiếp theo của hệ thống kinh tế hoặc chuỗi giá trị. Tuy nhiên, chúng tác động ngược trở lại quyết định sản xuất vì người sản xuất phải cân nhắc nhu cầu, khả năng tiêu thụ, giá bán và yêu cầu chất lượng trước khi lựa chọn đầu vào và quy mô sản xuất.

Đây cũng là lý do phát triển kinh tế nông thôn hiện nay không chỉ đặt vấn đề tăng sản lượng mà còn gắn sản xuất với chế biến, bảo quản, lưu thông và thị trường.

Hiểu toàn bộ quá trình qua một ví dụ đơn giản

Có thể lấy một hộ sản xuất rau để minh họa.

Trước hết, hộ có các nguồn lực như đất, lao động và vốn. Từ những nguồn lực đó, họ lựa chọn giống, phân bón, hệ thống tưới, công cụ và các vật tư cần thiết. Đây là giai đoạn hình thành đầu vào.

Tiếp theo là quá trình kết hợp các đầu vào thông qua làm đất, gieo trồng, tưới nước, chăm sóc và thu hoạch. Đây là khâu sản xuất, nơi nguồn lực được biến đổi thành sản phẩm.

Sau một chu kỳ, rau thu hoạch trở thành đầu ra. Một phần có thể được sử dụng trực tiếp, nhưng trong sản xuất hàng hóa, phần lớn được đưa ra thị trường hoặc chuyển cho cơ sở thu mua, sơ chế.

Nếu doanh thu sau bán hàng đủ bù chi phí và tạo thu nhập, hộ có khả năng tiếp tục mua vật tư, cải tiến thiết bị hoặc mở rộng hoạt động ở vụ sau. Chu kỳ sản xuất mới bắt đầu.

Điểm cần chú ý là kết quả của hộ không thể chỉ nhìn từ số kilôgam rau thu hoạch. Muốn biết quá trình sản xuất vận hành ra sao còn phải xem lượng đất, lao động, vốn và vật tư đã dùng; tổ chức sản xuất có phù hợp không; tỷ lệ hao hụt thế nào; và giá trị đầu ra có tương xứng với chi phí hay không.

Qua đó có thể thấy sản xuất trong kinh tế nông thôn về bản chất là quá trình có tổ chức nhằm chuyển hóa các yếu tố đầu vào thành đầu ra kinh tế. Đất đai, lao động, vốn hay vật tư chỉ tạo ra giá trị khi được kết hợp thông qua công nghệ, kỹ thuật và phương thức tổ chức phù hợp. Đầu ra sau đó có thể được tiêu dùng, bán, chế biến tiếp hoặc trở thành đầu vào của một hoạt động khác.

Khi nhìn theo chuỗi từ đầu vào đến đầu ra, người đọc cũng tránh được hai cách hiểu chưa đầy đủ: coi sản xuất đơn thuần là “làm ra sản phẩm”, hoặc coi mọi hoạt động từ sản xuất đến bán hàng đều là một khâu duy nhất. Thực tế, sản xuất là mắt xích trung tâm của một hệ thống rộng hơn, trong đó thị trường và tái đầu tư tạo phản hồi để quyết định quy mô, phương thức và nguồn lực cho chu kỳ sản xuất tiếp theo.