Tạo giá trị trong sản xuất nông thôn diễn ra thế nào?

Có thể hình dung quá trình này theo một chuỗi: nguồn lực → tổ chức sản xuất → biến đổi → sản phẩm → tiêu thụ → giá trị được ghi nhận. Trong chuỗi giá trị, sản phẩm còn có thể tiếp tục được thu gom, sơ chế, chế biến, bảo quản, vận chuyển và phân phối; mỗi công đoạn có khả năng bổ sung một phần giá trị nếu nó làm sản phẩm hữu ích hơn hoặc đáp ứng nhu cầu của người mua tốt hơn. Cách tiếp cận chuỗi giá trị của FAO cũng nhấn mạnh mối liên kết từ người sản xuất đến các khâu tập hợp, chế biến, phân phối và người tiêu dùng cuối cùng.

Giá trị trong sản xuất nông thôn thực chất là gì?

Trong sản xuất, “tạo ra giá trị” không đơn giản đồng nghĩa với làm ra thật nhiều sản phẩm. Điều quan trọng hơn là sau khi sử dụng các đầu vào, hoạt động đó tạo được một đầu ra có ích và có giá trị lớn hơn phần nguồn lực trung gian đã tiêu hao.

Ở cấp độ kinh tế, có thể tiếp cận khái niệm này thông qua giá trị tăng thêm. Một cách khái quát:

Giá trị tăng thêm = Giá trị đầu ra − Giá trị các đầu vào trung gian đã sử dụng

Ví dụ giả định, một hộ sử dụng 30 triệu đồng cho giống, thức ăn, nhiên liệu và các vật tư trung gian để tạo ra lượng sản phẩm có giá trị 50 triệu đồng. Chênh lệch 20 triệu đồng phản ánh phần giá trị được hình thành trong quá trình sản xuất trước khi tiếp tục xem xét những khoản như tiền công, khấu hao, thuế hay thu nhập của chủ thể sản xuất.

Vì vậy, giá bán 50 triệu đồng không có nghĩa hộ sản xuất “tạo mới” toàn bộ 50 triệu đồng. Một phần của giá trị đó vốn đã nằm trong giống, vật tư, nhiên liệu và những đầu vào mua từ bên ngoài.

Đây cũng là lý do cần phân biệt giá trị đầu ra, giá trị tăng thêm và lợi nhuận. Chúng liên quan nhưng không phải một khái niệm. Giá trị tăng thêm phản ánh phần giá trị được bổ sung qua hoạt động sản xuất, còn lợi nhuận chỉ được xác định sau khi tính những chi phí liên quan theo cách hạch toán phù hợp.

Nguồn lực là điểm xuất phát, nhưng chưa phải giá trị cuối cùng

Nông thôn có nhiều loại nguồn lực có thể tham gia quá trình sản xuất: đất canh tác, nguồn nước, cây trồng, vật nuôi, nguyên liệu địa phương, sức lao động, nghề truyền thống, máy móc, vốn và kinh nghiệm của người dân.

Tuy nhiên, sở hữu nguồn lực chưa đồng nghĩa với đã tạo ra giá trị.

Một mảnh đất để không chỉ tồn tại như một nguồn lực. Khi đất được kết hợp với giống, lao động, nước tưới và kỹ thuật để sản xuất nông sản, nó tham gia vào quá trình tạo đầu ra. Tương tự, tre, gỗ, sợi hoặc nguyên liệu nông nghiệp chỉ là đầu vào cho đến khi chúng được gia công thành sản phẩm có công dụng và có người cần sử dụng.

Quan hệ cốt lõi ở đây là phối hợp nguồn lực. Đất nhưng thiếu lao động, nguyên liệu nhưng thiếu kỹ năng, máy móc nhưng không đủ đơn hàng hoặc vốn nhưng không biết tổ chức sản xuất đều có thể tạo ra giá trị thấp.

Do đó, khả năng tạo giá trị phụ thuộc không chỉ vào số lượng tài nguyên mà còn vào cách chúng được kết hợp.

Quá trình sản xuất làm nguồn lực có giá trị hơn bằng cách nào?

Cơ chế trung tâm là biến đổi.

Trong trồng trọt, giống, đất, nước, phân bón, công lao động và thời gian được kết hợp để tạo thành cây trồng có thể thu hoạch. Trong chăn nuôi, thức ăn, con giống, chuồng trại, lao động và kỹ thuật được chuyển hóa thành vật nuôi hoặc sản phẩm chăn nuôi. Trong nghề thủ công, nguyên liệu thô được cắt, tạo hình, lắp ráp hoặc hoàn thiện thành đồ dùng. Trong chế biến, nông sản ban đầu được làm sạch, phân loại, sấy, xay, đóng gói hoặc chế biến thành sản phẩm khác.

Mỗi trường hợp đều có chung một logic: đầu ra sau quá trình sản xuất có công dụng, hình thức, chất lượng, thời điểm sử dụng hoặc mức độ thuận tiện khác với đầu vào ban đầu.

Một bao nguyên liệu và một sản phẩm hoàn thiện vì thế không được thị trường định giá giống nhau. Phần chênh lệch không chỉ đến từ thao tác vật lý mà còn có thể đến từ kiến thức, kỹ năng, kiểm soát chất lượng và cách tổ chức quá trình sản xuất.

Điều kiện quan trọng là sự biến đổi đó phải tạo ra thứ mà người khác thực sự cần. Gia công thêm nhưng không cải thiện công dụng, chất lượng hoặc khả năng tiêu thụ có thể làm tăng chi phí mà không làm tăng tương ứng giá trị của đầu ra.

Tổ chức sản xuất quyết định cùng một nguồn lực tạo được bao nhiêu giá trị

Hai hộ có diện tích đất tương tự, cùng trồng một loại cây hoặc sử dụng nguyên liệu gần giống nhau vẫn có thể tạo ra lượng giá trị khác nhau. Nguyên nhân nằm ở cách sử dụng các yếu tố sản xuất.

Nếu một cơ sở giảm được hao hụt nguyên liệu, bố trí lao động hợp lý, lựa chọn đúng thời điểm sản xuất hoặc kiểm soát chất lượng ổn định hơn, cùng một lượng nguồn lực có thể tạo ra nhiều đầu ra đạt yêu cầu hơn. Khi lượng đầu vào không tăng tương ứng nhưng đầu ra hữu ích tăng, hiệu quả sử dụng nguồn lực được cải thiện.

Cơ chế này giải thích vì sao năng suất có liên quan đến tạo giá trị nhưng không phải yếu tố duy nhất.

Năng suất cao chỉ có lợi khi sản phẩm làm ra có thể được sử dụng hoặc tiêu thụ với điều kiện phù hợp. Nếu sản lượng tăng mạnh nhưng sản phẩm hư hỏng, chất lượng giảm hoặc không bán được, phần giá trị thực tế mà người sản xuất thu nhận có thể không tăng tương ứng.

Vì thế, sản xuất hiệu quả phải đồng thời giải quyết hai vấn đề: tạo ra đầu ra tốt và tạo đầu ra phù hợp với nhu cầu.

Giá trị còn được bổ sung sau khi sản phẩm đã được tạo ra

Sản phẩm rời khỏi ruộng, chuồng trại hay xưởng sản xuất chưa nhất thiết đã đạt mức giá trị cao nhất mà nó có thể tạo ra.

Các hoạt động sau sản xuất như phân loại, sơ chế, chế biến, bảo quản, đóng gói và vận chuyển có thể tiếp tục làm tăng giá trị nếu chúng giải quyết một nhu cầu cụ thể.

Chẳng hạn, phân loại giúp người mua nhận biết chất lượng; bảo quản giúp sản phẩm sử dụng được lâu hơn; chế biến biến nguyên liệu thành sản phẩm có công dụng mới; đóng gói làm việc vận chuyển và sử dụng thuận tiện hơn. FAO mô tả chuỗi giá trị nông nghiệp như một tập hợp các tác nhân và hoạt động đưa sản phẩm từ sản xuất ban đầu đến người sử dụng cuối cùng, thay vì xem việc tạo giá trị chỉ xảy ra tại khâu sản xuất nguyên liệu.

Điều này đặc biệt quan trọng với sản xuất nông thôn. Nếu người sản xuất chỉ bán nguyên liệu ngay sau thu hoạch, một phần hoạt động tạo giá trị ở các khâu sau có thể do chủ thể khác thực hiện. Nếu chính hộ sản xuất hoặc các cơ sở tại địa phương đảm nhiệm được một số công đoạn phù hợp, nhiều hoạt động kinh tế hơn có thể diễn ra ngay tại khu vực nông thôn.

Tuy nhiên, chế biến sâu hơn không mặc nhiên tốt hơn. Mỗi công đoạn mới đồng thời cần thêm thiết bị, vốn, năng lượng, lao động, kỹ năng và thị trường. Chỉ nên coi đó là tạo thêm giá trị khi giá trị bổ sung đủ bù đắp các nguồn lực phát sinh.

Thị trường là nơi xác nhận giá trị kinh tế của đầu ra

Một hoạt động sản xuất có thể rất công phu nhưng vẫn tạo giá trị kinh tế thấp nếu đầu ra không đáp ứng nhu cầu.

Đây là giới hạn quan trọng của quá trình tạo giá trị: người sản xuất tạo ra sản phẩm, nhưng nhu cầu của người sử dụng góp phần quyết định sản phẩm đó có giá trị đến đâu.

Giả sử một cơ sở đầu tư thêm công đoạn đóng gói khiến chi phí mỗi đơn vị tăng 5.000 đồng. Nếu việc đóng gói giúp sản phẩm được người mua chấp nhận với mức giá tăng lớn hơn chi phí bổ sung, công đoạn này có khả năng tạo thêm giá trị. Ngược lại, nếu khách hàng không cần thay đổi đó và giá bán không cải thiện, chi phí tăng chưa chắc tạo ra giá trị tăng thêm tương ứng.

Theo khung chuỗi giá trị thực phẩm bền vững của FAO, việc xem xét giá trị cần gắn quá trình sản xuất với mức độ người tiêu dùng sẵn sàng chi trả cho sản phẩm, thay vì chỉ nhìn vào lượng công sức đã bỏ ra.

Bởi vậy, sản xuất và tiêu thụ không phải hai quá trình hoàn toàn tách rời. Nhu cầu thị trường tác động ngược trở lại việc lựa chọn sản phẩm, chất lượng, quy mô và cách tổ chức sản xuất.

Vì sao tăng sản lượng chưa chắc đồng nghĩa với tạo nhiều giá trị hơn?

Đây là một nhầm lẫn thường gặp.

Nếu một hộ tăng sản lượng từ 10 tấn lên 15 tấn, có thể nói lượng sản phẩm vật chất đã tăng 50%. Nhưng chưa thể kết luận giá trị kinh tế tăng tương ứng 50%.

Kết quả cuối cùng còn phụ thuộc vào lượng đầu vào phải sử dụng thêm, tỷ lệ sản phẩm đạt chất lượng, hao hụt sau sản xuất và khả năng tiêu thụ. Nếu để có thêm 5 tấn sản phẩm phải tăng mạnh vật tư và lao động, trong khi giá bán giảm vì cung vượt nhu cầu, phần giá trị tăng thêm có thể thấp hơn nhiều mức tăng sản lượng.

Chiều ngược lại cũng có thể xảy ra. Một cơ sở không tăng số lượng nhưng cải thiện chất lượng, giảm hao hụt hoặc chuyển từ bán nguyên liệu sang một dạng sản phẩm phù hợp hơn với người mua thì giá trị thu được từ cùng một lượng nguyên liệu có thể tăng.

Do đó, khi đánh giá tạo giá trị trong sản xuất nông thôn, câu hỏi quan trọng không chỉ là “làm ra bao nhiêu?” mà còn phải là “đã sử dụng bao nhiêu nguồn lực để tạo ra đầu ra có ích đến mức nào?”.

Phần giá trị tạo ra được phân bổ như thế nào?

Giá trị được tạo ra không đồng nghĩa toàn bộ phần chênh lệch sẽ trở thành thu nhập của một người sản xuất.

Trong quá trình từ đầu vào đến người tiêu dùng có thể có người sản xuất, cơ sở thu gom, cơ sở chế biến, đơn vị vận chuyển, người bán và nhiều chủ thể cung cấp dịch vụ liên quan. Mỗi chủ thể đảm nhiệm một chức năng và chịu một phần chi phí, rủi ro.

Vì thế, cần phân biệt tạo ra giá trị với giữ lại giá trị.

Một hộ có thể tạo ra sản phẩm tốt nhưng chỉ thực hiện khâu nguyên liệu ban đầu; những hoạt động phân loại, chế biến hoặc phân phối do chủ thể khác đảm nhiệm. Khi đó, phần giá trị của toàn bộ chuỗi được hình thành qua nhiều công đoạn chứ không chỉ ở hộ sản xuất.

FAO xem liên kết các hộ sản xuất nhỏ với chuỗi giá trị là một yếu tố quan trọng để cải thiện tiếp cận thị trường và khả năng tạo thu nhập, cho thấy vấn đề không dừng ở năng lực sản xuất riêng lẻ mà còn phụ thuộc vị trí của người sản xuất trong chuỗi.

Điều này không có nghĩa người sản xuất luôn phải tự làm tất cả các công đoạn. Tự chế biến, tự đóng gói và tự bán hàng chỉ hợp lý khi phần giá trị bổ sung lớn hơn nguồn lực và rủi ro phải gánh thêm.

Có thể nhận biết hoạt động sản xuất đang tạo giá trị tốt bằng những dấu hiệu nào?

Không nên đánh giá chỉ bằng doanh thu hoặc sản lượng. Cần nhìn đồng thời vào quan hệ giữa đầu vào, đầu ra và khả năng tiêu thụ.

Trước hết, cùng một lượng nguồn lực, hoạt động sản xuất tạo được nhiều đầu ra đạt yêu cầu hơn cho thấy khả năng sử dụng nguồn lực được cải thiện. Tiếp theo, tỷ lệ hao hụt thấp hơn có nghĩa một phần nguyên liệu trước đây bị mất đã được chuyển thành sản phẩm hữu ích. Chất lượng ổn định hơn cũng có thể làm đầu ra phù hợp với yêu cầu của người mua hơn.

Một dấu hiệu khác là sản phẩm được bán ở dạng có công dụng hoặc mức độ hoàn thiện cao hơn thay vì chỉ dưới dạng nguyên liệu thô, nhưng điều này chỉ có ý nghĩa khi phần giá trị bổ sung vượt phần chi phí tăng thêm.

Cuối cùng, đầu ra phải có khả năng tiêu thụ tương đối phù hợp với quy mô sản xuất. Sản xuất nhiều nhưng tồn kho, hư hỏng hoặc phải bán dưới mức cần thiết để bù đắp chi phí cho thấy quá trình tạo và thu nhận giá trị đang có điểm nghẽn.

Có thể tóm lại bằng bốn câu hỏi:

1.    Nguồn lực nào đang được sử dụng?

2.    Quá trình sản xuất đã làm nguồn lực đó hữu ích hơn như thế nào?

3.    Người sử dụng hoặc thị trường có ghi nhận phần giá trị bổ sung đó không?

4.    Sau khi trừ các đầu vào cần thiết, hoạt động còn tạo được phần giá trị đủ để duy trì sản xuất hay không?

Nếu bốn mắt xích này gắn được với nhau, hoạt động sản xuất không chỉ tạo ra sản phẩm mà thực sự đang tạo ra giá trị.

Hoạt động sản xuất ở nông thôn tạo giá trị bằng cách kết hợp và biến đổi nguồn lực thành đầu ra có ích, sau đó đưa đầu ra đến nơi có nhu cầu. Giá trị có thể tiếp tục tăng qua năng suất tốt hơn, giảm hao hụt, nâng chất lượng, sơ chế, chế biến, bảo quản hoặc tổ chức tiêu thụ phù hợp.

Vì vậy, bản chất của tạo giá trị không nằm ở việc sử dụng thật nhiều đất, lao động hay nguyên liệu, cũng không chỉ nằm ở việc tăng sản lượng. Giá trị hình thành khi nguồn lực được sử dụng hiệu quả để tạo ra thứ có ích hơn đầu vào ban đầu và phần hữu ích đó được người sử dụng hoặc thị trường thừa nhận. Đây chính là mạch nối từ nguồn lực, quá trình sản xuất đến đầu ra và giá trị kinh tế trong sản xuất nông thôn.