Đa dạng hóa hoạt động kinh tế nông thôn thay đổi cơ cấu thế nào?

Nói cách khác, đa dạng hóa không chỉ làm cho nông thôn có “nhiều nghề hơn”. Bản chất của quá trình này là phân bổ lại các nguồn lực kinh tế giữa những ngành và hoạt động khác nhau, từ đó hình thành một cơ cấu kinh tế đa dạng hơn và giảm mức độ phụ thuộc tuyệt đối vào sản xuất nông nghiệp.

Đa dạng hóa làm xuất hiện thêm nhiều hoạt động ngoài nông nghiệp

Trong cơ cấu kinh tế nông thôn truyền thống, sản xuất nông nghiệp thường giữ vai trò nổi trội. Phần lớn lao động, nguồn vốn và thu nhập của hộ gia đình tập trung vào trồng trọt, chăn nuôi hoặc những hoạt động gắn trực tiếp với đất đai.

Khi kinh tế nông thôn được đa dạng hóa, bên cạnh sản xuất nông nghiệp bắt đầu phát triển thêm các hoạt động như chế biến nông sản, tiểu thủ công nghiệp, thương mại, vận tải, sửa chữa, xây dựng và các loại dịch vụ phục vụ sản xuất cũng như đời sống.

Sự xuất hiện của các hoạt động này làm thay đổi thành phần của nền kinh tế nông thôn. Một khu vực trước đây chủ yếu gồm hoạt động nông nghiệp dần hình thành đồng thời ba nhóm lớn:

·         Nông nghiệp

·         Công nghiệp và chế biến

·         Thương mại và dịch vụ

Vì vậy, ngay từ khi các ngành nghề phi nông nghiệp mở rộng, cơ cấu ngành của kinh tế nông thôn đã bắt đầu chuyển dịch. OECD cũng ghi nhận rằng trong quá trình thay đổi cơ cấu ở nhiều vùng nông thôn, tầm quan trọng về kinh tế và việc làm của nông nghiệp có xu hướng giảm tương đối, trong khi nền kinh tế nông thôn tiến tới trạng thái đa dạng hơn.

Lao động được phân bổ lại giữa nông nghiệp, công nghiệp và dịch vụ

Một trong những cơ chế quan trọng nhất khiến đa dạng hóa làm thay đổi cơ cấu kinh tế là chuyển dịch lao động.

Nếu một địa phương gần như chỉ có sản xuất nông nghiệp, đa số lao động sẽ làm việc trong khu vực này. Nhưng khi cơ sở chế biến, nghề thủ công, cửa hàng, vận tải hoặc các dịch vụ khác phát triển, người lao động có thêm lựa chọn việc làm.

Một bộ phận có thể chuyển hoàn toàn sang hoạt động phi nông nghiệp. Bộ phận khác vẫn sản xuất nông nghiệp nhưng đồng thời làm thêm nghề phụ, kinh doanh hoặc cung cấp dịch vụ. Khi đó, cơ cấu nghề nghiệp của dân cư nông thôn thay đổi ngay cả khi họ vẫn sinh sống tại nông thôn.

Điểm quan trọng là lao động không nhất thiết phải rời khỏi nông thôn thì cơ cấu kinh tế mới chuyển dịch. Chuyển dịch cơ cấu có thể diễn ra ngay bên trong khu vực nông thôn khi người dân thay đổi ngành nghề và nguồn thu nhập.

Các nghiên cứu tổng hợp của World Bank về thu nhập hộ nông thôn cũng cho thấy hoạt động ngoài nông trại là một thành phần phổ biến trong danh mục sinh kế của nhiều hộ; mức độ tham gia và tỷ trọng thu nhập ngoài nông nghiệp thay đổi theo trình độ phát triển và điều kiện từng vùng.

Vốn và các nguồn lực sản xuất cũng dịch chuyển theo hoạt động kinh tế mới

Cơ cấu kinh tế không chỉ được xác định bởi số người làm trong từng ngành mà còn liên quan đến cách vốn và các nguồn lực được sử dụng.

Khi cơ hội kinh tế chỉ tập trung vào nông nghiệp, vốn của hộ gia đình thường được dành cho giống, vật tư, máy móc và các tư liệu phục vụ sản xuất nông nghiệp. Khi hoạt động kinh tế được đa dạng hóa, vốn có thể được phân bổ thêm cho máy móc chế biến, cửa hàng, phương tiện vận tải, cơ sở dịch vụ hoặc ngành nghề thủ công.

Như vậy, đa dạng hóa tạo ra một chuỗi tác động:

Hoạt động kinh tế mới xuất hiện → tạo cơ hội việc làm và đầu tư → lao động và vốn được phân bổ lại → giá trị tạo ra từ các ngành thay đổi → tỷ trọng giữa các khu vực kinh tế thay đổi.

Đây chính là cơ chế trực tiếp làm thay đổi cơ cấu kinh tế nông thôn.

Sự dịch chuyển không có nghĩa nguồn lực nhất thiết rời bỏ nông nghiệp. Trong nhiều trường hợp, các ngành mới bổ sung cho nông nghiệp và tạo thành mối quan hệ hỗ trợ lẫn nhau. Vì vậy, chuyển dịch cơ cấu nên được hiểu là thay đổi tỷ trọng và quan hệ giữa các hoạt động, chứ không đơn giản là thay thế nông nghiệp bằng hoạt động phi nông nghiệp.

Đa dạng hóa tạo chuỗi hoạt động kinh tế xung quanh sản xuất nông nghiệp

Một tác động sâu hơn của đa dạng hóa là biến sản xuất nông nghiệp từ một hoạt động tương đối đơn lẻ thành trung tâm của nhiều hoạt động kinh tế có liên quan.

Chẳng hạn, khi một vùng phát triển sản xuất nông sản hàng hóa, nhu cầu không chỉ dừng ở việc trồng hoặc chăn nuôi. Sản phẩm còn cần được thu mua, phân loại, bảo quản, chế biến, đóng gói, vận chuyển và phân phối.

Từ một sản phẩm nông nghiệp ban đầu có thể hình thành hàng loạt hoạt động:

Sản xuất → thu mua → sơ chế → chế biến → vận chuyển → thương mại → dịch vụ hỗ trợ.

Một phần giá trị kinh tế vì vậy được tạo ra ở công nghiệp chế biến và dịch vụ thay vì chỉ nằm ở khâu sản xuất nguyên liệu. Cơ cấu kinh tế nông thôn theo đó trở nên phức tạp và đa ngành hơn.

World Bank cũng chỉ ra mối liên hệ giữa tăng năng suất nông nghiệp và chuyển đổi cơ cấu: trong một số nghiên cứu, năng suất nông nghiệp tăng đi kèm với sự gia tăng việc làm trong sản xuất và dịch vụ, bao gồm các doanh nghiệp quy mô nhỏ tại khu vực nông thôn.

Nguồn thu nhập của hộ nông thôn trở nên đa dạng hơn

Cơ cấu kinh tế còn được phản ánh qua nguồn tạo ra thu nhập.

Một hộ chỉ trồng lúa có nguồn thu chủ yếu từ nông nghiệp. Nếu hộ đó vừa sản xuất lúa, vừa chế biến sản phẩm, kinh doanh nhỏ hoặc làm dịch vụ vận tải thì nguồn thu đã được chia giữa nhiều hoạt động.

Khi hiện tượng này xảy ra trên quy mô lớn, tổng thu nhập của cả khu vực nông thôn cũng thay đổi về thành phần. Thu nhập từ công nghiệp, thương mại và dịch vụ tăng lên tương đối so với trước.

Do đó, đa dạng hóa sinh kế ở cấp hộ gia đình có thể tích lũy thành sự chuyển dịch cơ cấu ở cấp địa phương:

Đa dạng nguồn thu của nhiều hộ → thay đổi cơ cấu thu nhập của cộng đồng → thay đổi cơ cấu kinh tế của khu vực nông thôn.

FAO dẫn nghiên cứu của OECD về đa dạng hóa hộ nông nghiệp cho thấy việc tham gia các hoạt động trong và ngoài trang trại là một phần của quá trình hộ nông thôn hội nhập sâu hơn vào nền kinh tế nông thôn rộng lớn.

Mối quan hệ giữa nông thôn với thị trường bên ngoài được mở rộng

Đa dạng hóa còn làm thay đổi cơ cấu kinh tế thông qua việc tăng cường liên kết giữa nông thôn với thị trường.

Khi một vùng chỉ sản xuất nông sản tự cung hoặc bán nguyên liệu đơn giản, phạm vi giao dịch kinh tế còn tương đối hạn chế. Khi chế biến, thương mại, vận tải và nhiều dịch vụ khác phát triển, nhu cầu trao đổi hàng hóa, vốn, thông tin và lao động với thị trấn cũng như đô thị tăng lên.

Liên kết thị trường sâu hơn lại tạo điều kiện cho những hoạt động mới tiếp tục hình thành. Ví dụ, nhu cầu tiêu dùng từ đô thị có thể thúc đẩy sản xuất hàng hóa; sản xuất hàng hóa thúc đẩy chế biến và vận tải; chế biến và vận tải lại tạo thêm việc làm phi nông nghiệp.

Do đó hình thành một vòng tác động:

Đa dạng hóa → mở rộng liên kết thị trường → tạo thêm nhu cầu và cơ hội kinh doanh → tiếp tục đa dạng hóa → cơ cấu kinh tế tiếp tục chuyển dịch.

OECD xác định liên kết nông thôn – đô thị sâu hơn, tiến bộ công nghệ và đô thị hóa là những yếu tố có liên quan đến thay đổi cơ cấu tại nhiều vùng nông thôn.

Cơ cấu mới giảm sự phụ thuộc tương đối vào một ngành duy nhất

Kết quả dễ nhận thấy của đa dạng hóa là nền kinh tế nông thôn không còn phụ thuộc quá lớn vào một loại hoạt động.

Điều này cần được hiểu chính xác. Đa dạng hóa không đồng nghĩa với việc nông nghiệp mất vai trò. Tại những vùng có lợi thế sản xuất nông nghiệp, nông nghiệp vẫn có thể là ngành quan trọng nhất. World Bank cho thấy tại nhiều nền kinh tế đang phát triển, nông nghiệp vẫn là nguồn sinh kế chủ yếu của phần lớn hộ nông thôn dù các nguồn thu ngoài nông nghiệp đã tồn tại.

Điều thay đổi là nông nghiệp không còn tồn tại gần như đơn độc. Xung quanh nó xuất hiện thêm các ngành tạo việc làm, thu nhập và giá trị gia tăng.

Vì vậy, có thể xảy ra trường hợp sản lượng nông nghiệp vẫn tăng nhưng tỷ trọng tương đối của nông nghiệp trong toàn bộ kinh tế nông thôn giảm, bởi công nghiệp và dịch vụ tăng nhanh hơn. Đây là đặc trưng quan trọng của chuyển dịch cơ cấu, khác với cách hiểu rằng giảm tỷ trọng nông nghiệp nhất thiết phải đồng nghĩa với sản xuất nông nghiệp suy giảm.

Mức độ thay đổi cơ cấu phụ thuộc vào điều kiện của từng vùng nông thôn

Đa dạng hóa hoạt động kinh tế tạo động lực cho chuyển dịch cơ cấu nhưng mức độ chuyển dịch không giống nhau ở mọi địa phương.

Khả năng hình thành ngành nghề mới còn phụ thuộc vào khả năng tiếp cận thị trường, cơ sở hạ tầng, kỹ năng của người lao động, nguồn vốn, công nghệ và mức độ kết nối với các trung tâm kinh tế.

Nếu một vùng có hoạt động kinh tế mới nhưng quy mô nhỏ và chỉ thu hút rất ít lao động thì cơ cấu chung có thể thay đổi chưa đáng kể. Ngược lại, khi các ngành mới phát triển đủ lớn để tạo nhiều việc làm, thu hút đầu tư và tạo tỷ trọng thu nhập đáng kể, sự chuyển dịch cơ cấu sẽ rõ hơn.

Đây cũng là lý do đa dạng hóa không nên được hiểu đơn thuần là “càng nhiều nghề càng tốt”. Điều quyết định sự thay đổi cơ cấu là quy mô và vai trò kinh tế thực tế của những hoạt động mới, cùng khả năng liên kết chúng với nền kinh tế nông thôn hiện có.

Đa dạng hóa hoạt động kinh tế nông thôn làm thay đổi cơ cấu kinh tế vì nó đồng thời tạo thêm ngành nghề, phân bổ lại lao động và vốn, mở rộng nguồn thu nhập, hình thành chuỗi chế biến – thương mại – dịch vụ và tăng liên kết giữa nông thôn với thị trường. Kết quả là cơ cấu vốn thiên về nông nghiệp chuyển dần sang cơ cấu có sự tham gia ngày càng rõ của công nghiệp và dịch vụ.

Bản chất của quá trình này không phải loại bỏ nông nghiệp mà là làm cho nền kinh tế nông thôn đa ngành hơn và thay đổi tỷ trọng giữa các ngành. Vì thế, đa dạng hóa hoạt động kinh tế vừa là biểu hiện, vừa là một động lực quan trọng của quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn.