Nông nghiệp và phi nông nghiệp liên kết với nhau thế nào?

Vì vậy, quan hệ giữa hai khu vực có tính hai chiều. Nông nghiệp tạo nguyên liệu, việc làm, thu nhập và sức mua để khu vực phi nông nghiệp phát triển. Ngược lại, khu vực phi nông nghiệp cung cấp đầu vào, dịch vụ và thị trường giúp nông nghiệp tăng năng suất, giảm chi phí giao dịch, nâng giá trị sản phẩm và phân tán rủi ro thu nhập. Hiệu quả của kinh tế nông thôn phụ thuộc đáng kể vào mức độ các mắt xích này kết nối với nhau.

Nông nghiệp tạo nền tảng cho nhiều hoạt động phi nông nghiệp

Liên kết dễ nhận thấy nhất xuất phát từ chính quá trình sản xuất nông nghiệp. Để trồng trọt, chăn nuôi hoặc nuôi trồng thủy sản hoạt động, người sản xuất cần giống, phân bón, thức ăn chăn nuôi, máy móc, sửa chữa thiết bị, tín dụng, tư vấn kỹ thuật và nhiều dịch vụ khác. Phần lớn các hoạt động này thuộc khu vực phi nông nghiệp.

Khi quy mô hoặc mức độ thương mại hóa của nông nghiệp tăng, nhu cầu đối với các ngành cung ứng đầu vào cũng tăng theo. Một vùng sản xuất lúa hàng hóa, chẳng hạn, không chỉ tạo việc làm trên đồng ruộng mà còn có thể tạo thị trường cho cửa hàng vật tư, cơ sở sửa máy nông nghiệp, dịch vụ thu hoạch, vận tải và tín dụng.

Sau khi nông sản được tạo ra, một chuỗi hoạt động phi nông nghiệp khác tiếp tục xuất hiện. Nông sản cần được thu mua, phân loại, bảo quản, chế biến, đóng gói, vận chuyển và bán cho người tiêu dùng. Giá trị kinh tế vì thế không chỉ được tạo ở khâu sản xuất ban đầu mà còn ở các công đoạn trước và sau nông nghiệp.

Có thể nhìn mối liên hệ này qua năm kênh chính:

1.    Liên kết đầu vào: Các ngành phi nông nghiệp cung cấp vật tư, máy móc, tài chính và dịch vụ cho sản xuất nông nghiệp

2.    Liên kết đầu ra: Nông nghiệp cung cấp nguyên liệu cho chế biến, thương mại, vận tải và phân phối

3.    Liên kết thu nhập: Thu nhập từ nông nghiệp tạo sức mua đối với hàng hóa và dịch vụ phi nông nghiệp tại nông thôn

4.    Liên kết lao động: Lao động có thể dịch chuyển theo mùa hoặc lâu dài giữa sản xuất nông nghiệp và công việc phi nông nghiệp

5.    Liên kết vốn: Thu nhập từ một khu vực có thể được hộ gia đình đầu tư sang khu vực còn lại

Điều này giải thích vì sao đánh giá đóng góp của nông nghiệp chỉ bằng giá trị sản lượng tại trang trại có thể chưa phản ánh hết vai trò của nó đối với kinh tế địa phương.

Các ngành phi nông nghiệp làm tăng giá trị và hiệu quả của nông nghiệp

Quan hệ không chỉ đi từ nông nghiệp sang các ngành khác. Khu vực phi nông nghiệp cũng tác động ngược trở lại quá trình sản xuất và tiêu thụ nông sản.

Một trong những tác động quan trọng nhất là giảm khoảng cách giữa người sản xuất và thị trường. Đường giao thông, vận tải, kho lạnh, thông tin thị trường, nền tảng thương mại, ngân hàng và hệ thống thu mua giúp nông dân đưa sản phẩm tới người mua với chi phí và tổn thất thấp hơn. Khi những dịch vụ này yếu, một vùng có thể sản xuất được nhiều nông sản nhưng vẫn khó chuyển năng lực sản xuất thành thu nhập.

Chế biến tạo thêm một lớp giá trị khác. Thay vì chỉ bán nguyên liệu thô, nông sản có thể được làm sạch, sơ chế, bảo quản hoặc chế biến thành sản phẩm có giá trị cao hơn. Quá trình này đồng thời kéo dài thời gian sử dụng và mở rộng phạm vi thị trường.

Các ngành cơ khí, công nghệ và dịch vụ chuyên môn cũng tác động trực tiếp tới năng suất. Dịch vụ máy móc cho phép hộ sản xuất tiếp cận thiết bị mà không nhất thiết phải tự đầu tư toàn bộ. Tín dụng giúp giải quyết chênh lệch thời gian giữa lúc phải chi tiền cho vụ sản xuất và lúc thu được doanh thu. Thông tin, khuyến nông và dịch vụ kỹ thuật làm giảm một phần bất cân xứng thông tin trong quyết định sản xuất.

Do đó, khu vực phi nông nghiệp không đơn thuần hấp thụ lao động dư thừa từ nông nghiệp. Trong một hệ thống kinh tế nông thôn phát triển, nó còn là hạ tầng kinh tế giúp nông nghiệp hoạt động hiệu quả hơn.

Thu nhập nông nghiệp tạo sức mua cho kinh tế phi nông nghiệp

Một kênh liên kết khác thường ít được nhìn thấy hơn là hiệu ứng thu nhập và tiêu dùng.

Khi hộ nông nghiệp có một vụ mùa tốt hoặc bán sản phẩm với điều kiện thuận lợi, phần thu nhập tăng thêm không nhất thiết được dùng hoàn toàn cho sản xuất nông nghiệp. Hộ gia đình còn chi cho thực phẩm chế biến, quần áo, xây dựng nhà ở, sửa chữa, vận tải, giáo dục, chăm sóc cá nhân và nhiều dịch vụ khác.

Khoản chi này trở thành doanh thu của các doanh nghiệp và hộ kinh doanh phi nông nghiệp trong cùng khu vực. Người nhận thu nhập lại tiếp tục tiêu dùng hoặc đầu tư, tạo ra các vòng giao dịch tiếp theo.

Đây là cơ chế khiến tăng trưởng nông nghiệp có thể tạo hiệu ứng lan tỏa rộng hơn giá trị tăng thêm trực tiếp của ngành nông nghiệp. Ngược lại, nếu thu nhập nông nghiệp suy giảm kéo dài, các cửa hàng, dịch vụ vận tải, cơ sở sửa chữa hoặc ngành nghề nhỏ phụ thuộc vào sức mua địa phương cũng có thể chịu ảnh hưởng.

Tuy nhiên, hiệu ứng này không tự động ở lại trong nông thôn. Nếu phần lớn vật tư, hàng tiêu dùng, dịch vụ hoặc khâu chế biến đều được mua từ bên ngoài địa phương, một phần lớn dòng tiền sẽ rời khỏi khu vực. Vì thế, khả năng hình thành các doanh nghiệp và dịch vụ tại chỗ quyết định mức độ mà tăng trưởng nông nghiệp chuyển thành tăng trưởng rộng hơn của kinh tế nông thôn.

Việc làm phi nông nghiệp giúp hộ nông thôn giảm phụ thuộc vào mùa vụ

Đối với hộ gia đình, mối quan hệ giữa nông nghiệp và phi nông nghiệp còn thể hiện qua cách phân bổ lao động.

Nông nghiệp có tính mùa vụ tương đối rõ. Nhu cầu lao động thường tập trung vào những thời điểm như gieo trồng, chăm sóc hoặc thu hoạch. Ngoài các giai đoạn cao điểm, lao động của hộ có thể được sử dụng cho xây dựng, vận tải, buôn bán, thủ công, sửa chữa hoặc các dịch vụ khác.

Nguồn thu phi nông nghiệp nhờ đó có thể bổ sung cho thu nhập nông nghiệp và làm giảm mức độ phụ thuộc của hộ vào một vụ sản xuất duy nhất. Điều này đặc biệt quan trọng khi nông nghiệp chịu rủi ro từ thời tiết, dịch bệnh hoặc biến động giá.

Các nghiên cứu về kinh tế phi nông nghiệp nông thôn ở các nước đang phát triển thường cho thấy thu nhập phi nông nghiệp có thể chiếm khoảng 35–50% tổng thu nhập của hộ nông thôn, dù tỷ lệ thay đổi đáng kể giữa quốc gia, vùng, nhóm thu nhập và cách phân loại hoạt động. Con số này cho thấy hoạt động phi nông nghiệp không phải phần phụ bên lề mà có thể trở thành một cấu phần lớn trong sinh kế nông thôn.

Tuy vậy, đa dạng hóa thu nhập không đồng nghĩa nông nghiệp mất vai trò. Trong nhiều trường hợp, chính thu nhập ngoài nông nghiệp lại cung cấp vốn để hộ mua vật tư, thuê máy móc, cải tạo đất hoặc đầu tư vào vụ tiếp theo. Dòng vốn giữa hai khu vực vì thế có thể diễn ra theo cả hai hướng.

Mối liên kết mạnh hay yếu phụ thuộc vào cấu trúc kinh tế địa phương

Không phải cứ nông nghiệp tăng trưởng thì khu vực phi nông nghiệp sẽ phát triển với mức độ tương ứng. Kết quả phụ thuộc vào cách nền kinh tế địa phương được tổ chức.

Trước hết là mức độ thương mại hóa. Sản xuất chủ yếu để tự tiêu dùng tạo ít giao dịch đầu vào và đầu ra hơn sản xuất gắn với thị trường. Khi nông hộ mua nhiều dịch vụ, bán sản phẩm qua chuỗi cung ứng và tham gia chế biến, số lượng mắt xích kinh tế thường lớn hơn.

Hạ tầng cũng có vai trò quyết định. Giao thông kém, chi phí vận chuyển cao, thiếu điện ổn định hoặc thiếu kho bảo quản có thể làm đứt liên kết giữa sản xuất với chế biến và thị trường. Trong trường hợp đó, giá trị gia tăng dễ chuyển sang các trung tâm bên ngoài vùng sản xuất.

Khả năng tiếp cận vốn và kỹ năng của lao động tạo thêm một giới hạn. Các hoạt động phi nông nghiệp có năng suất cao thường đòi hỏi vốn, trình độ hoặc mạng lưới thị trường. Hộ nghèo có thể chỉ tiếp cận được các công việc phi nông nghiệp thu nhập thấp. Vì thế, sự gia tăng số người làm ngoài nông nghiệp chưa đủ để kết luận rằng quá trình chuyển dịch kinh tế đang tạo ra năng suất và thu nhập cao hơn.

Cơ cấu sở hữu và phân phối thu nhập cũng quan trọng. Nếu lợi ích từ tăng trưởng nông nghiệp tập trung vào một nhóm nhỏ và phần thu nhập đó ít được chi tiêu tại địa phương, hiệu ứng kích thích đối với thị trường nông thôn có thể thấp hơn trường hợp thu nhập được phân bổ rộng hơn cho nhiều hộ.

Không nên hiểu phi nông nghiệp là khu vực thay thế nông nghiệp

Một cách hiểu dễ gây sai lệch là xem phát triển phi nông nghiệp đồng nghĩa với rời bỏ nông nghiệp. Trên thực tế, hai quá trình có thể diễn ra đồng thời.

Khi năng suất nông nghiệp tăng, một lượng lao động nhất định có thể được giải phóng khỏi sản xuất trực tiếp. Nếu khu vực phi nông nghiệp đủ khả năng tạo việc làm có năng suất cao hơn, lao động có thể chuyển sang chế biến, công nghiệp, xây dựng hoặc dịch vụ. Đồng thời, số lao động còn lại trong nông nghiệp có thể sản xuất với quy mô hoặc lượng vốn trên mỗi lao động lớn hơn.

Đó là một phần của quá trình chuyển đổi cơ cấu kinh tế. Nhưng chuyển lao động ra khỏi nông nghiệp chỉ tạo lợi ích khi công việc mới có năng suất và thu nhập phù hợp. Chuyển từ sản xuất nông nghiệp sang một hoạt động phi chính thức có năng suất rất thấp không tự động làm kinh tế nông thôn hiệu quả hơn.

Chiều ngược lại cũng cần được chú ý. Một khu vực dịch vụ và công nghiệp nông thôn phát triển nhưng không có liên kết đầu vào, đầu ra, lao động hoặc thu nhập với nền nông nghiệp địa phương có thể tạo ít tác động lan tỏa cho người sản xuất.

Vì vậy, vấn đề cốt lõi không phải lựa chọn nông nghiệp hay phi nông nghiệp, mà là nâng chất lượng liên kết giữa chúng.

Liên kết hai khu vực tạo thành chuỗi giá trị của kinh tế nông thôn

Khi nhìn toàn bộ hệ thống thay vì từng ngành riêng lẻ, nông nghiệp thường nằm trong một chuỗi giá trị rộng hơn.

Ở phía trước sản xuất là giống, vật tư, máy móc, tài chính và dịch vụ kỹ thuật. Ở trung tâm là hoạt động trồng trọt, chăn nuôi hoặc thủy sản. Sau sản xuất là thu gom, bảo quản, chế biến, logistics, bán buôn và bán lẻ. Song song với chuỗi đó là các dịch vụ hỗ trợ như tín dụng, thông tin, bảo hiểm và đào tạo.

Giá trị của một sản phẩm nông nghiệp cuối cùng vì vậy được hình thành qua nhiều ngành. Nếu địa phương chỉ đảm nhận sản xuất nguyên liệu trong khi các khâu chế biến, thương mại và phân phối đều nằm ở nơi khác, phần giá trị được giữ lại trong vùng nông thôn có thể hạn chế.

Ngược lại, khi các doanh nghiệp dịch vụ, chế biến và thương mại phát triển quanh vùng nguyên liệu, nông nghiệp có thể tạo ra một hệ sinh thái kinh tế rộng hơn. Người sản xuất có thêm thị trường; doanh nghiệp có nguồn nguyên liệu; lao động có nhiều loại việc làm; còn hộ gia đình có nhiều nguồn thu nhập hơn.

Ý nghĩa thực tế là chính sách phát triển nông thôn không nên chỉ tập trung vào sản lượng tại trang trại. Nâng năng suất nông nghiệp vẫn quan trọng, nhưng tác động sẽ lớn hơn khi đồng thời cải thiện kết nối thị trường, giao thông, logistics, chế biến, kỹ năng lao động, dịch vụ tài chính và khả năng hình thành doanh nghiệp địa phương.

Quan hệ giữa nông nghiệp và phi nông nghiệp trong kinh tế nông thôn là một quan hệ phụ thuộc và thúc đẩy lẫn nhau. Nông nghiệp cung cấp nguyên liệu, thu nhập, sức mua và một phần lao động cho các ngành khác; khu vực phi nông nghiệp cung cấp đầu vào, chế biến, dịch vụ, việc làm và khả năng tiếp cận thị trường cho nông nghiệp.

Do đó, một nền kinh tế nông thôn mạnh không phải là nền kinh tế chỉ có nông nghiệp phát triển hoặc chỉ có nhiều việc làm phi nông nghiệp. Điều quan trọng hơn là tạo được các liên kết đủ sâu giữa sản xuất, dịch vụ, chế biến và thị trường để giá trị do một khu vực tạo ra tiếp tục kích thích hoạt động của khu vực còn lại.