Kinh tế tư nhân nông thôn tác động đến cơ cấu thế nào?

Tuy nhiên, cần phân biệt giữa chuyển dịch cơ cấu nông thôn và phần đóng góp riêng của kinh tế tư nhân. Nhiều yếu tố khác như đầu tư công, hạ tầng, đô thị hóa, giáo dục, tín dụng và hội nhập thị trường cũng cùng tác động. Vì vậy, số liệu về sự gia tăng việc làm phi nông nghiệp hay nguồn thu nhập phi nông nghiệp cho thấy hướng chuyển dịch của cơ cấu; muốn đánh giá vai trò của khu vực tư nhân phải tiếp tục xem xét các cơ chế tạo việc làm, huy động vốn và tổ chức chuỗi giá trị.

Cơ cấu kinh tế nông thôn đang chuyển từ thuần nông sang đa ngành

Dấu hiệu rõ nhất của chuyển dịch cơ cấu là tỷ trọng nông nghiệp giảm tương đối trong khi hoạt động phi nông nghiệp tăng lên. Kết quả Tổng điều tra nông thôn, nông nghiệp năm 2025 của Việt Nam cho thấy tại ngày 1/7/2025, trong gần 15,84 triệu hộ nông thôn, 50,57% có ngành sản xuất chính là nông, lâm nghiệp và thủy sản; 22,02% thuộc công nghiệp và xây dựng; 21,94% thuộc thương mại, vận tải và các dịch vụ khác. So với năm 2016, tỷ trọng hộ nông, lâm nghiệp và thủy sản giảm 3,09 điểm phần trăm, trong khi công nghiệp – xây dựng tăng 1,57 điểm và thương mại – dịch vụ tăng 2,36 điểm phần trăm.

Cơ cấu lao động cũng chuyển theo hướng tương tự. Trong 31,77 triệu lao động nông thôn năm 2025, khoảng 16,5 triệu người làm trong nông, lâm nghiệp và thủy sản, tương đương 51,93%; 15,27 triệu người còn lại làm trong các ngành phi nông nghiệp, tương đương 48,07%. So với năm 2016, tỷ trọng lao động phi nông nghiệp tăng 4,37 điểm phần trăm.

Những con số này cho thấy nông thôn không còn có thể được nhìn đơn giản như một không gian kinh tế đồng nhất với nông nghiệp. Sản xuất nông nghiệp vẫn quan trọng, nhưng bên cạnh nó đã hình thành một lớp hoạt động công nghiệp, xây dựng và dịch vụ đủ lớn để tác động trực tiếp đến phân bổ lao động và nguồn thu nhập.

Dù vậy, số liệu điều tra không có nghĩa toàn bộ mức chuyển dịch trên đều do kinh tế tư nhân tạo ra. Đây trước hết là bằng chứng về hướng thay đổi của cấu trúc kinh tế nông thôn. Vai trò của khu vực tư nhân nằm ở chỗ doanh nghiệp, hộ kinh doanh, trang trại và các cơ sở sản xuất tư nhân là những chủ thể quan trọng biến nhu cầu thị trường thành việc làm, đầu tư và hoạt động kinh doanh phi nông nghiệp.

Việc làm tư nhân làm thay đổi cách phân bổ lao động nông thôn

Kênh tác động trực tiếp nhất của khu vực tư nhân là tạo ra các lựa chọn việc làm ngoài sản xuất nông nghiệp thuần túy. Một cơ sở chế biến, xưởng sản xuất, doanh nghiệp xây dựng, cửa hàng, đơn vị vận tải hay cơ sở dịch vụ tại địa phương có thể thu hút lao động vốn trước đó làm nông nghiệp toàn thời gian, lao động gia đình hoặc lao động tự làm.

Cơ chế này tạo ra chuyển dịch theo hai cấp độ. Ở cấp độ thứ nhất, người lao động vẫn giữ đất và tiếp tục sản xuất nông nghiệp nhưng dành một phần thời gian cho công việc phi nông nghiệp. Ở cấp độ thứ hai, khi việc làm phi nông nghiệp đủ ổn định và đem lại thu nhập hấp dẫn hơn, lao động có thể chuyển phần lớn hoặc toàn bộ thời gian sang công nghiệp và dịch vụ. Khi quá trình này diễn ra trên quy mô lớn, tỷ trọng lao động nông nghiệp giảm và cơ cấu nghề nghiệp của nông thôn thay đổi.

ILO ghi nhận quá trình giảm việc làm phi chính thức tại Việt Nam trong những thập kỷ gần đây có liên quan đến cả chuyển dịch lao động từ nông nghiệp sang sản xuất và dịch vụ, lẫn chuyển dịch trạng thái việc làm từ lao động gia đình, lao động tự làm sang làm công hưởng lương. Điều đó cho thấy chuyển dịch ngành và chuyển dịch hình thức việc làm có thể diễn ra đồng thời.

Tuy nhiên, có thêm việc làm phi nông nghiệp không đồng nghĩa ngay với có việc làm chất lượng cao. Năm 2025, tỷ lệ việc làm phi chính thức tại khu vực nông thôn Việt Nam vẫn ở mức 73,3%, cao đáng kể so với 47,0% ở thành thị. Thu nhập bình quân của lao động nông thôn năm 2025 là khoảng 7,3 triệu đồng/tháng, trong khi khu vực thành thị khoảng 10,1 triệu đồng/tháng.

Vì vậy, tác động cơ cấu của kinh tế tư nhân cần được đánh giá qua cả số lượng lẫn chất lượng việc làm. Một nền kinh tế nông thôn có nhiều cửa hàng, xưởng nhỏ và hoạt động tự doanh hơn có thể đã đa dạng hóa ngành nghề, nhưng nếu việc làm vẫn thiếu hợp đồng, bảo hiểm, kỹ năng và năng suất thấp thì quá trình chuyển dịch mới chỉ hoàn thành một phần.

Đầu tư tư nhân làm thay đổi cơ cấu vốn và năng lực sản xuất

Việc làm chỉ xuất hiện bền vững khi đi cùng với vốn. Đây là kênh thứ hai khiến kinh tế tư nhân thay đổi cấu trúc nông thôn. Khi vốn tư nhân được đưa vào nhà xưởng, máy móc, cơ sở chế biến, kho bảo quản, phương tiện vận tải, thương mại hoặc dịch vụ, tài sản sản xuất của địa phương không còn tập trung chủ yếu vào đất đai và công cụ nông nghiệp.

Ở cấp độ toàn nền kinh tế Việt Nam, khu vực ngoài Nhà nước thực hiện khoảng 2.237,1 nghìn tỷ đồng vốn đầu tư trong năm 2025, tương đương 53,9% tổng vốn đầu tư toàn xã hội và tăng 8,4% so với năm trước. Đây là số liệu cấp quốc gia và khái niệm “khu vực ngoài Nhà nước” không hoàn toàn đồng nhất với “kinh tế tư nhân nông thôn”, vì vậy không thể sử dụng tỷ lệ 53,9% như tỷ trọng đầu tư tư nhân riêng tại nông thôn. Nó chỉ cho thấy quy mô huy động vốn rất lớn của khu vực ngoài Nhà nước trong cấu trúc đầu tư chung.

Ở nông thôn, ý nghĩa cơ cấu của dòng vốn phụ thuộc nhiều hơn vào vốn được đầu tư vào đâu. Nếu vốn chỉ đổ vào mua đất hoặc các tài sản ít liên kết với sản xuất địa phương, tác động đến chuyển dịch cơ cấu có thể hạn chế. Ngược lại, đầu tư vào chế biến nông sản, kho lạnh, vận tải, cơ khí, vật tư đầu vào, dịch vụ kỹ thuật hoặc các hoạt động phi nông nghiệp sẽ hình thành thêm năng lực sản xuất và tạo nhu cầu lao động mới.

Vốn cũng không hoạt động độc lập với hạ tầng. Nghiên cứu của World Bank về các huyện nghèo ở Việt Nam cho thấy tiếp cận tín dụng vi mô và các khoản vay chính thức có thể hỗ trợ chuyển dịch từ hoạt động nông nghiệp sang tự làm phi nông nghiệp; cải thiện kết nối hạ tầng cũng có thể giúp người dân tiếp cận thị trường tốt hơn. Nhưng chương trình được nghiên cứu không tạo ra mức cải thiện thu nhập và giảm nghèo như kỳ vọng, cho thấy có vốn chưa đủ để bảo đảm kết quả kinh tế cuối cùng nếu những ràng buộc khác vẫn tồn tại.

Do đó, đầu tư tư nhân tác động mạnh nhất đến cơ cấu nông thôn khi vốn đi cùng thị trường, hạ tầng, kỹ năng lao động và khả năng hình thành doanh nghiệp có sức sống lâu dài.

Doanh nghiệp tư nhân kéo sản xuất vào chuỗi giá trị

Một thay đổi sâu hơn xảy ra khi khu vực tư nhân không chỉ tạo thêm hoạt động kinh doanh độc lập mà còn kết nối nhiều công đoạn của nền kinh tế nông thôn thành chuỗi giá trị.

Trong mô hình sản xuất đơn giản, phần lớn giá trị được tạo ra ở khâu trồng trọt, chăn nuôi hoặc khai thác. Khi doanh nghiệp chế biến, cung ứng vật tư, vận tải, kho vận và thương mại phát triển, giá trị kinh tế bắt đầu được phân bổ sang nhiều công đoạn: giống và vật tư đầu vào, sản xuất, sơ chế, chế biến, bảo quản, vận chuyển, phân phối và bán lẻ. Cấu trúc kinh tế nông thôn vì thế mở rộng theo chiều dọc của chuỗi thay vì chỉ tăng số lượng hoạt động sản xuất ban đầu.

World Bank mô tả agribusiness như mạng lưới doanh nghiệp và dịch vụ kết nối nông hộ với thị trường, từ nhà cung ứng đầu vào, doanh nghiệp chế biến và vận tải đến các tổ chức tài chính và công nghệ. Các mô hình liên kết, tập hợp sản lượng và hợp đồng có thể giúp hộ sản xuất đáp ứng yêu cầu về quy mô và tiêu chuẩn của người mua, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào khả năng tiếp cận tài chính, hạ tầng, kỹ năng và vị thế thương lượng của nông hộ.

Kinh nghiệm tại Việt Nam cũng cho thấy đầu tư vào chuỗi giá trị có thể làm thay đổi quan hệ giữa người sản xuất và doanh nghiệp. Trong các chương trình chuyển đổi nông nghiệp được World Bank hỗ trợ, mô hình liên kết nông hộ với doanh nghiệp chế biến và thương mại được sử dụng để giảm chi phí giao dịch, cải thiện chất lượng sản phẩm và thúc đẩy đầu tư tư nhân vào chuỗi cà phê, lúa gạo.

Kết quả Tổng điều tra nông thôn, nông nghiệp 2025 cũng phản ánh xu hướng tổ chức sản xuất theo quy mô lớn hơn: cả nước có 28.349 trang trại, tăng 37,54% so với năm 2020, cùng 6.204 doanh nghiệp hoạt động trong nông, lâm nghiệp và thủy sản. Những số liệu này không cho phép coi mọi doanh nghiệp được thống kê đều là doanh nghiệp tư nhân, nhưng cho thấy cấu trúc sản xuất nông nghiệp đang xuất hiện ngày càng nhiều đơn vị tổ chức ở quy mô lớn hơn hộ sản xuất truyền thống.

Điểm cần lưu ý là chuỗi giá trị mạnh hơn không mặc nhiên đem lại lợi ích ngang nhau cho mọi hộ. Những cơ sở nhỏ không đủ vốn, không đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng hoặc có vị thế thương lượng yếu có thể khó tham gia các chuỗi hiện đại. Vì vậy, tư nhân hóa hoạt động thị trường có thể đồng thời tạo cơ hội nâng cấp sản xuất và làm tăng yêu cầu gia nhập thị trường.

Thu nhập phi nông nghiệp làm thay đổi cấu trúc kinh tế của hộ

Khi việc làm và hoạt động kinh doanh phi nông nghiệp phát triển, tác động không dừng ở thị trường lao động. Nó còn thay đổi cách hộ gia đình phân bổ thời gian, vốn và nguồn thu nhập.

Năm 2025, khoảng 8,9 triệu hộ nông thôn Việt Nam có nguồn thu nhập lớn nhất đến từ các ngành phi nông, lâm nghiệp và thủy sản, chiếm 56,17% tổng số hộ nông thôn. Tỷ lệ này tăng 4,1 điểm phần trăm so với năm 2016. Ngược lại, tỷ lệ hộ có nguồn thu nhập lớn nhất từ nông, lâm nghiệp và thủy sản còn 43,83%.

Đây là một chỉ báo quan trọng vì cơ cấu thu nhập có thể thay đổi nhanh hơn cơ cấu sử dụng đất. Một hộ vẫn sở hữu ruộng và tiếp tục sản xuất nông nghiệp nhưng nguồn sống chính có thể đã đến từ tiền lương ở nhà máy, hoạt động xây dựng, vận tải, thương mại hay kinh doanh dịch vụ. Nếu chỉ nhìn diện tích đất hoặc số hộ còn làm nông nghiệp, mức độ chuyển dịch thực tế của kinh tế nông thôn có thể bị đánh giá thấp.

Thu nhập phi nông nghiệp còn tạo hiệu ứng vòng hai. Khi hộ có dòng tiền thường xuyên hơn, nhu cầu đối với bán lẻ, vận tải, sửa chữa, nhà ở, ăn uống và các dịch vụ địa phương tăng lên. Những nhu cầu đó lại tạo thị trường cho các hộ kinh doanh và doanh nghiệp mới. Do đó, khu vực tư nhân vừa có thể là nguyên nhân của đa dạng hóa việc làm, vừa được chính quá trình tăng thu nhập và mở rộng thị trường nông thôn tạo điều kiện phát triển.

Điểm quan trọng là nông nghiệp không nhất thiết biến mất trong quá trình này. Trong nhiều hộ, thu nhập phi nông nghiệp đóng vai trò bổ sung vốn và giảm phụ thuộc vào mùa vụ, trong khi hoạt động nông nghiệp tiếp tục được duy trì. Chuyển dịch cơ cấu vì thế thường mang hình thức đa dạng hóa nguồn sinh kế trước, chuyên môn hóa nghề nghiệp sau chứ không phải mọi lao động đồng loạt rời bỏ nông nghiệp.

Tác động chỉ bền vững khi việc làm và đầu tư có chất lượng

Kinh tế tư nhân có thể là động lực rất mạnh của chuyển dịch cơ cấu nông thôn, nhưng không nên đồng nhất “khu vực tư nhân lớn hơn” với “cơ cấu kinh tế tốt hơn”. Điều quyết định là loại hình hoạt động mà khu vực này tạo ra.

Nếu doanh nghiệp chủ yếu dựa vào lao động kỹ năng thấp, việc làm phi chính thức và lợi thế chi phí ngắn hạn, tỷ trọng lao động phi nông nghiệp vẫn có thể tăng nhưng năng suất và thu nhập cải thiện chậm. Tỷ lệ việc làm phi chính thức tại nông thôn Việt Nam vẫn ở mức 73,3% trong năm 2025 là một chỉ báo cho thấy quá trình chuyển dịch ngành diễn ra nhanh hơn quá trình nâng cấp chất lượng việc làm.

Tương tự, đầu tư tư nhân có thể tập trung vào các khu vực gần đường giao thông, đô thị, khu công nghiệp và thị trường lớn. Những địa bàn xa hơn, có hạ tầng yếu hoặc thiếu lao động có kỹ năng có thể thu hút ít vốn hơn. World Bank cũng nhấn mạnh rằng hạ tầng, tài chính, kỹ năng và khả năng thương lượng là những điều kiện quan trọng để nông hộ nhỏ có thể tham gia và hưởng lợi từ sự phát triển của agribusiness; nếu những điều kiện này yếu, một phần giá trị có thể tập trung vào các doanh nghiệp lớn trong khi nhóm sản xuất nhỏ đứng trước nguy cơ bị loại khỏi chuỗi.

Vì vậy, tác động của kinh tế tư nhân đến cơ cấu nông thôn nên được đánh giá bằng một chuỗi chỉ báo thay vì chỉ đếm số doanh nghiệp: tỷ trọng lao động phi nông nghiệp có tăng hay không; việc làm mới có năng suất và mức độ chính thức cao hơn hay không; vốn có đi vào sản xuất và chế biến hay chỉ vào tài sản; giá trị gia tăng có được giữ lại nhiều hơn tại địa phương hay không; và hộ nông thôn có thực sự chuyển sang nguồn thu nhập ổn định hơn hay không.

Cách nhìn này cũng giúp tránh một hiểu lầm phổ biến: khu vực tư nhân không phải lực lượng duy nhất tạo nên chuyển dịch cơ cấu. Doanh nghiệp có thể huy động vốn, tìm thị trường và tạo việc làm, nhưng hiệu quả của những hoạt động đó còn phụ thuộc vào đường sá, điện, logistics, giáo dục nghề nghiệp, khả năng tiếp cận tín dụng và chất lượng thể chế. Chính sự kết hợp giữa năng lực đầu tư của khu vực tư nhân và các điều kiện nền tảng này mới quyết định tốc độ cũng như chất lượng chuyển đổi kinh tế nông thôn.

Khu vực kinh tế tư nhân tác động đến cơ cấu kinh tế nông thôn chủ yếu qua ba mắt xích liên kết với nhau: tạo việc làm phi nông nghiệp, chuyển vốn sang các hoạt động có giá trị gia tăng cao hơn và tổ chức lại sản xuất theo thị trường cùng chuỗi giá trị. Khi ba quá trình này phát triển, tỷ trọng lao động, thu nhập và hoạt động kinh tế ngoài nông nghiệp tăng lên, làm nông thôn chuyển từ cấu trúc thuần nông sang cấu trúc đa ngành.

Dữ liệu Việt Nam năm 2025 cho thấy quá trình chuyển dịch đó đã diễn ra khá rõ ở cơ cấu hộ, lao động và nguồn thu nhập. Tuy nhiên, mức độ chuyển dịch không thể được quy hoàn toàn cho khu vực tư nhân và cũng không tự động đồng nghĩa với nâng cao chất lượng phát triển. Tác động tích cực nhất xuất hiện khi vốn tư nhân tạo ra năng lực sản xuất thực, việc làm có năng suất cao hơn, doanh nghiệp liên kết được với hộ sản xuất và người lao động có khả năng tham gia vào những hoạt động mới.