Biến đổi cấu trúc kinh tế nông thôn theo quá trình phát triển

World Bank xem tăng năng suất nông nghiệp là một động lực của chuyển đổi cơ cấu vì năng suất cao hơn vừa giải phóng lao động, vừa tạo thêm thu nhập và nhu cầu đối với hàng hóa, dịch vụ ngoài nông nghiệp. Nghiên cứu được World Bank tổng hợp cũng cho thấy tăng năng suất nông nghiệp có thể thúc đẩy việc làm trong cả sản xuất và dịch vụ tại khu vực nông thôn và các thị trấn nhỏ.

Vì vậy, các “giai đoạn” dưới đây nên được hiểu là một mô hình khái quát về trình tự phát triển, không phải một thang bậc cứng nhắc mà mọi vùng nông thôn đều phải đi qua với cùng tốc độ.

Giai đoạn 1: Nông nghiệp tự cấp giữ vai trò chi phối

Ở giai đoạn phát triển thấp, cấu trúc kinh tế nông thôn tập trung phần lớn vào sản xuất nông nghiệp sơ cấp. Hộ gia đình vừa là đơn vị sản xuất vừa là đơn vị tiêu dùng, còn hoạt động trao đổi với thị trường tương đối hạn chế.

Phần lớn lao động được sử dụng trực tiếp trong trồng trọt, chăn nuôi hoặc những hoạt động khai thác tài nguyên sơ cấp. Công nghiệp chế biến, thương mại và các dịch vụ chuyên môn chưa phát triển đủ để tạo ra nhiều việc làm thay thế.

Cấu trúc này thường có một số đặc điểm:

·         Nông nghiệp chiếm tỷ trọng lớn trong việc làm và thu nhập của hộ

·         Sản xuất chủ yếu dựa vào lao động gia đình

·         Năng suất lao động tương đối thấp

·         Sản lượng dành cho thị trường còn hạn chế

·         Ngành nghề phi nông nghiệp ít và quy mô nhỏ

·         Liên kết với chuỗi giá trị, thị trường đô thị và doanh nghiệp còn yếu

Điểm quan trọng là tỷ trọng lao động nông nghiệp cao không nhất thiết có nghĩa khu vực nông nghiệp đang hoạt động hiệu quả. Khi năng suất thấp, một lượng lớn lao động có thể cùng tham gia sản xuất nhưng giá trị tạo ra trên mỗi lao động vẫn nhỏ.

Đây chính là áp lực thúc đẩy bước chuyển tiếp theo: tăng năng suất và thương mại hóa nông nghiệp.

Giai đoạn 2: Nông nghiệp tăng năng suất và chuyển sang sản xuất hàng hóa

Khi cơ sở hạ tầng, kỹ thuật, thị trường và khả năng tiếp cận đầu vào được cải thiện, nông nghiệp bắt đầu chuyển từ sản xuất chủ yếu nhằm đáp ứng nhu cầu của hộ sang sản xuất nhiều hơn cho thị trường.

Biến đổi quan trọng ở giai đoạn này không phải nông nghiệp lập tức mất vai trò mà ngược lại, nông nghiệp thường phải trở nên năng suất hơn trước khi một cấu trúc kinh tế đa dạng có thể hình thành.

Năng suất tăng tạo ra ba tác động.

Thứ nhất, cùng một lượng nông sản có thể được sản xuất với lượng lao động tương đối ít hơn. Một bộ phận lao động vì thế có khả năng chuyển sang ngành nghề khác.

Thứ hai, sản lượng hàng hóa và thu nhập của những hộ tham gia thị trường tăng lên. Họ bắt đầu mua nhiều vật tư, máy móc, vận tải, sửa chữa, tài chính, thương mại và dịch vụ tiêu dùng hơn.

Thứ ba, khối lượng nông sản lớn hơn tạo điều kiện cho những hoạt động nằm phía trước và phía sau sản xuất nông nghiệp phát triển, chẳng hạn cung ứng giống và vật tư, thu mua, bảo quản, chế biến, logistics và phân phối.

Đây là lý do World Bank nhấn mạnh rằng tăng năng suất nông nghiệp có thể trở thành động lực của chuyển đổi cơ cấu, thay vì xem nông nghiệp và công nghiệp hóa là hai quá trình tách biệt.

Tuy nhiên, tăng năng suất chưa đủ. Nếu đường sá kém, thị trường nhỏ, doanh nghiệp khó hình thành hoặc người lao động thiếu kỹ năng, phần lao động được giải phóng khỏi nông nghiệp có thể không tìm được việc làm có năng suất cao hơn.

Giai đoạn 3: Kinh tế phi nông nghiệp nông thôn mở rộng

Khi sản xuất hàng hóa phát triển và thu nhập tăng, nhu cầu đối với hàng hóa và dịch vụ ngoài nông nghiệp bắt đầu mở rộng. Đây là giai đoạn cấu trúc kinh tế nông thôn chuyển rõ từ đơn ngành sang đa ngành.

Các hoạt động mới có thể bao gồm:

·         Chế biến nông sản

·         Cơ khí và sửa chữa

·         Xây dựng

·         Vận tải và kho bãi

·         Bán buôn, bán lẻ

·         Dịch vụ tài chính

·         Dịch vụ cá nhân

·         Các doanh nghiệp và ngành nghề nông thôn quy mô nhỏ

FAO xem phát triển việc làm nông nghiệp lẫn phi nông nghiệp, doanh nghiệp nông thôn và chuỗi giá trị bao trùm là những thành phần quan trọng của chuyển đổi nông thôn.

Ở cấp hộ gia đình, sự thay đổi cũng diễn ra rất rõ. Một hộ không còn nhất thiết có toàn bộ thành viên cùng làm nông nghiệp. Một người có thể tiếp tục sản xuất nông nghiệp, người khác làm công nhân, kinh doanh, vận tải hoặc dịch vụ.

Do đó, đa dạng hóa nguồn thu nhập thường xuất hiện trước khi hộ gia đình hoàn toàn rời khỏi nông nghiệp.

Điểm này giúp tránh một cách hiểu phổ biến nhưng không chính xác: chuyển đổi cơ cấu không đồng nghĩa với việc nông dân đồng loạt bỏ ruộng. Trong một thời gian dài, các hoạt động nông nghiệp và phi nông nghiệp có thể cùng tồn tại trong một hộ và bổ trợ lẫn nhau.

Giai đoạn 4: Công nghiệp, dịch vụ và chuỗi giá trị trở thành động lực lớn

Khi chuyển đổi tiếp tục, kinh tế phi nông nghiệp không còn đóng vai trò phụ trợ đơn thuần mà bắt đầu trở thành một bộ phận lớn của kinh tế nông thôn.

Lúc này, sự phân công lao động sâu hơn xuất hiện. Thay vì một hộ tự thực hiện nhiều công đoạn từ sản xuất đến tiêu thụ, các công đoạn dần được chuyên môn hóa giữa nông hộ, hợp tác xã, doanh nghiệp chế biến, nhà cung cấp dịch vụ, logistics và hệ thống phân phối.

Cấu trúc sản xuất vì thế dịch chuyển từ:

Sản xuất sơ cấp → trao đổi đơn giản

sang:

Sản xuất → thu mua → bảo quản → chế biến → logistics → phân phối → dịch vụ

Giá trị kinh tế tạo ra ở nông thôn ngày càng ít phụ thuộc riêng vào diện tích đất canh tác và ngày càng phụ thuộc nhiều hơn vào năng suất, kỹ năng, vốn, công nghệ, doanh nghiệp và khả năng tham gia chuỗi giá trị.

Đồng thời, quan hệ giữa nông thôn với đô thị trở nên chặt chẽ. Thị trấn nhỏ và các trung tâm kinh tế khu vực có thể đóng vai trò cầu nối giữa vùng sản xuất với thị trường lớn. OECD xác định các liên kết nông thôn–đô thị sâu hơn, tiến bộ công nghệ, đô thị hóa và thay đổi sử dụng đất là những yếu tố liên quan đến việc vai trò kinh tế và việc làm của nông nghiệp giảm trong nhiều vùng nông thôn.

Ở giai đoạn này, ranh giới giữa “kinh tế nông nghiệp” và “kinh tế nông thôn” trở nên đặc biệt quan trọng. Nông nghiệp vẫn tồn tại, nhưng kinh tế nông thôn đã rộng hơn rất nhiều so với nông nghiệp.

Giai đoạn 5: Hình thành nền kinh tế nông thôn đa dạng và tích hợp

Ở mức phát triển cao hơn, nông nghiệp vẫn là một thành phần của không gian nông thôn nhưng không còn nhất thiết là ngành sử dụng nhiều lao động nhất hoặc tạo ra phần lớn thu nhập.

Nông nghiệp có xu hướng tập trung vào năng suất, chất lượng, chuyên môn hóa và kết nối thị trường, trong khi công nghiệp và dịch vụ đảm nhiệm phần ngày càng lớn trong cơ cấu việc làm và giá trị gia tăng.

Cùng với đó, các yếu tố mới trở nên quan trọng hơn:

·         Công nghệ và kết nối số

·         Dịch vụ chuyên môn

·         Logistics hiện đại

·         Chế biến có giá trị gia tăng cao

·         Doanh nghiệp nhỏ và vừa

·         Kinh tế môi trường và năng lượng

·         Khả năng kết nối với các thị trường ngoài địa phương

OECD cho rằng quá trình chuyển đổi đang hướng tới một nền kinh tế nông thôn đa dạng hơn và carbon thấp hơn, đồng thời nhấn mạnh vai trò bổ trợ của hạ tầng, kết nối số, y tế, dịch vụ công, đổi mới nông nghiệp và quản lý đất nước trong quá trình này.

Điều đó cho thấy giai đoạn phát triển cao không phải là “nông nghiệp biến mất”. Thay vào đó, nông nghiệp thu hẹp về tỷ trọng tương đối nhưng có thể tăng mạnh về năng suất và mức độ chuyên môn hóa, trong khi các hoạt động kinh tế khác phát triển nhanh hơn.

Cơ chế nào khiến cấu trúc kinh tế nông thôn chuyển từ giai đoạn này sang giai đoạn khác?

Trung tâm của quá trình chuyển dịch là sự khác biệt về năng suất và cơ hội thu nhập giữa các hoạt động kinh tế.

Ban đầu, phần lớn nguồn lực nằm trong nông nghiệp. Khi năng suất nông nghiệp tăng, thu nhập và sản lượng hàng hóa tăng theo. Quá trình này tạo thêm cầu đối với đầu vào, chế biến, vận tải, thương mại và dịch vụ.

Các ngành phi nông nghiệp vì vậy có thị trường để phát triển.

Khi những ngành này có năng suất hoặc mức thu nhập tốt hơn, lao động bắt đầu dịch chuyển. Cơ cấu việc làm thay đổi, sau đó cơ cấu thu nhập của hộ và cơ cấu giá trị sản xuất của địa phương cũng thay đổi.

Có thể biểu diễn cơ chế tổng quát như sau:

Tăng năng suất nông nghiệp → tăng sản lượng và thu nhập → mở rộng thị trường → phát triển chế biến, thương mại và dịch vụ → tạo việc làm phi nông nghiệp → lao động và vốn được phân bổ lại → kinh tế nông thôn đa dạng hơn

Tuy nhiên, chuỗi này không tự động vận hành hoàn hảo. Nếu năng suất nông nghiệp tăng nhưng thiếu đường sá, điện, vốn, kỹ năng hoặc thị trường, các liên kết tiếp theo có thể rất yếu. OECD vì thế nhấn mạnh rằng chính sách nông nghiệp và chính sách phát triển nông thôn cần được phối hợp thay vì vận hành độc lập.

Cơ cấu lao động, sản xuất và thu nhập không chuyển dịch cùng tốc độ

Một điểm dễ bị bỏ qua là các bộ phận của cấu trúc kinh tế không nhất thiết thay đổi đồng thời.

Chẳng hạn, một địa phương có thể vẫn còn nhiều người làm nông nghiệp nhưng các hộ đã nhận phần đáng kể thu nhập từ việc làm phi nông nghiệp. Ngược lại, lao động có thể chuyển sang dịch vụ nhưng chủ yếu là những công việc nhỏ, năng suất thấp, nên sự thay đổi nghề nghiệp chưa tạo ra bước nhảy tương ứng về thu nhập.

Vì thế, không nên đo mức độ chuyển đổi chỉ bằng một chỉ tiêu như tỷ trọng lao động nông nghiệp.

Cần nhìn đồng thời ít nhất ba chiều:

Cơ cấu sản xuất: Giá trị được tạo ra từ những ngành nào

Cơ cấu việc làm: Người lao động đang làm việc ở đâu

Cơ cấu thu nhập: Hộ gia đình thực sự kiếm thu nhập từ nguồn nào

Một quá trình chuyển đổi sâu thường thể hiện ở cả ba chiều, thay vì chỉ có sự thay đổi tên nghề nghiệp.

Biến đổi cấu trúc không đồng nghĩa với suy giảm nông nghiệp

Giảm tỷ trọng của nông nghiệp trong nền kinh tế là một khái niệm tương đối, không nhất thiết có nghĩa sản lượng nông nghiệp giảm.

Ví dụ, nếu giá trị nông nghiệp tăng từ 100 lên 150 trong khi công nghiệp và dịch vụ tăng từ 100 lên 450, nông nghiệp vẫn tăng 50% về giá trị tuyệt đối nhưng tỷ trọng của nó trong tổng nền kinh tế giảm từ 50% xuống 25%.

Đây là đặc điểm quan trọng của chuyển đổi cơ cấu thành công: nông nghiệp có thể tiếp tục tăng năng suất và giá trị, nhưng các ngành khác phát triển nhanh hơn.

Vì vậy, mục tiêu của phát triển nông thôn không phải đơn thuần là “giảm nông nghiệp”, mà là chuyển nguồn lực sang các hoạt động có năng suất cao hơn đồng thời nâng hiệu quả của phần nông nghiệp còn lại.

Các giai đoạn không diễn ra theo một đường thẳng

Năm giai đoạn trên mô tả một logic phát triển điển hình chứ không phải quy luật bắt buộc.

Trong thực tế, một vùng có thể đồng thời chứa nhiều cấu trúc kinh tế. Một số hộ đã tham gia chuỗi giá trị hiện đại trong khi những hộ khác vẫn sản xuất chủ yếu để tự tiêu dùng. Một thị trấn có thể có công nghiệp chế biến phát triển nhưng các xã xa trung tâm vẫn phụ thuộc nặng vào nông nghiệp.

Tốc độ chuyển dịch còn phụ thuộc vào:

·         Năng suất nông nghiệp

·         Khả năng tiếp cận thị trường

·         Hạ tầng giao thông và số

·         Trình độ và kỹ năng lao động

·         Khả năng tiếp cận vốn

·         Chất lượng thể chế

·         Mức độ phát triển doanh nghiệp

·         Liên kết nông thôn–đô thị

OECD cũng lưu ý rằng biến đổi cơ cấu nông thôn gắn với nhiều yếu tố đồng thời như nhân khẩu học, công nghệ, đô thị hóa và liên kết không gian. OECD Vì vậy, hai địa phương có mức thu nhập tương đương vẫn có thể sở hữu cấu trúc kinh tế rất khác nhau.

Có thể khái quát biến đổi cấu trúc kinh tế nông thôn qua năm giai đoạn: từ nền kinh tế chủ yếu dựa vào nông nghiệp tự cấp; sang nông nghiệp tăng năng suất và thương mại hóa; tiếp đến sự mở rộng của hoạt động phi nông nghiệp; sự phát triển của công nghiệp, dịch vụ và chuỗi giá trị; rồi hình thành nền kinh tế nông thôn đa dạng, năng suất cao và liên kết sâu với thị trường.

Điểm cốt lõi xuyên suốt quá trình này không phải nông nghiệp đơn thuần bị thay thế, mà là lao động, vốn và hoạt động sản xuất được phân bổ lại theo hướng tạo ra năng suất và giá trị cao hơn. Một quá trình chuyển đổi thực chất vì thế phải được nhìn qua đồng thời cơ cấu sản xuất, việc làm và nguồn thu nhập, đồng thời tính đến điều kiện hạ tầng, thị trường, kỹ năng và thể chế quyết định khả năng chuyển dịch.