Phụ thuộc ngành kinh tế nông thôn tạo ra tác động gì?

Tác động quan trọng nhất không nằm ở việc địa phương “có một ngành mạnh”, mà ở mức độ những hoạt động còn lại phụ thuộc vào ngành đó. Chuyên môn hóa có thể tạo năng suất và hình thành cụm kinh tế. Nhưng khi thiếu các nguồn việc làm và thu nhập thay thế, chuyên môn hóa chuyển dần thành phụ thuộc. Khi ấy, cấu trúc kinh tế nông thôn trở nên tập trung hơn và một cú sốc tại ngành chủ lực có khả năng truyền sang lao động, tiêu dùng, thương mại, dịch vụ và đầu tư của cả địa phương.

Nguồn lực kinh tế bị tập trung vào ngành chủ lực

Ảnh hưởng đầu tiên của sự phụ thuộc là thay đổi cách lao động, vốn và kỹ năng được phân bổ trong nền kinh tế địa phương. Khi một ngành tạo ra phần lớn cơ hội kiếm sống, người lao động có động lực học các kỹ năng phù hợp với ngành đó; hộ gia đình ưu tiên vốn cho tài sản phục vụ sản xuất; doanh nghiệp cung ứng cũng đầu tư theo nhu cầu của ngành chủ lực.

Quá trình này có thể tạo hiệu quả chuyên môn hóa. Lao động tích lũy kinh nghiệm, nhà cung cấp phục vụ đúng nhu cầu sản xuất và cơ sở hạ tầng được xây dựng theo chuỗi giá trị đang phát triển. Vì vậy, mức độ tập trung cao không tự động đồng nghĩa với một cơ cấu kinh tế yếu.

Điểm phân biệt nằm ở khả năng chuyển đổi nguồn lực. Nếu lao động, vốn và kỹ năng có thể chuyển sang những hoạt động khác khi điều kiện thị trường thay đổi, chuyên môn hóa vẫn có tính linh hoạt. Ngược lại, nếu phần lớn tài sản và kỹ năng chỉ có giá trị trong một ngành, chi phí chuyển đổi sẽ cao hơn.

Trong nông nghiệp, rủi ro này đặc biệt đáng chú ý do giá đầu ra, giá đầu vào và thu nhập có thể biến động, đồng thời sản xuất còn chịu tác động của thời tiết, dịch bệnh, năng lượng, thương mại và các cú sốc bên ngoài. OECD-FAO lưu ý rằng biến động giá và chi phí là đặc điểm vốn có của nông nghiệp và có thể gây bất ổn thu nhập, trong khi các cú sốc như thời tiết cực đoan, dịch bệnh hay thay đổi chính sách thương mại làm mức độ bất ổn tăng thêm.

Vì thế, vấn đề của phụ thuộc không chỉ là “có nhiều người cùng làm một nghề”. Đó là việc nhiều loại nguồn lực của địa phương cùng trở nên nhạy cảm với một tập hợp rủi ro giống nhau.

Cơ cấu doanh nghiệp và dịch vụ cũng xoay quanh một ngành

Một ngành chủ lực không tồn tại độc lập. Nó tạo ra nhu cầu đối với vật tư, vận tải, bảo quản, sửa chữa, tín dụng, thương mại, chế biến và nhiều dịch vụ khác. Đây là các liên kết ngược và liên kết xuôi của nền kinh tế địa phương.

Khi ngành chủ lực tăng trưởng, các liên kết này có thể tạo hiệu ứng lan tỏa tích cực. Thu nhập từ sản xuất kích thích tiêu dùng; doanh nghiệp cung ứng mở rộng; hoạt động chế biến và thương mại xuất hiện. ILO chỉ ra rằng sự phát triển của nông nghiệp có thể hỗ trợ nhu cầu nông thôn và tạo điều kiện để những hoạt động kinh tế mới hình thành, qua đó thúc đẩy đa dạng hóa nền kinh tế địa phương.

Tuy nhiên, cần phân biệt đa dạng về số lượng doanh nghiệp với đa dạng về nguồn cầu kinh tế.

Một địa phương có thể có cửa hàng vật tư, cơ sở vận tải, đại lý thu mua, xưởng sửa máy và cơ sở chế biến, nhìn bề ngoài là nhiều ngành nghề khác nhau. Nhưng nếu doanh thu của hầu hết các doanh nghiệp này cuối cùng đều phụ thuộc vào cùng một ngành sản xuất, cấu trúc kinh tế vẫn có mức phụ thuộc cao.

Khi ngành chủ lực giảm sản lượng hoặc giá bán giảm mạnh, tác động không dừng ở người sản xuất. Nhu cầu vật tư giảm, vận tải ít đơn hàng, thương mại thu hẹp và hộ gia đình hạn chế tiêu dùng. Cú sốc vì thế truyền từ một ngành sang nhiều hoạt động tưởng như độc lập.

Đây là lý do phải đánh giá cấu trúc kinh tế bằng mức độ phụ thuộc giữa các ngành, thay vì chỉ đếm số ngành đang hiện diện.

Việc làm và thu nhập của hộ gia đình ít đa dạng hơn

Mức phụ thuộc của kinh tế nông thôn thể hiện rõ qua nguồn việc làm và thu nhập của hộ gia đình.

Nếu nhiều thành viên trong một hộ cùng phụ thuộc vào một ngành, các nguồn thu nhập của họ có tương quan cao. Khi ngành thuận lợi, thu nhập có thể tăng cùng lúc. Nhưng khi giá giảm, mùa vụ thất bại hoặc nhu cầu lao động suy giảm, nhiều nguồn thu cũng có thể giảm đồng thời.

Ngược lại, thu nhập từ các hoạt động có chu kỳ và nguồn rủi ro khác nhau có thể tạo một dạng “bộ đệm”. Đây là một trong những lý do đa dạng hóa sinh kế được xem là thành phần quan trọng của kinh tế nông thôn. ILO cho rằng đa dạng hóa kinh tế trong và ngoài nông nghiệp có tiềm năng hỗ trợ giảm nghèo và mở rộng cơ hội việc làm nông thôn.

Kinh nghiệm Việt Nam cũng cho thấy cơ cấu thu nhập nông thôn có thể thay đổi đáng kể khi cơ hội phi nông nghiệp phát triển. Một báo cáo của World Bank ghi nhận tỷ lệ hộ nông thôn Việt Nam coi nông nghiệp là nguồn thu nhập chính giảm từ 68% năm 2006 xuống 49% năm 2016; một cập nhật khác cho thấy đóng góp của nông nghiệp vào thu nhập nông thôn đã giảm xuống khoảng 41%.

Các con số này không có nghĩa rằng nông nghiệp mất vai trò. Chúng minh họa cho một thay đổi cấu trúc quan trọng: kinh tế nông thôn có thể tiếp tục duy trì sản xuất nông nghiệp trong khi hộ gia đình đồng thời hình thành thêm nguồn thu nhập ngoài nông nghiệp.

Do đó, phụ thuộc nên được đánh giá không chỉ qua tỷ trọng của một ngành trong sản lượng địa phương mà còn qua câu hỏi: nếu ngành đó gặp khó khăn, hộ gia đình còn những nguồn thu nào khác?

Cú sốc ngành dễ trở thành cú sốc của cả địa phương

Rủi ro lớn nhất của cơ cấu phụ thuộc là sự tương quan giữa các nguồn thu nhập và hoạt động kinh tế.

Giả sử một vùng phụ thuộc mạnh vào một loại nông sản. Giá nông sản giảm không chỉ làm lợi nhuận của người sản xuất giảm. Thu nhập hộ gia đình thấp hơn có thể làm tiêu dùng tại địa phương giảm; người bán vật tư mất doanh thu; cơ sở vận tải và thu mua ít việc hơn; doanh nghiệp trì hoãn đầu tư. Một cú sốc ban đầu từ thị trường hàng hóa vì thế có thể trở thành cú sốc thu nhập và việc làm rộng hơn.

Cơ chế tương tự xuất hiện với thiên tai, dịch bệnh hoặc suy giảm tài nguyên. Khi phần lớn các chủ thể kinh tế cùng tiếp xúc với một rủi ro, khả năng một nhóm hoạt động khác bù đắp tổn thất sẽ hạn chế.

Điều này giải thích vì sao khả năng chống chịu kinh tế thường gắn với việc có nhiều nguồn tạo giá trị và nhiều con đường điều chỉnh. OECD khi đánh giá khả năng chống chịu của các vùng nông thôn nhấn mạnh sự cần thiết của những chiến lược phù hợp với đặc điểm từng vùng và coi đa dạng hóa kinh tế là một thành phần quan trọng trong việc củng cố sức chống chịu trước thay đổi.

Tuy nhiên, đa dạng hóa không loại bỏ rủi ro hoàn toàn. Nếu nhiều ngành khác nhau vẫn phụ thuộc vào cùng một nguồn nước, một tuyến giao thông, một thị trường xuất khẩu hoặc một nhóm khách hàng, chúng vẫn có thể chịu cú sốc đồng thời.

Vì vậy, đa dạng hóa thực chất phải làm giảm sự phụ thuộc vào cùng một nguồn rủi ro, chứ không chỉ tăng số tên ngành trong thống kê.

Sự phụ thuộc có thể làm chênh lệch cơ hội kinh tế lớn hơn

Một ngành thống trị nền kinh tế địa phương còn ảnh hưởng đến cách cơ hội được phân phối giữa các nhóm dân cư.

Những hộ sở hữu đất, vốn, thiết bị, quyền khai thác tài nguyên hoặc vị trí thuận lợi trong chuỗi cung ứng có thể hưởng lợi nhiều hơn khi ngành chủ lực tăng trưởng. Trong khi đó, hộ chỉ cung cấp lao động thường phụ thuộc vào tiền công và nhu cầu tuyển dụng.

Khi ngành suy giảm, khả năng thích ứng giữa các nhóm cũng khác nhau. Hộ có vốn, trình độ và quan hệ thị trường có thể chuyển sang kinh doanh hoặc việc làm khác nhanh hơn. Lao động có kỹ năng quá chuyên biệt, ít vốn hoặc ít khả năng di chuyển có thể khó tìm nguồn thu thay thế.

Do đó, mức độ phụ thuộc không chỉ liên quan đến cơ cấu ngành, mà còn tới cơ cấu cơ hội.

Đa dạng hóa cũng không tự động mang lại lợi ích đồng đều. FAO lưu ý rằng khả năng chuyển sang hoạt động phi nông nghiệp phụ thuộc vào điều kiện của hộ và khả năng tiếp cận cơ hội; các nhóm không có đất, chẳng hạn, có thể hưởng lợi nhiều hơn từ chính sách mở rộng việc làm phi nông nghiệp.

Điều này tạo ra một giới hạn quan trọng khi đánh giá phụ thuộc ngành: nếu các hoạt động mới chỉ dành cho một nhóm nhỏ có vốn hoặc kỹ năng, nền kinh tế địa phương có thể đa dạng hơn trên giấy tờ nhưng phần lớn hộ dân vẫn phụ thuộc vào ngành truyền thống.

Chuyên môn hóa chỉ trở thành vấn đề khi thiếu khả năng thay thế

Không nên xem mọi nền kinh tế nông thôn chuyên môn hóa là kém bền vững. Nhiều địa phương phát triển chính nhờ một lợi thế rõ ràng về tài nguyên, khí hậu, vị trí hoặc kỹ năng sản xuất. Một ngành đủ mạnh còn có thể tạo cơ sở cho chế biến, dịch vụ và các hoạt động kinh tế mới.

Ranh giới giữa chuyên môn hóa hiệu quả và phụ thuộc rủi ro nằm ở khả năng thay thế.

Có thể xem xét bốn câu hỏi:

·         Người lao động có thể chuyển sang công việc khác khi ngành chủ lực suy giảm hay không

·         Hộ gia đình có nguồn thu nhập độc lập với ngành chủ lực hay không

·         Doanh nghiệp địa phương có khách hàng và thị trường ngoài chuỗi giá trị chính hay không

·         Vốn, hạ tầng và kỹ năng hiện có có thể phục vụ các hoạt động kinh tế khác hay không

Nếu phần lớn câu trả lời là “không”, cấu trúc kinh tế có mức phụ thuộc cao, ngay cả khi ngành chủ lực hiện đang có lợi nhuận tốt.

Ngược lại, một địa phương vẫn có thể duy trì ngành thế mạnh nhưng phát triển thêm các hoạt động có quan hệ bổ trợ và nguồn rủi ro khác nhau. Đa dạng hóa lúc này không có nghĩa từ bỏ ngành chủ lực. ILO từng nhấn mạnh rằng quá trình mở rộng hoạt động kinh tế nông thôn không nhất thiết là rời bỏ nông nghiệp mà có thể là sự đa dạng hóa hoạt động giữa các thành viên hộ gia đình.

Đây cũng là điểm dễ bị hiểu sai nhất: mục tiêu của một cơ cấu cân bằng không phải làm cho mọi ngành có quy mô ngang nhau. Điều quan trọng hơn là tránh để việc làm, thu nhập, đầu tư và nhu cầu thị trường của toàn địa phương cùng phụ thuộc vào một nguồn duy nhất.

Tính phụ thuộc vào một ngành kinh tế làm cơ cấu kinh tế nông thôn tập trung theo nhiều tầng: lao động và vốn tập trung vào ngành chủ lực; doanh nghiệp dịch vụ xoay quanh chuỗi giá trị đó; thu nhập hộ gia đình ít nguồn thay thế; và các cú sốc của ngành có khả năng lan sang tiêu dùng, việc làm và đầu tư địa phương.

Tuy vậy, chuyên môn hóa và phụ thuộc không phải một khái niệm. Một ngành chủ lực vẫn có thể là nền tảng phát triển nếu nền kinh tế đồng thời duy trì khả năng chuyển đổi nguồn lực, đa dạng hóa nguồn thu và hình thành các hoạt động không cùng chịu một loại rủi ro. Vì vậy, khi đánh giá phụ thuộc ngành kinh tế nông thôn, câu hỏi quan trọng nhất không phải địa phương có bao nhiêu ngành, mà là bao nhiêu phần của nền kinh tế sẽ cùng gặp khó khăn nếu ngành chủ lực suy giảm.