Liên kết kinh tế nông thôn ảnh hưởng đến cấu trúc thế nào?

Vì vậy, tác động quan trọng nhất của liên kết kinh tế không đơn thuần là làm từng ngành tăng trưởng riêng lẻ. Nó làm thay đổi tỷ trọng ngành, cơ cấu việc làm, cách phân bổ nguồn lực và mức độ chuyên môn hóa của cả nền kinh tế nông thôn. World Bank cũng xem tăng năng suất nông nghiệp là một động lực của chuyển đổi cơ cấu và chỉ ra rằng nó có thể kéo theo việc làm trong sản xuất và dịch vụ ngoài nông nghiệp.

Liên kết biến kinh tế nông thôn từ đơn ngành thành đa ngành

Trong một nền kinh tế nông thôn có mức liên kết thấp, các hộ gia đình chủ yếu sản xuất nông nghiệp và tiêu thụ phần lớn sản phẩm dưới dạng nguyên liệu thô. Công nghiệp chế biến, thương mại, logistics và các dịch vụ hỗ trợ phát triển hạn chế. Giá trị kinh tế vì thế tập trung ở khâu sản xuất ban đầu.

Khi liên kết mạnh hơn, cấu trúc này bắt đầu thay đổi.

Nông sản không còn kết thúc tại cổng trang trại mà trở thành đầu vào cho hàng loạt hoạt động khác như:

·         Sơ chế và bảo quản

·         Chế biến thực phẩm

·         Đóng gói

·         Vận tải và kho bãi

·         Phân phối và bán lẻ

·         Cung ứng giống, phân bón và máy móc

·         Tín dụng, bảo hiểm và dịch vụ kỹ thuật

·         Thông tin thị trường và thương mại

Một đơn vị sản lượng nông nghiệp lúc này không chỉ tạo thu nhập cho người trực tiếp sản xuất mà còn tạo nhu cầu đối với các hoạt động phi nông nghiệp xung quanh nó.

FAO xem việc tăng cường liên kết giữa sản xuất nông nghiệp quy mô nhỏ với chuỗi giá trị là một con đường để thúc đẩy giá trị gia tăng và việc làm phi nông nghiệp ở nông thôn.

Vì thế, liên kết kinh tế nông thôn làm cơ cấu sản xuất chuyển từ “nông nghiệp là hoạt động gần như độc lập” sang “nông nghiệp là một mắt xích trong hệ thống kinh tế rộng hơn”.

Đây là điểm cần phân biệt: tỷ trọng nông nghiệp giảm không nhất thiết có nghĩa nông nghiệp suy yếu. Trong một cơ cấu phát triển hơn, nông nghiệp có thể đạt năng suất và giá trị cao hơn trong khi công nghiệp chế biến và dịch vụ phát triển nhanh hơn, khiến tỷ trọng tương đối của nông nghiệp giảm.

Nông nghiệp tạo đầu vào và thị trường cho công nghiệp, dịch vụ

Mối liên kết đầu tiên bắt đầu từ chính khu vực nông nghiệp.

Khi sản lượng, năng suất hoặc giá trị nông nghiệp tăng, hai loại nhu cầu được tạo ra đồng thời.

Thứ nhất là nhu cầu đầu vào. Người sản xuất cần giống, phân bón, máy móc, thiết bị tưới, vật liệu đóng gói, dịch vụ sửa chữa và tư vấn kỹ thuật. Những nhu cầu này mở không gian cho công nghiệp và dịch vụ phát triển ngay tại hoặc gần khu vực nông thôn.

Thứ hai là nhu cầu tiêu dùng. Khi thu nhập của hộ nông nghiệp tăng, chi tiêu không chỉ dành cho lương thực mà còn chuyển sang hàng tiêu dùng, xây dựng, giáo dục, vận tải, sửa chữa, bán lẻ và nhiều dịch vụ khác.

Như vậy hình thành một chuỗi tác động:

Nông nghiệp tạo thu nhập → thu nhập tạo sức mua → sức mua tạo thị trường → thị trường tạo doanh nghiệp và việc làm phi nông nghiệp.

Nghiên cứu được World Bank tổng hợp cho thấy tăng năng suất nông nghiệp có thể kéo theo tăng việc làm trong cả sản xuất và dịch vụ; tại khu vực nông thôn, phần đáng kể của sự gia tăng này xuất hiện ở các doanh nghiệp quy mô nhỏ.

Cơ chế này giải thích vì sao một vùng nông nghiệp năng động có thể đồng thời phát triển xưởng chế biến, cơ sở cơ khí, vận tải, thương mại và dịch vụ thay vì chỉ mở rộng diện tích canh tác.

Tuy nhiên, tác động không diễn ra tự động. Nếu hàng hóa, vật tư và dịch vụ chủ yếu được mua từ bên ngoài địa phương, phần lớn hiệu ứng lan tỏa có thể rời khỏi khu vực nông thôn. Liên kết chỉ làm cơ cấu tại chỗ thay đổi mạnh khi một phần đáng kể hoạt động cung ứng, chế biến hoặc dịch vụ được giữ lại trong nền kinh tế địa phương.

Công nghiệp chế biến làm nông nghiệp chuyển từ sản lượng sang giá trị

Liên kết với công nghiệp đặc biệt quan trọng vì nó thay đổi vị trí của nông nghiệp trong chuỗi giá trị.

Nếu nông sản được bán ngay sau thu hoạch, giá trị kinh tế chủ yếu nằm ở sản xuất nguyên liệu. Nhưng khi xuất hiện công nghiệp bảo quản và chế biến, cùng một nguồn nguyên liệu có thể tiếp tục đi qua nhiều công đoạn trước khi tới người tiêu dùng.

Điều đó tạo ra ba thay đổi về cấu trúc.

Giá trị gia tăng được phân bổ sang nhiều hoạt động

Giá trị của sản phẩm không còn tập trung ở khâu trồng trọt hoặc chăn nuôi. Một phần giá trị được tạo ra ở sơ chế, chế biến, bao bì, kiểm định chất lượng, kho vận và phân phối.

Kết quả là tỷ trọng của công nghiệp và dịch vụ trong kinh tế nông thôn có xu hướng tăng.

Sản xuất nông nghiệp phải thích nghi với nhu cầu thị trường

Nhà máy chế biến thường yêu cầu nguyên liệu có:

·         Chất lượng tương đối đồng đều

·         Khối lượng ổn định

·         Thời gian cung ứng phù hợp

·         Quy cách xác định

·         Khả năng truy xuất hoặc kiểm soát chất lượng

Do đó, mối liên kết ngược từ công nghiệp tới nông nghiệp cũng xuất hiện. Nông dân không chỉ sản xuất thứ mình có thể sản xuất mà phải cân nhắc yêu cầu của người mua, doanh nghiệp chế biến và thị trường cuối cùng.

Chuyên môn hóa có thể tăng

Khi thị trường đầu ra ổn định hơn, một địa bàn có điều kiện tập trung vào những sản phẩm mà mình có lợi thế, trong khi mua một phần hàng hóa và dịch vụ khác từ các khu vực lân cận.

Như vậy, liên kết không chỉ làm xuất hiện thêm ngành. Nó còn thay đổi cách các ngành phân công chức năng cho nhau.

Dịch vụ kết nối các ngành và làm dòng nguồn lực lưu chuyển nhanh hơn

Nếu nông nghiệp tạo nguyên liệu và công nghiệp tạo giá trị gia tăng thì dịch vụ đóng vai trò kết nối hai khu vực này với thị trường.

Một chuỗi sản xuất có thể tồn tại về mặt kỹ thuật nhưng vẫn khó phát triển nếu thiếu:

·         Đường giao thông và vận tải

·         Kho bãi

·         Thông tin giá cả

·         Tín dụng

·         Thanh toán

·         Thương mại

·         Dịch vụ kỹ thuật

·         Kết nối số

Dịch vụ vì vậy không chỉ là một ngành “đứng cạnh” nông nghiệp và công nghiệp. Nó làm giảm khoảng cách kinh tế giữa các tác nhân.

Ví dụ, khi chi phí vận chuyển giảm, vùng sản xuất có thể tiếp cận thị trường xa hơn. Khi thông tin tốt hơn, người sản xuất biết nhu cầu và giá thị trường sớm hơn. Khi tín dụng dễ tiếp cận hơn, hộ sản xuất và doanh nghiệp có khả năng đầu tư vào máy móc hoặc mở rộng quy mô.

OECD nhấn mạnh rằng những đầu tư như hạ tầng nông thôn, kết nối số và dịch vụ công có thể tạo lợi ích bổ trợ cho nông nghiệp, đồng thời hỗ trợ quá trình chuyển sang một nền kinh tế nông thôn đa dạng hơn.

Tác động lên cấu trúc kinh tế thể hiện ở việc nguồn lực không còn bị khóa trong từng ngành riêng biệt. Vốn, lao động, thông tin và hàng hóa có thể dịch chuyển đến nơi tạo giá trị cao hơn.

Đây cũng là lý do hai địa phương có điều kiện sản xuất nông nghiệp tương tự nhau nhưng có thể hình thành cơ cấu kinh tế rất khác nhau nếu mức độ kết nối giao thông, tài chính và thị trường khác nhau.

Liên kết nông thôn – đô thị mở rộng thị trường và phân công lao động

Cấu trúc kinh tế nông thôn không chỉ được quyết định bởi quan hệ giữa các ngành nằm bên trong một xã hoặc huyện. Mối liên kết với thị trấn, thành phố và các trung tâm tiêu dùng cũng có vai trò lớn.

Nông thôn và đô thị sở hữu những nguồn lực có tính bổ trợ.

Nông thôn có thể cung cấp:

·         Nông sản và nguyên liệu

·         Đất đai

·         Lao động

·         Không gian sản xuất

Trong khi các trung tâm đô thị thường tập trung hơn về:

·         Người tiêu dùng

·         Doanh nghiệp chế biến

·         Vốn

·         Công nghệ

·         Dịch vụ chuyên môn

·         Hệ thống phân phối

OECD cho rằng khu vực đô thị và nông thôn sở hữu những tài sản khác nhau nhưng mang tính bổ trợ, và mức độ tích hợp tốt hơn giữa hai khu vực có ý nghĩa đối với kết quả kinh tế – xã hội.

Khi kết nối được cải thiện, doanh nghiệp nông thôn có thể bán hàng cho thị trường lớn hơn; đồng thời tiếp cận dịch vụ chuyên môn, công nghệ và nguồn vốn nằm ngoài địa phương.

Từ đó xuất hiện một cấu trúc không còn khép kín theo địa giới hành chính. Một hộ có thể sống ở nông thôn nhưng làm việc trong ngành công nghiệp; một cơ sở chế biến đặt tại thị trấn nhưng mua nguyên liệu từ nhiều xã; một doanh nghiệp logistics có thể kết nối vùng nguyên liệu với thành phố hoặc cảng.

Vì vậy, cấu trúc kinh tế nông thôn ngày càng được hình thành theo mạng lưới chức năng thay vì chỉ theo ranh giới địa lý.

Tuy nhiên, liên kết với đô thị cũng có mặt giới hạn. Nếu nông thôn chỉ cung cấp nguyên liệu và lao động trong khi toàn bộ chế biến, tài chính và phân phối có giá trị cao tập trung ở đô thị, phần giá trị giữ lại tại nông thôn có thể thấp. Liên kết mạnh chưa chắc đồng nghĩa với phân bổ lợi ích cân bằng.

Liên kết làm cơ cấu lao động và thu nhập thay đổi

Một trong những biểu hiện rõ nhất của chuyển dịch cơ cấu là lao động nông thôn không còn phụ thuộc hoàn toàn vào hoạt động nông nghiệp.

Khi công nghiệp và dịch vụ liên kết với nông nghiệp phát triển, người lao động có thêm lựa chọn:

·         Làm việc tại cơ sở chế biến

·         Vận tải hàng hóa

·         Kinh doanh vật tư

·         Bán lẻ

·         Sửa chữa máy móc

·         Cung cấp dịch vụ kỹ thuật

·         Tham gia các công việc phi nông nghiệp khác

Sự dịch chuyển này không nhất thiết đòi hỏi người lao động phải rời bỏ nông thôn. Một nền kinh tế nông thôn có thể chuyển dịch cơ cấu ngay tại chỗ nếu việc làm phi nông nghiệp được hình thành trong các cụm dân cư, thị trấn hoặc vùng lân cận.

OECD nhận định tầm quan trọng kinh tế và tỷ trọng việc làm của nông nghiệp đang giảm tại nhiều vùng nông thôn trong bối cảnh liên kết đô thị – nông thôn sâu hơn, tiến bộ công nghệ và đô thị hóa.

Điều quan trọng là giảm tỷ trọng lao động nông nghiệp khác với giảm vai trò của nông nghiệp.

Nếu năng suất lao động trong nông nghiệp tăng, một lượng sản phẩm tương đương hoặc lớn hơn có thể được tạo ra với ít lao động hơn. Lao động được giải phóng có thể chuyển sang chế biến và dịch vụ. Khi đó:

Năng suất nông nghiệp tăng → lao động được tái phân bổ → ngành phi nông nghiệp mở rộng → cơ cấu thu nhập hộ gia đình đa dạng hơn.

Cấu trúc kinh tế nông thôn vì vậy được thể hiện không chỉ bằng tỷ trọng giá trị sản xuất mà còn bằng nguồn thu nhập và loại việc làm của cư dân nông thôn.

Mức độ bổ trợ quyết định liên kết có tạo chuyển dịch bền vững hay không

Không phải mọi mối liên kết đều tạo ra cùng một kết quả.

Liên kết tạo chuyển dịch tích cực khi các khu vực kinh tế bổ trợ cho nhau thay vì chỉ tồn tại song song.

Một hệ thống bổ trợ tương đối hoàn chỉnh có thể vận hành theo vòng:

Nông nghiệp cung cấp nguyên liệu → công nghiệp chế biến tạo thêm giá trị → dịch vụ đưa sản phẩm ra thị trường → thị trường tạo thu nhập → thu nhập và vốn quay trở lại đầu tư cho sản xuất.

Nếu một mắt xích yếu, hiệu ứng có thể bị hạn chế.

Chẳng hạn:

·         Có nguyên liệu nhưng không có chế biến thì giá trị gia tăng thấp

·         Có chế biến nhưng logistics yếu thì khó mở rộng thị trường

·         Có thị trường nhưng sản xuất thiếu ổn định thì doanh nghiệp khó xây dựng chuỗi cung ứng

·         Có vốn nhưng thiếu kỹ năng và công nghệ thì năng suất khó cải thiện

·         Có liên kết thị trường nhưng quyền thương lượng quá chênh lệch thì lợi ích có thể phân phối không đều

Do đó, không nên hiểu liên kết kinh tế nông thôn chỉ là “kết nối càng nhiều càng tốt”. Giá trị của liên kết phụ thuộc vào chất lượng kết nối, khả năng phối hợp và tỷ lệ giá trị được giữ lại trong nền kinh tế địa phương.

Hướng tiếp cận chính sách tích hợp của OECD cũng nhấn mạnh cả tính bổ trợ lẫn các trade-off giữa chính sách nông nghiệp và chính sách phát triển nông thôn.

Từ góc độ cấu trúc, một nền kinh tế nông thôn có liên kết hiệu quả thường có ba đặc điểm.

1.    Nông nghiệp ngày càng gắn với chuỗi giá trị thay vì hoạt động độc lập

2.    Công nghiệp và dịch vụ phi nông nghiệp chiếm vai trò lớn hơn trong việc làm và giá trị gia tăng

3.    Quan hệ kinh tế với thị trấn, thành phố và thị trường bên ngoài trở thành một phần của hệ thống sản xuất địa phương

Đó là quá trình chuyển từ một cơ cấu dựa chủ yếu vào một khu vực sang cơ cấu đa ngành có sự phụ thuộc và bổ trợ lẫn nhau. Cách tiếp cận này cũng phù hợp với kiến trúc triển khai yêu cầu tập trung vào cơ chế, bằng chứng, giới hạn và ý nghĩa thực tiễn của Core Question.

Liên kết giữa các khu vực kinh tế làm thay đổi cấu trúc kinh tế nông thôn vì nó mở rộng chuỗi tạo giá trị và tái phân bổ nguồn lực giữa nông nghiệp, công nghiệp và dịch vụ. Nông nghiệp tạo nguyên liệu, thu nhập và nhu cầu; công nghiệp nâng giá trị sản phẩm; dịch vụ kết nối sản xuất với vốn, thông tin và thị trường; đô thị cung cấp thêm nhu cầu, công nghệ và các dịch vụ có mức chuyên môn hóa cao.

Khi các mắt xích này phối hợp tốt, tỷ trọng hoạt động phi nông nghiệp tăng, lao động và thu nhập trở nên đa dạng, còn nông nghiệp chuyển từ vị trí một ngành tương đối biệt lập sang nền tảng của một chuỗi kinh tế rộng hơn.

Vì vậy, ảnh hưởng cốt lõi của liên kết không nằm ở việc một ngành “thay thế” ngành khác, mà ở chỗ các khu vực kinh tế ngày càng phân công, phụ thuộc và tạo giá trị cho nhau. Chính quá trình đó làm cấu trúc kinh tế nông thôn chuyển từ đơn giản sang đa dạng và có mức tích hợp cao hơn.