Thu nhập và cầu thị trường liên hệ thế nào?

Chiều dịch chuyển phụ thuộc vào loại hàng hóa. Với hàng hóa thông thường, thu nhập tăng làm cầu tăng; với hàng hóa cấp thấp, thu nhập tăng có thể làm cầu giảm vì người mua chuyển sang phương án họ ưa thích hơn. Co giãn cầu theo thu nhập giúp xác định không chỉ chiều mà cả cường độ của phản ứng này.

Thu nhập thay đổi làm cầu thị trường dịch chuyển như thế nào?

Cầu thị trường phản ánh tổng lượng mà những người mua trên thị trường sẵn sàng và có khả năng mua ở từng mức giá. Khi thu nhập thay đổi, lượng mà họ muốn mua tại cùng một mức giá có thể khác trước. Nếu sự thay đổi đó xuất hiện trên các mức giá, quan hệ giữa giá và lượng cầu được xác lập lại và toàn bộ đường cầu dịch chuyển.

Điều này khác với thay đổi lượng cầu. Nếu giá của chính hàng hóa thay đổi trong khi các yếu tố khác giữ nguyên, người mua di chuyển từ điểm này sang điểm khác trên cùng một đường cầu. Khi thu nhập thay đổi còn giá của chính hàng hóa được giữ cố định trong phân tích, đường cầu mới là đối tượng thay đổi.

Tuy vậy, biết thu nhập tăng hay giảm vẫn chưa đủ để xác định đường cầu dịch sang phải hay sang trái. Chiều tác động phụ thuộc trước hết vào việc hàng hóa đang xét là hàng hóa thông thường hay hàng hóa cấp thấp.

Với hàng hóa thông thường, thu nhập tăng làm cầu tăng

Hàng hóa thông thường là hàng hóa có lượng cầu tăng khi thu nhập tăng, trong điều kiện các yếu tố khác không đổi. Thu nhập cao hơn mở rộng khả năng chi tiêu, nên người mua có thể dành nhiều ngân sách hơn cho hàng hóa mà họ muốn tiêu dùng nhiều hơn khi điều kiện tài chính cải thiện. Tại cùng một mức giá, lượng mà thị trường muốn mua vì thế tăng và đường cầu dịch sang phải.

Khi thu nhập giảm, cơ chế diễn ra theo chiều ngược lại: cầu đối với hàng hóa thông thường giảm và đường cầu dịch sang trái. Theo cách phân loại chuẩn của kinh tế vi mô, nhóm này có hệ số co giãn cầu theo thu nhập dương, ký hiệu (E_y > 0).

Dấu dương chỉ cho biết hướng phản ứng. Nó chưa cho biết cầu tăng ít hay nhiều so với mức tăng thu nhập. Sự khác biệt về cường độ là cơ sở để tiếp tục phân biệt hàng hóa thông thường thiết yếu với hàng hóa thông thường xa xỉ.

Với hàng hóa cấp thấp, thu nhập tăng có thể làm cầu giảm

Hàng hóa cấp thấp có phản ứng ngược lại: lượng cầu giảm khi thu nhập tăng, nếu các yếu tố khác không đổi. Khi có thêm thu nhập, người mua có thể chuyển một phần chi tiêu sang phương án họ ưa thích hơn và giảm mua hàng hóa đang xét. Nếu phản ứng này đủ rộng trên thị trường, đường cầu của hàng hóa đó dịch sang trái.

Khi thu nhập giảm, người mua có thể tăng sử dụng hàng hóa này, khiến cầu dịch theo chiều ngược lại. Vì quan hệ giữa thu nhập và lượng cầu là nghịch chiều, hệ số co giãn cầu theo thu nhập của hàng hóa cấp thấp mang dấu âm, (E_y < 0).

“Cấp thấp” là một phân loại theo phản ứng của cầu đối với thu nhập, không phải phán đoán về chất lượng sản phẩm. Một hàng hóa chỉ được xem là cấp thấp đối với nhóm người mua và bối cảnh mà lượng cầu của họ giảm khi thu nhập tăng. Vì vậy, tên hàng hóa tự nó không đủ để xác định phân loại này.

Co giãn cầu theo thu nhập cho biết cầu phản ứng mạnh hay yếu

Hệ số co giãn cầu theo thu nhập đo tỷ lệ phần trăm thay đổi của lượng cầu khi thu nhập thay đổi 1%, trong điều kiện các yếu tố khác không đổi:

[

E_y = \frac{%\Delta Q_d}{%\Delta Y}

]

Dấu của (E_y) cho biết thu nhập và lượng cầu biến động cùng hay ngược chiều; độ lớn cho biết cầu nhạy đến mức nào với thu nhập. Nhờ đó, hai hàng hóa đều có (E_y > 0) vẫn có thể thuộc hai nhóm khác nhau về cường độ phản ứng.

Ey < 0: hàng hóa cấp thấp

Khi (E_y < 0), thu nhập và lượng cầu biến động ngược chiều. Dấu âm là tiêu chí phân loại quan trọng: thu nhập tăng đi kèm lượng cầu giảm, còn thu nhập giảm đi kèm lượng cầu tăng trong điều kiện phân tích không đổi.

0 < Ey < 1: hàng hóa thông thường thiết yếu

Khi (0 < E_y < 1), lượng cầu tăng cùng chiều với thu nhập nhưng tăng theo tỷ lệ nhỏ hơn. Đây là phản ứng của hàng hóa thông thường có độ nhạy thu nhập tương đối thấp, thường được xếp vào nhóm hàng thiết yếu trong phân loại vi mô.

Ey > 1: hàng hóa thông thường xa xỉ

Khi (E_y > 1), lượng cầu tăng theo tỷ lệ lớn hơn tỷ lệ tăng thu nhập. Đây là hàng hóa thông thường có độ nhạy thu nhập cao, thường được xếp vào nhóm hàng xa xỉ. Trường hợp (E_y = 1) là ranh giới: lượng cầu thay đổi cùng tỷ lệ với thu nhập.

Các ngưỡng trên tách hai câu hỏi dễ bị trộn lẫn: cầu thay đổi theo hướng nào và cầu thay đổi mạnh đến đâu. Hệ số đo được cũng gắn với nhóm người mua và bối cảnh phân tích cụ thể, nên không nên coi một giá trị duy nhất là đặc tính bất biến của hàng hóa trong mọi hoàn cảnh.

Khi nào không thể kết luận cầu đổi chỉ vì thu nhập đổi?

Quan hệ giữa thu nhập và cầu được diễn giải dưới điều kiện ceteris paribus — các yếu tố khác được giữ không đổi về mặt phân tích. Điều kiện này cần thiết để cô lập tác động của thu nhập. Nếu nhiều yếu tố cùng thay đổi, việc cầu tăng hoặc giảm không đủ để quy toàn bộ biến động đó cho thu nhập.

Ở cấp thị trường, còn phải nhớ rằng cầu thị trường là kết quả tổng hợp phản ứng của nhiều người mua. Nếu thu nhập chỉ thay đổi ở một bộ phận người mua, hoặc các nhóm người mua phản ứng khác nhau, mức dịch chuyển của cầu thị trường là kết quả tổng hợp chứ không nhất thiết tỷ lệ trực tiếp với một con số thu nhập đại diện.

Vì vậy, khi diễn giải một thay đổi của cầu, cần kiểm tra ba điểm: thu nhập thay đổi theo hướng nào, hàng hóa thuộc nhóm nào theo phản ứng thu nhập, và giả định các yếu tố khác không đổi có hợp lý hay không. Thiếu một trong các điều kiện này, kết luận về tác động riêng của thu nhập sẽ yếu hơn.

Cách đọc tác động của thu nhập lên cầu qua ví dụ

Có thể đọc một tình huống theo ba bước: tính dấu của (E_y) để xác định quan hệ cùng hay ngược chiều, dùng độ lớn của (E_y) để đánh giá cường độ, rồi suy ra hướng dịch chuyển của đường cầu trong điều kiện các yếu tố khác không đổi.

Giả sử thu nhập tăng 10% và lượng cầu tăng 5%. Khi đó (E_y = 0,5): cầu tăng cùng chiều nhưng chậm hơn thu nhập, nên hàng hóa thuộc nhóm thông thường thiết yếu và đường cầu dịch sang phải.

Nếu thu nhập tăng 10% nhưng lượng cầu giảm 4%, (E_y = -0,4). Dấu âm cho thấy hàng hóa đang hoạt động như hàng hóa cấp thấp đối với nhóm người mua được quan sát; khi thu nhập tăng, đường cầu dịch sang trái.

Trường hợp thu nhập tăng 10% còn lượng cầu tăng 15% cho (E_y = 1,5). Cầu tăng theo tỷ lệ lớn hơn thu nhập, nên phản ứng thuộc nhóm hàng hóa thông thường xa xỉ và đường cầu dịch sang phải. Ba trường hợp có cùng chiều thay đổi thu nhập nhưng tạo ra kết quả khác nhau vì loại hàng hóa và độ co giãn thu nhập khác nhau.

Thu nhập của người mua là một yếu tố có thể làm dịch chuyển cầu thị trường, nhưng tác động không đồng nhất giữa các loại hàng hóa. Với hàng hóa thông thường, thu nhập tăng làm cầu tăng; với hàng hóa cấp thấp, thu nhập tăng có thể làm cầu giảm. Hệ số co giãn cầu theo thu nhập cho biết phản ứng đó cùng chiều hay ngược chiều và mạnh hay yếu, còn điều kiện ceteris paribus giúp tách tác động của thu nhập khỏi các nguyên nhân khác. Vì vậy, muốn đọc đúng mối quan hệ giữa thu nhập và cầu thị trường, cần xác định loại hàng hóa trước khi suy ra hướng dịch chuyển của đường cầu.