Điều kiện áp dụng phương pháp khoa học ảnh hưởng lựa chọn thế nào?

Phương pháp khoa học không phải một công thức duy nhất có thể áp dụng giống nhau cho mọi vấn đề. Lựa chọn phương pháp phụ thuộc trước hết vào câu hỏi nghiên cứu và những điều kiện mà nghiên cứu thực sự có thể đáp ứng

Một phương pháp chỉ phù hợp khi nó tạo ra loại bằng chứng cần thiết để trả lời câu hỏi, đồng thời có thể thực hiện trong điều kiện thực tế. Vì vậy, cùng một đối tượng nhưng khác câu hỏi, dữ liệu hoặc mức độ kiểm soát biến thì phương pháp được chọn cũng có thể khác

Có thể hiểu logic lựa chọn theo chuỗi:

Câu hỏi nghiên cứu → loại bằng chứng cần có → điều kiện áp dụng → phương pháp phù hợp → cách thu thập và phân tích dữ liệu

Điều kiện áp dụng vì thế không phải yếu tố phụ sau khi đã chọn phương pháp. Nó là một phần của tiêu chí quyết định phương pháp ngay từ đầu

Những điều kiện nào cần kiểm tra trước khi chọn phương pháp?

Trước khi lựa chọn, cần xác định các điều kiện liên quan trực tiếp đến khả năng tạo ra bằng chứng đáng tin cậy

·         Bản chất câu hỏi: Câu hỏi nhằm mô tả hiện tượng, giải thích quan hệ, kiểm tra giả thuyết hay đánh giá một tác động

·         Đối tượng nghiên cứu: Đối tượng có thể quan sát, đo lường, can thiệp hoặc kiểm soát ở mức nào

·         Biến nghiên cứu: Các biến có thể xác định rõ, đo được và phân biệt được hay không

·         Dữ liệu: Dữ liệu đã có hay phải thu thập mới, dữ liệu định tính hay định lượng, quy mô và chất lượng dữ liệu ra sao

·         Mức độ kiểm soát: Người nghiên cứu có thể chủ động thay đổi biến độc lập và kiểm soát các yếu tố gây nhiễu hay không

·         Nguồn lực: Thời gian, thiết bị, nhân lực, kinh phí và năng lực phân tích có đáp ứng được thiết kế nghiên cứu hay không

·         Đạo đức và tính khả thi: Có được phép can thiệp, thử nghiệm hoặc thu thập loại dữ liệu dự kiến hay không

·         Yêu cầu về bằng chứng: Kết luận cần mô tả hiện tượng, tìm quan hệ, kiểm tra nguyên nhân hay đưa ra bằng chứng định lượng

Những điều kiện này liên kết với nhau. Một phương pháp có khả năng trả lời câu hỏi về mặt lý thuyết nhưng không thể triển khai với dữ liệu hoặc mức kiểm soát hiện có thì vẫn không phải lựa chọn phù hợp

Điều kiện dữ liệu và khả năng kiểm soát biến ảnh hưởng thế nào?

Dữ liệu quyết định phương pháp ở mức rất trực tiếp. Nếu dữ liệu chủ yếu là lời nói, văn bản, trải nghiệm hoặc quan sát mở, cách tiếp cận định tính có thể phù hợp hơn để khám phá ý nghĩa và cơ chế của hiện tượng. Nếu dữ liệu có thể lượng hóa thành biến và thu thập trên số lượng quan sát đủ phù hợp, phương pháp định lượng có thể cung cấp bằng chứng về mức độ, tương quan hoặc khác biệt

Khả năng kiểm soát biến còn quan trọng hơn khi câu hỏi liên quan đến nguyên nhân và tác động. Nếu có thể chủ động tạo ra điều kiện can thiệp, phân nhóm và kiểm soát các yếu tố gây nhiễu, thiết kế thực nghiệm thường có lợi thế trong việc kiểm tra quan hệ nhân quả

Ngược lại, có những đối tượng không thể hoặc không nên bị can thiệp. Khi đó, nghiên cứu quan sát có thể là lựa chọn khả thi hơn. Tuy nhiên, dữ liệu quan sát thường khiến việc tách riêng tác động của biến quan tâm khỏi các yếu tố khác khó hơn

Điểm mấu chốt là không chọn phương pháp chỉ vì nó tạo ra dữ liệu dễ thu thập. Phương pháp phải tạo ra loại bằng chứng tương ứng với kết luận mà nghiên cứu muốn đưa ra

Khi nào phương pháp định tính, định lượng, thực nghiệm hoặc quan sát phù hợp?

Các phương pháp khác nhau phù hợp với những điều kiện và nhiệm vụ nhận thức khác nhau

Không có lựa chọn nào mặc nhiên tốt hơn các lựa chọn còn lại. Chẳng hạn, thực nghiệm không phải lúc nào cũng là phương pháp tối ưu nếu câu hỏi chỉ nhằm khám phá cách con người trải nghiệm một hiện tượng. Tương tự, dữ liệu định lượng nhiều không tự động tạo ra bằng chứng nhân quả nếu thiết kế nghiên cứu không kiểm soát được các yếu tố gây nhiễu

Do đó, tiêu chí quan trọng là sự phù hợp giữa câu hỏi – điều kiện – bằng chứng – phương pháp

Điều kiện áp dụng có thể làm thay đổi độ tin cậy của kết luận ra sao?

Một phương pháp chỉ tạo ra kết luận đáng tin cậy trong phạm vi mà các điều kiện của nó được đáp ứng. Khi một điều kiện quan trọng bị phá vỡ, vấn đề không chỉ nằm ở kỹ thuật thực hiện mà còn có thể ảnh hưởng trực tiếp đến cách diễn giải kết quả

Ví dụ, nếu nghiên cứu muốn kết luận rằng một yếu tố gây ra thay đổi nhưng người nghiên cứu không kiểm soát được những biến khác có thể đồng thời gây ra thay đổi đó, dữ liệu quan sát được chưa đủ để quy toàn bộ tác động cho yếu tố đang xét

Tương tự, nếu công cụ đo không phù hợp với biến cần đo, việc có nhiều dữ liệu hơn cũng không khắc phục được vấn đề đo lường. Nếu mẫu nghiên cứu không đại diện cho nhóm mà kết luận muốn áp dụng, khả năng khái quát hóa cũng bị giới hạn

Vì vậy, khi đánh giá một phương pháp cần hỏi đồng thời:

1.    Phương pháp có tạo đúng loại bằng chứng cần thiết không

2.    Các điều kiện để phương pháp hoạt động có được đáp ứng không

3.    Có yếu tố nào làm sai lệch kết quả hoặc cách diễn giải không

4.    Kết luận có được phép mở rộng ra ngoài phạm vi điều kiện nghiên cứu không

Điều kiện áp dụng chính là ranh giới giúp phân biệt kết luận được dữ liệu hỗ trợ với kết luận bị suy diễn vượt quá thiết kế nghiên cứu

Có thể lựa chọn phương pháp khoa học theo một quy trình nào?

Một cách tiếp cận thực tế là bắt đầu từ kết luận mong muốn thay vì bắt đầu từ tên phương pháp

Bước 1: Xác định câu hỏi nghiên cứu

Làm rõ cần mô tả, khám phá, giải thích quan hệ hay kiểm tra tác động

Bước 2: Xác định loại bằng chứng cần có

Xác định cần dữ liệu định tính, định lượng, quan sát, thực nghiệm hoặc sự kết hợp của nhiều loại dữ liệu

Bước 3: Kiểm tra điều kiện áp dụng

Đánh giá khả năng quan sát, đo lường, can thiệp, kiểm soát biến, thu thập dữ liệu và đáp ứng yêu cầu đạo đức

Bước 4: Đối chiếu phương pháp với điều kiện thực tế

Loại bỏ những phương pháp đòi hỏi điều kiện mà nghiên cứu không thể đáp ứng

Bước 5: Kiểm tra giới hạn của kết luận

Xác định kết quả có thể trả lời đến đâu và những trường hợp nào không thể suy rộng

Có thể tóm tắt tiêu chí lựa chọn thành:

Phương pháp phù hợp = Câu hỏi phù hợp Điều kiện đáp ứng Bằng chứng đủ mạnh Giới hạn được kiểm soát

Như vậy, điều kiện áp dụng ảnh hưởng đến lựa chọn phương pháp khoa học ở cả hai mặt: tính phù hợp về mặt nhận thức và tính khả thi về mặt thực hiện. Phương pháp tốt không phải là phương pháp phức tạp nhất, mà là phương pháp tạo được bằng chứng thích hợp nhất trong những điều kiện mà nghiên cứu thực sự có thể kiểm soát và bảo đảm