Vai trò của xác định vấn đề nghiên cứu

Xác định vấn đề nghiên cứu là gì và vì sao đây là bước nền tảng?

Xác định vấn đề nghiên cứu là quá trình làm rõ một hiện tượng, câu hỏi hoặc khoảng trống tri thức cần được nghiên cứu một cách có hệ thống. Vấn đề nghiên cứu cần đủ cụ thể để có thể chuyển thành câu hỏi nghiên cứu và đủ rõ để xác định phạm vi cần khảo sát.

Điểm quan trọng là phân biệt chủ đề với vấn đề nghiên cứu. “Ảnh hưởng của công nghệ trong giáo dục” mới là một chủ đề rộng. Một vấn đề nghiên cứu phải chỉ ra được điều chưa rõ hoặc cần được kiểm chứng, chẳng hạn mối quan hệ giữa một hình thức sử dụng công nghệ và một kết quả học tập trong một nhóm đối tượng hoặc điều kiện cụ thể.

Một vấn đề được xác định tốt thường làm rõ:

·         Đối tượng hoặc hiện tượng cần nghiên cứu

·         Khía cạnh đang có vấn đề hoặc chưa được giải thích đầy đủ

·         Khoảng trống tri thức hoặc điểm chưa được giải quyết

·         Bối cảnh và phạm vi nghiên cứu

·         Kết quả cần được làm rõ hoặc kiểm chứng

Vì vậy, xác định vấn đề không đơn thuần là chọn một đề tài. Đây là bước chuyển từ “muốn tìm hiểu một chủ đề” sang “cần giải quyết một câu hỏi tri thức cụ thể”.

Vấn đề nghiên cứu định hướng câu hỏi nghiên cứu như thế nào?

Câu hỏi nghiên cứu phải xuất phát từ vấn đề nghiên cứu. Nếu vấn đề được xác định quá rộng, câu hỏi thường trở nên mơ hồ; nếu vấn đề quá hẹp hoặc không có giá trị tri thức, câu hỏi có thể không tạo ra đóng góp đáng kể.

Quan hệ giữa hai thành phần có thể hiểu theo chuỗi:

Vấn đề nghiên cứu → khoảng trống cần giải quyết → câu hỏi nghiên cứu → thông tin cần thu thập

Ví dụ, nếu vấn đề là chưa rõ yếu tố nào ảnh hưởng đến kết quả học tập trong một bối cảnh cụ thể, câu hỏi nghiên cứu có thể tập trung vào mối quan hệ giữa các yếu tố đó và kết quả cần giải thích.

Cách xác định vấn đề cũng quyết định loại câu hỏi phù hợp. Một vấn đề nhằm tìm hiểu bản chất hiện tượng có thể dẫn tới câu hỏi “điều gì xảy ra và vì sao”; một vấn đề cần kiểm chứng quan hệ có thể dẫn tới câu hỏi về mức độ liên hệ giữa các biến; một vấn đề cần đánh giá có thể yêu cầu câu hỏi về hiệu quả trong những điều kiện nhất định.

Do đó, câu hỏi nghiên cứu không nên được tạo ra độc lập rồi mới tìm vấn đề để biện minh. Vấn đề nghiên cứu phải cung cấp lý do và hướng đi cho câu hỏi.

Vấn đề nghiên cứu ảnh hưởng thế nào đến việc lựa chọn phương pháp?

Phương pháp nghiên cứu phải phù hợp với loại câu hỏi cần giải quyết. Khi vấn đề đã được xác định rõ, nhà nghiên cứu có cơ sở để quyết định cần dữ liệu gì và cách thu thập, phân tích dữ liệu ra sao.

Có thể hình dung mối quan hệ như sau:

Vấn đề → Câu hỏi → Loại thông tin cần có → Phương pháp → Dữ liệu → Phân tích → Kết luận

Chẳng hạn, nếu vấn đề yêu cầu đo lường mức độ hoặc kiểm tra mối quan hệ giữa các yếu tố, phương pháp định lượng có thể phù hợp hơn. Nếu vấn đề tập trung vào cách con người trải nghiệm, diễn giải hoặc lý giải một hiện tượng, phương pháp định tính có thể cung cấp thông tin phù hợp hơn. Khi vấn đề cần kết hợp cả việc đo lường và giải thích, thiết kế nghiên cứu hỗn hợp có thể được cân nhắc.

Điểm cốt lõi là không nên chọn phương pháp chỉ vì phương pháp đó quen thuộc hoặc dễ thực hiện. Phương pháp phải trả lời được câu hỏi được hình thành từ vấn đề nghiên cứu.

Nếu xác định sai vấn đề, ngay cả một phương pháp được thực hiện rất chính xác cũng có thể tạo ra kết quả không giải quyết đúng điều nghiên cứu cần biết.

Xác định vấn đề nghiên cứu giúp kiểm soát phạm vi và tránh nghiên cứu lan man

Một vấn đề rõ ràng tạo ra ranh giới cho nghiên cứu. Ranh giới này giúp xác định nội dung nào cần được đưa vào và nội dung nào chỉ liên quan nhưng không cần trở thành trọng tâm.

Phạm vi có thể được kiểm soát thông qua:

·         Đối tượng nghiên cứu

·         Bối cảnh nghiên cứu

·         Thời gian hoặc giai đoạn khảo sát

·         Biến hoặc khía cạnh cần xem xét

·         Loại kết quả cần giải thích

·         Điều kiện mà kết luận được áp dụng

Đây là vai trò quan trọng vì một chủ đề có thể chứa rất nhiều câu hỏi phụ. Nếu không có vấn đề nghiên cứu làm trục chính, người nghiên cứu dễ mở rộng sang những vấn đề chỉ liên quan gián tiếp.

Ngược lại, khi phạm vi được xác định từ đầu, việc thu thập dữ liệu và phân tích có thể tập trung vào những thông tin thực sự cần thiết để trả lời câu hỏi nghiên cứu.

Một vấn đề nghiên cứu tốt cần đáp ứng những điều kiện nào?

Một vấn đề nghiên cứu không chỉ cần “hay” hoặc “mới”, mà phải có khả năng trở thành một vấn đề khoa học có thể khảo sát và kiểm chứng.

Các tiêu chí quan trọng gồm:

·         Rõ ràng: Người đọc có thể hiểu chính xác điều gì đang cần được giải quyết

·         Cụ thể: Phạm vi đủ xác định để hình thành câu hỏi và thiết kế nghiên cứu

·         Có ý nghĩa: Việc giải quyết vấn đề tạo ra giá trị tri thức hoặc thực tiễn phù hợp

·         Có thể nghiên cứu: Có thể thu thập thông tin hoặc bằng chứng để trả lời câu hỏi

·         Có ranh giới: Có điều kiện và phạm vi áp dụng rõ ràng

·         Phù hợp nguồn lực: Có khả năng triển khai trong điều kiện thời gian, dữ liệu và nguồn lực hiện có

Một vấn đề có thể rất quan trọng nhưng vẫn không phù hợp nếu không thể tiếp cận dữ liệu cần thiết. Ngược lại, một vấn đề rất dễ khảo sát nhưng không tạo ra thông tin có giá trị thì cũng khó trở thành một trọng tâm nghiên cứu tốt.

Vì vậy, chất lượng của vấn đề nghiên cứu nằm ở sự cân bằng giữa giá trị của câu hỏi, khả năng kiểm chứng và phạm vi thực hiện.

Từ xác định vấn đề đến một quy trình nghiên cứu có logic

Vai trò sâu hơn của việc xác định vấn đề nghiên cứu là tạo ra sự liên kết giữa các quyết định trong toàn bộ nghiên cứu.

Một quy trình có logic thường phát triển theo hướng:

Xác định vấn đề

→ Làm rõ điều chưa biết hoặc cần kiểm chứng

Hình thành câu hỏi nghiên cứu

→ Chuyển vấn đề thành câu hỏi có thể trả lời

Xác định dữ liệu và bằng chứng cần thiết

→ Biết cần quan sát, đo lường hoặc phân tích điều gì

Lựa chọn phương pháp

→ Chọn cách tiếp cận phù hợp với câu hỏi

Thu thập và phân tích dữ liệu

→ Tạo bằng chứng để trả lời câu hỏi

Diễn giải kết quả

→ Xác định kết quả có giải quyết được vấn đề ban đầu hay không

Kết luận

→ Trả lời câu hỏi trong đúng phạm vi và điều kiện nghiên cứu

Nếu bước đầu tiên thiếu rõ ràng, sự không nhất quán có thể xuất hiện ở các bước sau. Chẳng hạn, câu hỏi không bám vào vấn đề sẽ dẫn đến dữ liệu không cần thiết; dữ liệu không phục vụ câu hỏi sẽ khiến phương pháp trở nên thiếu định hướng; và kết luận cuối cùng có thể không giải quyết được vấn đề mà nghiên cứu ban đầu đặt ra.

Vì thế, xác định vấn đề nghiên cứu giữ vai trò định hướng chứ không chỉ là bước mở đầu về mặt trình tự. Nó cung cấp tiêu chí để đánh giá xem câu hỏi, phương pháp, dữ liệu và kết luận có thực sự cùng phục vụ một mục tiêu khoa học hay không.