Vì sao biến động cầu thị trường xảy ra?

Điểm cần phân biệt là: khi giá của chính hàng hóa thay đổi, người tiêu dùng thường thay đổi lượng cầu, thể hiện bằng sự di chuyển dọc theo đường cầu. Khi các yếu tố khác thay đổi, toàn bộ quan hệ giữa giá và lượng cầu có thể thay đổi, khiến đường cầu dịch chuyển.

Thu nhập thay đổi làm cầu thị trường biến động như thế nào?

Thu nhập thay đổi làm thay đổi khả năng chi trả và cơ cấu chi tiêu của người tiêu dùng. Vì vậy, cùng một mức giá, người mua có thể muốn mua nhiều hơn hoặc ít hơn so với trước.

Với hàng hóa thông thường, thu nhập tăng thường làm cầu tăng. Khi thu nhập giảm, cầu đối với nhóm hàng này thường giảm. Cơ chế nằm ở việc ngân sách của người tiêu dùng thay đổi, từ đó họ điều chỉnh lượng mua giữa các loại hàng hóa.

Với hàng hóa thứ cấp, quan hệ có thể ngược lại. Khi thu nhập tăng, người tiêu dùng có thể chuyển sang những lựa chọn được xem là phù hợp hơn với khả năng chi trả, khiến cầu đối với hàng hóa thứ cấp giảm.

Do đó, không nên kết luận đơn giản rằng “thu nhập tăng thì mọi loại hàng hóa đều tăng cầu”. Hướng biến động còn phụ thuộc vào loại hàng hóa và cách người tiêu dùng phân bổ ngân sách.

Thị hiếu và sở thích thay đổi có thể dịch chuyển cầu

Thị hiếu phản ánh mức độ người tiêu dùng mong muốn một hàng hóa hoặc dịch vụ tại các điều kiện giá nhất định. Khi sở thích thay đổi theo hướng tích cực đối với một sản phẩm, cầu có thể tăng; khi sản phẩm trở nên kém được ưa chuộng, cầu có thể giảm.

Sự thay đổi này có thể đến từ nhận thức của người tiêu dùng, xu hướng tiêu dùng, thay đổi về lối sống hoặc mức độ phù hợp của sản phẩm với nhu cầu hiện tại.

Điểm quan trọng là thị hiếu tác động trực tiếp đến mức sẵn sàng mua. Nếu người tiêu dùng đánh giá một sản phẩm hấp dẫn hơn trước, họ có thể sẵn sàng mua nhiều hơn ngay cả khi giá không đổi. Khi đó, đường cầu dịch chuyển thay vì chỉ có một điểm di chuyển trên đường cầu cũ.

Tuy nhiên, thị hiếu không nhất thiết làm cầu thay đổi theo cùng một hướng đối với toàn bộ thị trường. Một thay đổi trong sở thích có thể làm cầu của sản phẩm này tăng đồng thời làm cầu của sản phẩm thay thế giảm.

Kỳ vọng về tương lai có thể làm cầu thay đổi ngay ở hiện tại

Người tiêu dùng không chỉ quyết định mua dựa trên điều kiện hiện tại mà còn dựa trên những gì họ kỳ vọng sẽ xảy ra trong tương lai.

Nếu người mua kỳ vọng giá một hàng hóa sẽ tăng, họ có thể mua nhiều hơn ở hiện tại để tránh phải mua với giá cao hơn sau này. Ngược lại, nếu kỳ vọng giá sẽ giảm, một số người có thể trì hoãn việc mua.

Kỳ vọng về thu nhập tương lai cũng có thể ảnh hưởng đến cầu hiện tại. Người tiêu dùng kỳ vọng thu nhập tăng có thể cảm thấy khả năng chi trả trong tương lai tốt hơn và điều chỉnh quyết định mua hiện tại.

Cơ chế này cho thấy cầu thị trường có thể thay đổi trước khi sự kiện được kỳ vọng thực sự xảy ra. Vì vậy, chỉ quan sát các điều kiện hiện tại chưa chắc đã đủ để giải thích biến động cầu.

Giá của hàng hóa liên quan tác động đến cầu ra sao?

Giá của hàng hóa liên quan có thể làm cầu đối với một sản phẩm thay đổi thông qua mối quan hệ giữa các hàng hóa.

Hàng hóa thay thế

Hai hàng hóa là thay thế khi người tiêu dùng có thể sử dụng hàng này thay cho hàng kia ở một mức độ nhất định.

Nếu giá của hàng hóa thay thế tăng, người tiêu dùng có xu hướng chuyển sang sản phẩm đang xét, làm cầu đối với sản phẩm đó tăng. Nếu giá của hàng hóa thay thế giảm, cầu đối với sản phẩm đang xét có thể giảm.

Hàng hóa bổ sung

Hai hàng hóa là bổ sung khi việc sử dụng một hàng hóa thường đi cùng việc sử dụng hàng hóa kia.

Nếu giá của một hàng hóa bổ sung tăng, chi phí sử dụng kết hợp có thể tăng và làm cầu đối với hàng hóa còn lại giảm. Ngược lại, giá hàng hóa bổ sung giảm có thể hỗ trợ cầu đối với sản phẩm đang xét.

Vì vậy, khi phân tích biến động cầu, không nên chỉ nhìn vào giá của chính sản phẩm. Giá của các hàng hóa có quan hệ thay thế hoặc bổ sung cũng có thể làm đường cầu dịch chuyển.

Vì sao cần phân biệt biến động cầu với thay đổi lượng cầu?

Đây là điểm dễ gây nhầm lẫn nhất khi phân tích cầu thị trường.

Nếu giá của chính hàng hóa thay đổi, trong khi các yếu tố khác không đổi, người tiêu dùng thay đổi lượng mua theo quan hệ cầu hiện có. Đây là thay đổi lượng cầu và được biểu diễn bằng sự di chuyển trên đường cầu.

Nếu thu nhập, thị hiếu, kỳ vọng hoặc giá hàng hóa liên quan thay đổi, mức cầu có thể thay đổi tại cùng một mức giá. Đây là biến động cầu, thường được biểu diễn bằng sự dịch chuyển của đường cầu.

Chẳng hạn, nếu giá cà phê giảm và người tiêu dùng mua nhiều cà phê hơn, đó chưa phải bằng chứng rằng cầu cà phê tăng. Nhưng nếu thu nhập tăng khiến người tiêu dùng muốn mua nhiều cà phê hơn ở mọi mức giá, đường cầu cà phê có thể dịch chuyển sang phải.

Sự phân biệt này giúp tránh kết luận sai rằng mọi trường hợp mua nhiều hơn đều đồng nghĩa với cầu tăng.

Có thể dùng những yếu tố nào để giải thích một biến động cầu cụ thể?

Khi quan sát cầu thị trường tăng hoặc giảm, có thể lần lượt kiểm tra bốn nhóm yếu tố chính:

1.    Thu nhập: Người tiêu dùng có thay đổi khả năng chi trả hoặc cơ cấu ngân sách không

2.    Thị hiếu: Mức độ ưa thích hoặc đánh giá về sản phẩm có thay đổi không

3.    Kỳ vọng: Người tiêu dùng có thay đổi dự đoán về giá, thu nhập hoặc điều kiện tương lai không

4.    Giá hàng hóa liên quan: Giá của sản phẩm thay thế hoặc bổ sung có thay đổi không

Nếu giá của chính hàng hóa là yếu tố duy nhất thay đổi, cần kiểm tra trước khả năng đó là thay đổi lượng cầu thay vì biến động cầu.

Nhìn theo cơ chế này, biến động cầu thị trường không phải là một hiện tượng ngẫu nhiên. Nó phản ánh sự thay đổi trong điều kiện kinh tế và quyết định của người tiêu dùng. Thu nhập làm thay đổi khả năng chi trả, thị hiếu làm thay đổi mức độ mong muốn, kỳ vọng làm thay đổi quyết định mua theo thời gian, còn giá hàng hóa liên quan làm thay đổi tương quan hấp dẫn giữa các lựa chọn. Khi một hoặc nhiều yếu tố này thay đổi đủ lớn, đường cầu thị trường có thể dịch chuyển.