Nguồn lực vật chất nông thôn gồm những thành phần nào?

Điểm cần phân biệt là không phải mọi thứ “hữu hình” trong nông thôn đều mặc nhiên thuộc nguồn lực vật chất. Trong cùng khung phân tích, đất nông nghiệp, rừng hay nguồn nước tự nhiên thường được xếp vào nguồn lực tự nhiên; còn tiền, tiết kiệm và tín dụng thuộc nguồn lực tài chính. Cách phân định này giúp tránh việc gom tất cả tài sản của một vùng nông thôn vào cùng một nhóm.

Nguồn lực vật chất nông thôn gồm hai lớp lớn: hạ tầng và tài sản sản xuất

Nếu mục tiêu là trả lời ngắn gọn câu hỏi “nguồn lực vật chất trong kinh tế nông thôn gồm những gì?”, có thể chia thành hai lớp lớn:

·         Hạ tầng kinh tế - kỹ thuật như giao thông, thủy lợi, cấp nước, điện, thông tin và các công trình hỗ trợ kết nối sản xuất với thị trường

·         Tài sản phục vụ trực tiếp cho sản xuất như nhà xưởng, kho, cơ sở bảo quản - chế biến, máy móc, thiết bị, phương tiện và công cụ lao động

Cách chia này phù hợp với khung sinh kế bền vững của FAO, trong đó vốn vật chất bao gồm hạ tầng cơ bản cùng với thiết bị và phương tiện cần để con người thực hiện sinh kế.

Trong nông nghiệp hiện đại, World Bank cũng xem đường nông thôn, cầu, hệ thống tưới, kho, chuỗi lạnh, cơ sở chế biến, điện, cấp nước và hệ thống thông tin - truyền thông là những thành phần hạ tầng cốt lõi hỗ trợ người sản xuất tạo ra, bảo quản và đưa sản phẩm ra thị trường.

Hai lớp này không hoạt động độc lập. Hạ tầng tạo điều kiện chung cho nhiều hộ và cơ sở sản xuất, còn máy móc, công trình và công cụ biến điều kiện đó thành năng lực sản xuất cụ thể ở cấp hộ, trang trại, hợp tác xã hoặc doanh nghiệp.

Hạ tầng kinh tế - kỹ thuật tạo nền cho sản xuất và lưu thông

Hạ tầng là phần dễ nhận biết nhất của nguồn lực vật chất nông thôn vì nó hình thành môi trường vật chất mà quá trình sản xuất, trao đổi và sinh hoạt kinh tế dựa vào.

Những thành phần quan trọng thường gồm:

·         Giao thông nông thôn và giao thông nội đồng để vận chuyển vật tư, máy móc và nông sản

·         Hệ thống thủy lợi gồm hồ, đập, kênh mương, trạm bơm và các công trình tưới tiêu

·         Hệ thống cấp nước và thoát nước phục vụ sản xuất, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản và các hoạt động liên quan

·         Hệ thống điện cung cấp năng lượng cho bơm tưới, máy móc, bảo quản và chế biến

·         Hạ tầng thông tin - truyền thông phục vụ liên lạc, tiếp cận thông tin thị trường và các dịch vụ số

·         Cầu, điểm kết nối vận tải và những công trình hỗ trợ lưu thông hàng hóa

World Bank nhấn mạnh rằng nông nghiệp không chỉ cần đất và lao động mà còn phụ thuộc vào đường, nước, năng lượng, kho chứa và kết nối thông tin để người sản xuất có thể sản xuất, bảo quản và bán sản phẩm.

Trong thực tiễn quy hoạch nông thôn Việt Nam, một văn bản quy hoạch năm 2011 từng cụ thể hóa hạ tầng sản xuất bằng các hạng mục như giao thông nội đồng, thủy lợi, điện hạ thế phục vụ sản xuất, cấp nước và thoát nước tại khu vực nuôi trồng thủy sản. Văn bản này là một ví dụ lịch sử về cách hạ tầng vật chất được cụ thể hóa trong không gian sản xuất nông thôn, không nên hiểu là tiêu chuẩn pháp lý hiện hành cho mọi địa phương.

Cơ chế tác động của hạ tầng nằm ở việc loại bỏ các điểm nghẽn vật lý. Đường tốt hơn làm giảm trở ngại di chuyển; thủy lợi đưa nước tới đúng nơi và thời điểm cần thiết; điện cho phép vận hành máy móc; còn hạ tầng thông tin giúp phối hợp sản xuất và thị trường. Vì vậy, giá trị của một công trình không chỉ nằm ở sự tồn tại của nó mà ở khả năng thực sự phục vụ dòng vật tư, sản phẩm, năng lượng và thông tin.

Công trình, kho và cơ sở bảo quản - chế biến cũng là nguồn lực vật chất

Nguồn lực vật chất không dừng ở những công trình công cộng như đường hay kênh mương. Các tài sản xây dựng gắn trực tiếp với hoạt động sản xuất và sau thu hoạch cũng thuộc nhóm này.

Có thể kể đến:

·         Chuồng trại và công trình chăn nuôi

·         Nhà xưởng và khu vực sơ chế

·         Kho chứa nguyên liệu và nông sản

·         Cơ sở bảo quản lạnh và chuỗi lạnh

·         Cơ sở chế biến

·         Điểm tập kết, đóng gói và phân loại sản phẩm

World Bank đưa kho chứa, chuỗi lạnh và cơ sở chế biến vào nhóm hạ tầng nông nghiệp cốt lõi vì sản xuất nông nghiệp không kết thúc ở thời điểm thu hoạch. Sản phẩm còn phải được tập kết, bảo quản, phân loại, chế biến và vận chuyển trước khi đến thị trường.

Trong quy hoạch sản xuất nông nghiệp của Việt Nam trước đây, nhà xưởng bảo quản và chế biến cũng từng được xác định cùng với vùng sản xuất và mạng lưới hạ tầng phục vụ sản xuất. Điều đó cho thấy cơ sở vật chất sau thu hoạch là một mắt xích của hệ thống sản xuất nông thôn chứ không chỉ là tài sản phụ trợ.

Ý nghĩa thực tế nằm ở tính liên tục của chuỗi sản xuất. Một vùng có năng lực tạo ra sản lượng nhưng thiếu kho, bảo quản hoặc sơ chế vẫn có thể gặp điểm nghẽn sau thu hoạch. Vì vậy, đánh giá nguồn lực vật chất cần nhìn cả tài sản dùng trước, trong và sau quá trình sản xuất, thay vì chỉ kiểm đếm công cụ trên đồng ruộng.

Máy móc, thiết bị và công cụ là lớp tài sản trực tiếp tạo năng lực sản xuất

Nếu hạ tầng tạo điều kiện chung thì máy móc và công cụ là những tài sản trực tiếp tham gia vào hoạt động lao động. FAO xếp thiết bị sản xuất, phương tiện và công cụ vào vốn vật chất vì chúng giúp con người thực hiện các chiến lược sinh kế cụ thể.

Trong kinh tế nông thôn, nhóm này có thể bao gồm:

·         Máy kéo, máy làm đất và thiết bị gieo trồng

·         Máy bơm và thiết bị tưới

·         Máy thu hoạch, tuốt, sấy hoặc sơ chế

·         Thiết bị chăn nuôi và nuôi trồng thủy sản

·         Phương tiện vận chuyển và bốc xếp

·         Dụng cụ thủ công như cuốc, xẻng, dao, bình phun và các công cụ chuyên dụng khác

Điểm quan trọng không phải là công cụ đó hiện đại đến đâu mà là nó có tạo ra năng lực thực hiện một công đoạn sản xuất hay không. Một dụng cụ thủ công đơn giản vẫn là nguồn lực vật chất nếu nó là phương tiện cần thiết để thực hiện sinh kế; ngược lại, một tài sản đắt tiền nhưng không được sử dụng hoặc không phù hợp với hệ thống sản xuất sẽ tạo ra rất ít năng lực thực tế.

Do đó, khi đánh giá nhóm tài sản này, chỉ đếm số lượng máy móc chưa đủ. Cần xem chúng có phù hợp với quy mô sản xuất, loại cây trồng - vật nuôi, điều kiện địa hình, nguồn điện, khả năng bảo dưỡng và các công đoạn trước sau hay không.

Giá trị của nguồn lực vật chất nằm ở khả năng kết nối thành một hệ thống

Một đặc điểm dễ bị bỏ qua là nguồn lực vật chất không nhất thiết phải thuộc quyền sở hữu riêng của người sản xuất mới tạo ra giá trị. Trong hướng dẫn phân tích sinh kế, FAO đề nghị xem xét cả khả năng tiếp cận hạ tầng và điều kiện sử dụng công cụ, thiết bị, chẳng hạn sở hữu, thuê hoặc dùng chung.

Điều này đặc biệt phù hợp với kinh tế nông thôn. Một hộ không sở hữu máy gặt nhưng có thể thuê dịch vụ đúng thời điểm; một hộ không sở hữu đường hay kênh tưới nhưng vẫn sử dụng được hạ tầng chung. Vì vậy, quyền tiếp cận và khả năng khai thác quan trọng không kém số lượng tài sản hiện hữu.

Các nguồn lực này còn có tính bổ trợ. Máy móc cần đường để di chuyển và năng lượng để vận hành; sản lượng tăng cần kho và phương tiện vận chuyển; cơ sở chế biến cần điện, nước và kết nối thị trường. Nếu một mắt xích yếu, hiệu quả của những tài sản còn lại cũng có thể bị giới hạn.

Một dự án phát triển tại các tỉnh nghèo của Việt Nam cho thấy rõ cơ chế này: 3.844 km đường nông thôn và 826 cây cầu được xây dựng; 16.000 ha lúa được tưới thông qua 1.335 công trình thủy lợi. World Bank ghi nhận 76% nông dân hưởng lợi từ đường mới giảm được thời gian đi tới khu sản xuất, trong khi gần 62% hộ tiếp cận thị trường và nhà cung cấp vật tư thuận lợi hơn. Đây là một trường hợp thực tế minh họa cho tác dụng của mạng lưới nguồn lực vật chất, không phải một ngưỡng chuẩn áp dụng cho mọi địa phương.

Vì vậy, cách đánh giá phù hợp hơn là đặt câu hỏi: công trình hoặc tài sản này đang tháo gỡ điểm nghẽn nào trong sản xuất, bảo quản, vận chuyển hoặc tiêu thụ?

Cần phân biệt nguồn lực vật chất với đất đai, tiền vốn và nguồn nhân lực

Sai lệch phổ biến nhất là coi tất cả nguồn lực có thể sử dụng trong sản xuất nông thôn đều thuộc nhóm vật chất. Theo khung sinh kế bền vững, các loại nguồn lực được phân tách để thể hiện những chức năng khác nhau.

Đất, rừng và nguồn nước tự nhiên thuộc nguồn lực tự nhiên. Tuy nhiên, kênh dẫn nước, trạm bơm, hồ chứa nhân tạo hoặc hệ thống cấp nước là nguồn lực vật chất vì đây là những công trình được tạo lập để khai thác và phân phối nước.

Tiền mặt, tiết kiệm và khả năng tiếp cận tín dụng thuộc nguồn lực tài chính. Tiền có thể được dùng để mua máy móc nhưng bản thân khoản tiền chưa phải là máy móc hay hạ tầng vật chất.

Kiến thức, kỹ năng, sức khỏe và khả năng lao động thuộc nguồn lực con người. Người vận hành máy là nguồn lực con người; chiếc máy họ sử dụng là nguồn lực vật chất.

Sự phân biệt này cũng cho thấy một giới hạn quan trọng: nguồn lực vật chất nhiều không đồng nghĩa nền kinh tế nông thôn tự động hoạt động hiệu quả. World Bank lưu ý rằng hạ tầng chỉ phát huy đầy đủ tác dụng khi đi cùng người mua, tài chính, tiêu chuẩn chất lượng, dịch vụ hỗ trợ và các điều kiện thể chế thích hợp.

Khi cần nhận diện một nguồn lực có thuộc nhóm vật chất hay không, có thể sử dụng ba câu hỏi:

1.    Đó có phải là công trình, thiết bị, phương tiện hoặc tài sản hữu hình do con người tạo lập hay cải tạo để phục vụ sinh kế không

2.    Nó có trực tiếp hỗ trợ sản xuất, bảo quản, chế biến, vận chuyển hoặc tiếp cận thị trường không

3.    Nếu loại bỏ tài sản đó, một hoạt động kinh tế cụ thể có bị mất hoặc suy giảm khả năng thực hiện hay không

Nếu câu trả lời chủ yếu là “có”, tài sản đó thường có thể được xem là một bộ phận của nguồn lực vật chất trong phân tích kinh tế và sinh kế nông thôn.

Tóm lại, nguồn lực vật chất nông thôn có thể hiểu tập trung ở hai lớp: hạ tầng kinh tế - kỹ thuật và tài sản trực tiếp phục vụ sản xuất. Bên trong đó là đường giao thông, thủy lợi, điện, nước, thông tin liên lạc, nhà xưởng, kho bảo quản, cơ sở chế biến, máy móc, phương tiện, thiết bị và công cụ lao động. Giá trị của chúng không chỉ phụ thuộc vào số lượng tài sản mà còn vào khả năng tiếp cận, mức độ phù hợp và sự kết nối giữa các mắt xích của hệ thống sản xuất. Đất đai và tài nguyên tự nhiên cần được tách khỏi nhóm này để tránh nhầm lẫn giữa nguồn lực vật chất với nguồn lực tự nhiên.