Hàng hóa thay thế và cầu liên hệ thế nào?

Giá của hàng hóa thay thế là một yếu tố có thể làm thay đổi cầu đối với sản phẩm đang xét. Vì vậy, tác động của nó được thể hiện bằng sự dịch chuyển của đường cầu, chứ không phải chỉ là một chuyển động dọc theo đường cầu hiện có. Kết luận này được hiểu trong điều kiện các yếu tố liên quan khác được giữ không đổi.

Khi giá hàng hóa thay thế tăng, cầu của sản phẩm tăng

Giả sử sản phẩm X và Y có thể thay thế cho nhau. Khi giá Y tăng trong khi giá X chưa đổi, X trở nên hấp dẫn hơn về mặt giá tương đối. Một bộ phận người mua đang cân nhắc Y có thể chuyển sang X, nên tại cùng một mức giá của X, lượng X mà thị trường muốn mua cao hơn trước. Cầu đối với X vì thế tăng và đường cầu của X dịch sang phải.

Chiều tác động ngược lại cũng đúng. Nếu giá Y giảm, Y trở nên tương đối rẻ hơn và có thể thu hút một phần nhu cầu khỏi X. Tại cùng mức giá của X, người mua muốn mua ít X hơn; cầu đối với X giảm và đường cầu dịch sang trái.

Có thể tóm tắt quan hệ bằng một quy tắc: giá hàng hóa thay thế và cầu của sản phẩm đang xét thường biến động cùng chiều, nếu các yếu tố khác không đổi. Giá của hàng thay thế tăng thì cầu của sản phẩm tăng; giá của hàng thay thế giảm thì cầu của sản phẩm giảm.

Vì sao giá hàng thay thế có thể làm cầu đổi hướng?

Cơ chế nằm ở lựa chọn giữa các phương án có công dụng gần nhau. Người tiêu dùng không chỉ nhìn vào giá tuyệt đối của một sản phẩm mà còn so sánh giá của những lựa chọn có thể thay thế nó. Khi Y trở nên đắt hơn so với X, X có lợi thế giá tương đối tốt hơn; một phần nhu cầu có thể chuyển từ Y sang X.

Ví dụ, nếu hai nhãn nước đóng chai có công dụng và phân khúc tương tự, việc nhãn Y tăng giá có thể khiến một số người chuyển sang nhãn X. Không phải bản thân X đã rẻ đi; điều thay đổi là vị thế giá của X so với Y. Chính thay đổi này tạo động lực chuyển lựa chọn.

Cơ chế thay thế không có nghĩa mọi khách hàng đều đổi sản phẩm. Một số người vẫn giữ lựa chọn cũ vì sở thích hoặc vì hai mặt hàng chỉ thay thế nhau một phần. Do đó, quan hệ cùng chiều cho biết hướng tác động, còn quy mô thay đổi của cầu phụ thuộc vào mức độ thay thế thực tế.

Giá hàng thay thế làm dịch chuyển đường cầu, không phải lượng cầu

Đây là điểm dễ nhầm nhất khi phân tích hàng hóa thay thế và cầu. Nếu giá của chính sản phẩm X thay đổi, còn các yếu tố khác giữ nguyên, ta di chuyển dọc theo đường cầu của X: lượng cầu thay đổi. Nếu giá của hàng hóa thay thế Y thay đổi, đó là một yếu tố nằm ngoài giá của X, nên toàn bộ đường cầu của X dịch chuyển.

Chẳng hạn, tại mức giá 30.000 đồng cho một đơn vị X, thị trường ban đầu muốn mua 1.000 đơn vị. Sau khi Y tăng giá, thị trường có thể muốn mua 1.150 đơn vị X dù giá X vẫn là 30.000 đồng. Phần tăng 150 đơn vị không xuất phát từ việc X giảm giá mà từ việc một lựa chọn thay thế đã đắt hơn. Vì lượng muốn mua X tăng tại cùng mức giá X, đây là tăng cầu.

Vì vậy, câu “giá hàng thay thế tăng nên lượng cầu của sản phẩm tăng dọc theo đường cầu” là không chính xác. Cách diễn đạt đúng hơn là cầu của sản phẩm tăng và đường cầu dịch sang phải.

Độ co giãn chéo cho biết mức ảnh hưởng giữa hai hàng hóa

Trong kinh tế học vi mô, mức phản ứng của lượng cầu X trước thay đổi giá Y có thể biểu diễn bằng độ co giãn chéo của cầu:

E_xy = % thay đổi lượng cầu X / % thay đổi giá Y

Đối với hai hàng hóa thay thế, E_xy thường mang dấu dương vì giá Y và lượng cầu X biến động cùng chiều. Nếu giá Y tăng 10% và lượng cầu X tăng 4% trong một ví dụ giả định, độ co giãn chéo là 0,4. Dấu dương phù hợp với quan hệ thay thế; trị tuyệt đối 0,4 cho biết trong ví dụ đó, phản ứng của lượng cầu X nhỏ hơn tỷ lệ thay đổi của giá Y.

Trong cùng bối cảnh đo lường, trị tuyệt đối của E_xy càng lớn thì lượng cầu X phản ứng càng mạnh trước biến động giá Y; giá trị gần 0 cho thấy mối liên hệ yếu. Tuy nhiên, không có một ngưỡng dương duy nhất áp dụng cho mọi thị trường để kết luận hai hàng hóa là “thay thế gần”. Kết quả phải được hiểu trong bối cảnh thị trường và thời kỳ đo lường cụ thể.

Mức tác động phụ thuộc vào khả năng thay thế thực tế

Hai sản phẩm cùng nhóm chưa chắc là hàng hóa thay thế mạnh. Tác động thường rõ hơn khi người mua xem chúng là những lựa chọn gần nhau về công dụng và hoàn cảnh sử dụng. Nếu việc chuyển từ Y sang X tương đối dễ, biến động giá Y có khả năng kéo cầu X thay đổi mạnh hơn.

Ngược lại, nếu X chỉ thay thế được Y trong một số tình huống hoặc người mua có sở thích rất khác biệt, mức phản ứng có thể nhỏ. Bởi vậy, quy tắc “giá hàng thay thế tăng thì cầu đối với sản phẩm tăng” chủ yếu xác định chiều tác động; muốn biết tăng bao nhiêu cần dữ liệu thực tế, chẳng hạn độ co giãn chéo.

Kết luận này còn dựa trên điều kiện các yếu tố quan trọng khác không đổi. Nếu nhiều yếu tố cùng thay đổi một lúc, phần biến động quan sát được của cầu X không thể quy hoàn toàn cho giá Y. Điều kiện ceteris paribus giúp tách riêng tác động của quan hệ thay thế khi phân tích.

Ví dụ đọc quan hệ hàng hóa thay thế và cầu đúng cách

Giả sử trà và cà phê là hai hàng hóa thay thế trong một thị trường cụ thể. Giá cà phê tăng từ 50.000 lên 55.000 đồng, tương đương 10%, trong khi giá trà và các điều kiện khác không đổi. Nếu ở mỗi mức giá trà, người tiêu dùng muốn mua nhiều trà hơn trước, ta nói cầu trà tăng do giá của hàng hóa thay thế tăng.

Nếu lượng cầu trà tăng 4%, độ co giãn chéo trong ví dụ là 0,4. Cách đọc đầy đủ gồm ba mắt xích: cà phê đắt hơn tương đối, một phần người mua chuyển sang trà, và đường cầu trà dịch sang phải. Con số 0,4 lượng hóa phản ứng trong tình huống giả định nhưng không phải hệ số cố định cho mọi cặp trà–cà phê hay mọi thị trường.

Nếu tình huống đảo ngược và giá cà phê giảm, cơ chế cũng đảo chiều: cà phê hấp dẫn hơn về giá tương đối, một phần nhu cầu rời trà, cầu trà giảm và đường cầu trà dịch sang trái. Nhờ vậy, có thể xác định cả hướng thay đổi lẫn bản chất của sự thay đổi mà không nhầm với tác động do giá của chính trà.

Hàng hóa thay thế ảnh hưởng đến cầu thông qua thay đổi giá tương đối giữa các lựa chọn. Khi giá một hàng hóa thay thế tăng, cầu của sản phẩm đang xét thường tăng; khi giá hàng hóa thay thế giảm, cầu của sản phẩm thường giảm, với điều kiện các yếu tố khác không đổi. Tác động này làm dịch chuyển đường cầu, còn độ co giãn chéo dương giúp lượng hóa mức phản ứng giữa hai hàng hóa thay thế.