Các thành phần kinh tế nông thôn gồm những nhóm nào?

Theo cách phân loại thường gặp trong giáo trình kinh tế chính trị và các tài liệu về kinh tế nông thôn, có thể nhận diện bốn nhóm chính: kinh tế nhà nước; kinh tế tập thể; kinh tế hộ gia đình, cá thể hoặc tiểu chủ; và khu vực kinh tế tư bản tư nhân cùng các hình thức kết hợp với kinh tế nhà nước.

Điểm cần lưu ý là “thành phần kinh tế” và “ngành kinh tế” không phải một khái niệm. Nông nghiệp, công nghiệp hay dịch vụ cho biết hoạt động kinh tế thuộc lĩnh vực nào; còn kinh tế nhà nước, kinh tế tập thể hay kinh tế hộ cho biết chủ thể và hình thức tổ chức kinh tế nào đang thực hiện hoạt động đó.

Kinh tế nhà nước trong khu vực nông thôn

Kinh tế nhà nước là nhóm hoạt động kinh tế dựa trên nguồn lực và các tổ chức thuộc khu vực nhà nước. Trong cách tiếp cận truyền thống về kinh tế nông thôn, nhóm này có thể hiện diện thông qua các đơn vị nông, lâm nghiệp nhà nước, cơ sở kỹ thuật, hạ tầng và những tổ chức cung cấp dịch vụ kinh tế phục vụ khu vực nông thôn.

Vai trò của kinh tế nhà nước không chỉ nằm ở việc trực tiếp sản xuất sản phẩm nông nghiệp. Quan trọng hơn là khả năng tham gia vào những khâu có tính nền tảng hoặc tạo điều kiện cho toàn bộ hệ thống kinh tế nông thôn vận hành, chẳng hạn hạ tầng, dịch vụ kỹ thuật và một số dịch vụ công hoặc dịch vụ kinh tế thiết yếu.

Trong bối cảnh nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa hiện nay, kinh tế nhà nước vẫn được xác định giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế nói chung. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa mọi hoạt động sản xuất ở nông thôn đều do khu vực nhà nước trực tiếp thực hiện. Nền kinh tế vận hành với nhiều hình thức sở hữu và nhiều thành phần kinh tế cùng tồn tại, hợp tác và cạnh tranh theo pháp luật.

Chức năng chính của nhóm này là tạo và duy trì những năng lực kinh tế có tính nền tảng, tham gia các lĩnh vực quan trọng và hỗ trợ điều kiện phát triển cho những chủ thể khác trong khu vực nông thôn.

Kinh tế tập thể và hợp tác

Kinh tế tập thể hình thành trên cơ sở nhiều cá nhân hoặc hộ liên kết với nhau để thực hiện những hoạt động mà nếu tiến hành riêng lẻ sẽ khó đạt hiệu quả tương đương. Hợp tác xã là một hình thức tiêu biểu của khu vực này.

Trong nông thôn, nhu cầu hợp tác có thể xuất hiện ở nhiều khâu: cung ứng vật tư, tổ chức sản xuất, sử dụng máy móc, sơ chế, bảo quản, tiêu thụ sản phẩm hoặc cung cấp các dịch vụ phục vụ thành viên. Vì vậy, kinh tế tập thể không nhất thiết chỉ giới hạn trong sản xuất nông nghiệp mà có thể hiện diện ở công nghiệp, thương mại, tín dụng và các dịch vụ khác.

Cơ chế tạo giá trị của kinh tế tập thể nằm ở sự phối hợp nguồn lực. Một hộ sản xuất nhỏ thường có hạn chế về quy mô, vốn, khả năng tiếp cận đầu vào hoặc thị trường. Khi nhiều chủ thể hợp tác, họ có điều kiện tập trung nhu cầu, chia sẻ dịch vụ và tăng năng lực tổ chức sản xuất.

Điều này cũng giải thích vì sao không nên hiểu kinh tế tập thể là việc xóa bỏ hoàn toàn tính độc lập của kinh tế hộ. Hộ gia đình và tổ chức hợp tác có thể đồng thời tồn tại: hộ vẫn là một chủ thể sản xuất, trong khi hợp tác xã thực hiện những chức năng chung mà các thành viên cần phối hợp.

Chức năng chính của kinh tế tập thể là liên kết các chủ thể có quy mô nhỏ, tổ chức những hoạt động dùng chung và nâng cao khả năng phối hợp trong sản xuất cũng như lưu thông hàng hóa.

Kinh tế hộ gia đình, cá thể và tiểu chủ

Kinh tế hộ là một trong những hình thức tổ chức dễ nhận thấy nhất tại nông thôn. Chủ thể sản xuất có thể là một hộ gia đình trực tiếp sử dụng lao động, tài sản và các nguồn lực của mình để tiến hành trồng trọt, chăn nuôi, kinh doanh, sản xuất thủ công hoặc cung cấp dịch vụ.

Theo cách phân loại truyền thống của cơ cấu thành phần kinh tế nông thôn, hộ gia đình chưa tham gia các hình thức kinh tế tập thể có thể được xếp vào khu vực kinh tế cá thể hoặc tiểu chủ. Phạm vi hoạt động của nhóm này không chỉ có nông nghiệp mà còn mở rộng sang công nghiệp nhỏ, thương mại và dịch vụ tại nông thôn.

Đặc trưng đáng chú ý của kinh tế hộ là sự gắn kết tương đối trực tiếp giữa quyền tổ chức sản xuất, nguồn lực của hộ và kết quả kinh tế nhận được. Điều này tạo tính linh hoạt cao: chủ hộ có thể điều chỉnh quy mô, loại sản phẩm hoặc cách sử dụng lao động tương đối nhanh theo điều kiện của mình.

Tuy nhiên, chính quy mô hộ cũng tạo ra giới hạn. Khi đứng riêng lẻ, một hộ có thể gặp khó khăn trong những hoạt động đòi hỏi quy mô lớn, vốn lớn, hạ tầng dùng chung hoặc sức mạnh thương lượng cao. Đây là một trong những lý do kinh tế hộ và kinh tế hợp tác không nên được xem là hai mô hình loại trừ lẫn nhau.

Chức năng chính của kinh tế hộ, cá thể và tiểu chủ là trực tiếp huy động nguồn lực của các gia đình và cá nhân vào sản xuất, kinh doanh, tạo sinh kế và cung cấp một lượng lớn hàng hóa, dịch vụ ở khu vực nông thôn.

Kinh tế tư nhân và các hình thức liên kết vốn

Khi hoạt động sản xuất, kinh doanh vượt khỏi quy mô hộ nhỏ và được tổ chức theo mô hình doanh nghiệp, khu vực kinh tế tư nhân trở thành một thành phần quan trọng khác của kinh tế nông thôn.

Doanh nghiệp tư nhân có thể tham gia vào nhiều mắt xích như sản xuất, chế biến, thương mại, logistics, cung ứng vật tư hoặc các dịch vụ khác. Vì kinh tế nông thôn bao gồm cả nông, lâm, ngư nghiệp, công nghiệp và dịch vụ nên phạm vi tham gia của doanh nghiệp cũng không bị giới hạn trong sản xuất nông nghiệp trực tiếp.

Trong các tài liệu kinh tế chính trị trước đây, cơ cấu này còn được mô tả bằng các khái niệm như kinh tế tư bản tư nhân và kinh tế tư bản nhà nước. Khi đọc những tài liệu đó, cần đặt thuật ngữ trong đúng bối cảnh lý luận của tài liệu, thay vì mặc nhiên xem đây là hệ thống phân loại pháp lý hiện hành.

Trong cách diễn đạt chính sách kinh tế gần đây, kinh tế tư nhân được xác định là một động lực quan trọng của nền kinh tế, bên cạnh kinh tế nhà nước, kinh tế tập thể và khu vực có vốn đầu tư nước ngoài.

Chức năng nổi bật của khu vực tư nhân là huy động vốn và năng lực kinh doanh, tổ chức sản xuất ở quy mô lớn hơn, phát triển hoạt động chế biến và dịch vụ, đồng thời kết nối hoạt động sản xuất ở nông thôn với thị trường.

Các thành phần kinh tế không tách biệt theo từng ngành nghề

Một điểm dễ gây nhầm lẫn là coi mỗi thành phần kinh tế tương ứng với một ngành cụ thể. Trên thực tế, cùng một ngành có thể tồn tại nhiều thành phần kinh tế.

Ví dụ, trong một chuỗi sản xuất nông sản có thể đồng thời xuất hiện hộ gia đình trực tiếp sản xuất, hợp tác xã cung cấp dịch vụ cho thành viên, doanh nghiệp tư nhân thu mua hoặc chế biến và những tổ chức thuộc khu vực nhà nước cung cấp hạ tầng hoặc dịch vụ liên quan. Các thành phần khác nhau vì vậy có thể liên kết với nhau trong cùng một quá trình tạo ra và đưa sản phẩm ra thị trường.

Ngược lại, một thành phần kinh tế cũng có thể tham gia nhiều ngành. Kinh tế hộ không chỉ có trồng trọt và chăn nuôi mà còn có thể hoạt động trong tiểu thủ công nghiệp, thương mại hoặc dịch vụ. Kinh tế tập thể và khu vực doanh nghiệp cũng có khả năng hoạt động trên nhiều lĩnh vực. Đây là lý do tài liệu về kinh tế nông thôn phân biệt cơ cấu ngành nghề với cơ cấu thành phần kinh tế.

Phân biệt cơ cấu thành phần với cơ cấu ngành kinh tế nông thôn

Có thể nhận diện hai cách nhìn bằng một câu hỏi đơn giản:

·         Cơ cấu ngành: Ở nông thôn đang diễn ra những loại hoạt động sản xuất, kinh doanh nào?

·         Cơ cấu thành phần: Những chủ thể và hình thức tổ chức kinh tế nào đang thực hiện các hoạt động đó?

Xét theo ngành nghề, kinh tế nông thôn thường bao gồm ba nhóm lớn: nông, lâm và ngư nghiệp; công nghiệp và tiểu thủ công nghiệp gắn với khu vực nông thôn; thương mại cùng các loại hình dịch vụ.

Xét theo thành phần kinh tế, trọng tâm chuyển sang kinh tế nhà nước, kinh tế tập thể, kinh tế hộ/cá thể và khu vực kinh tế tư nhân cùng các hình thức kinh tế khác tùy hệ thống phân loại được sử dụng.

Sự phân biệt này đặc biệt quan trọng khi trả lời câu hỏi “thành phần kinh tế nông thôn gồm những gì”. Nếu liệt kê “nông nghiệp – công nghiệp – dịch vụ”, câu trả lời thực chất đang mô tả cơ cấu ngành, chưa phải cơ cấu thành phần.

Chức năng của các nhóm trong hệ thống kinh tế nông thôn

Các thành phần kinh tế không nhất thiết thực hiện cùng một chức năng hoặc có cùng lợi thế.

Kinh tế hộ có khả năng huy động trực tiếp lao động và nguồn lực gia đình; kinh tế tập thể hỗ trợ liên kết nhiều chủ thể; doanh nghiệp tư nhân có điều kiện tập trung vốn và tổ chức hoạt động kinh doanh ở quy mô lớn hơn; khu vực nhà nước đảm nhiệm hoặc tham gia những chức năng có tính nền tảng và định hướng theo cơ chế, phạm vi được pháp luật quy định.

Do đó, cách hiểu phù hợp không phải là tìm một thành phần duy nhất thay thế tất cả thành phần còn lại. Đặc trưng của nền kinh tế nhiều thành phần là các khu vực cùng tồn tại và có thể thiết lập quan hệ cung ứng, hợp tác, cạnh tranh hoặc liên kết với nhau. Quan điểm phát triển kinh tế hiện nay của Việt Nam cũng xác định nhiều hình thức sở hữu và nhiều thành phần kinh tế là những bộ phận hợp thành của nền kinh tế.

Tóm lại, nếu xét theo cách phân loại truyền thống về thành phần kinh tế nông thôn, có thể nhận diện bốn nhóm cơ bản: kinh tế nhà nước; kinh tế tập thể; kinh tế hộ gia đình, cá thể hoặc tiểu chủ; và khu vực kinh tế tư nhân cùng các hình thức liên kết vốn. Mỗi nhóm có phương thức tổ chức và chức năng khác nhau nhưng có thể cùng hiện diện trong nông nghiệp, công nghiệp, thương mại và dịch vụ ở nông thôn.

Điểm quan trọng nhất là không nhầm “thành phần kinh tế” với “ngành kinh tế”. Thành phần trả lời câu hỏi ai và theo hình thức tổ chức nào đang tham gia hoạt động kinh tế, còn ngành nghề trả lời câu hỏi họ đang sản xuất hoặc cung cấp loại hàng hóa, dịch vụ nào. Phân biệt hai lớp này giúp nhận diện chính xác cấu trúc của nền kinh tế nông thôn và vai trò của từng nhóm chủ thể.