Vì sao có chênh lệch giá sản xuất tiêu dùng?

Vì thế, hai mức giá không chỉ khác nhau do một bên “mua rẻ, bán đắt”. Ở mức khái quát, quan hệ có thể biểu diễn như sau:

Giá tiêu dùng ≈ Giá sản xuất chi phí lưu thông chi phí xử lý hàng hóa hao hụt và rủi ro thuế/phí biên thương mại

Không có một tỷ lệ chênh lệch cố định áp dụng cho mọi hàng hóa. Mỗi chuỗi cung ứng có quãng đường, yêu cầu bảo quản, mức hao hụt, quy mô giao dịch và cấu trúc cạnh tranh khác nhau nên phần giá hình thành giữa nơi sản xuất và nơi tiêu dùng cũng khác nhau.

Chênh lệch giá hình thành khi hàng hóa đi qua quá trình lưu thông

Tại nơi sản xuất, hàng hóa có thể đã hoàn thành về mặt sản xuất nhưng chưa nhất thiết ở trạng thái mà người tiêu dùng có thể mua và sử dụng thuận tiện. Một lượng nông sản tại ruộng, một lô hàng trong nhà máy hoặc một kiện nguyên liệu trong kho còn phải được đưa đến thị trường, chia thành lượng bán phù hợp và tổ chức giao dịch với người mua cuối cùng.

Quá trình đó tạo ra giá trị về địa điểm, thời gian và khả năng tiếp cận. Vận chuyển đưa hàng từ nơi có nguồn cung đến nơi có nhu cầu. Lưu kho giúp hàng có mặt vào thời điểm người mua cần. Phân loại, đóng gói hoặc chia nhỏ lô hàng giúp sản phẩm phù hợp với phương thức bán lẻ. Khâu phân phối còn phải tổ chức điểm bán, nhân sự, thanh toán, quản lý tồn kho và dịch vụ bán hàng.

Mỗi hoạt động đều sử dụng nguồn lực. Khi hàng đi qua nhiều công đoạn, các khoản phát sinh được tích lũy dần vào mức giá cuối cùng. Đây là cơ chế cơ bản tạo nên khoảng cách giữa giá ở đầu chuỗi và giá ở cuối chuỗi.

Mức truyền dẫn giá cũng không phải lúc nào xảy ra ngay lập tức. Hàng tồn kho có thể đã được mua với mức giá trước đó, hợp đồng có thể được cố định trong một khoảng thời gian và nhà bán lẻ có thể chủ động giữ hoặc giảm giá vì cạnh tranh. Bởi vậy, giá sản xuất thay đổi hôm nay không nhất thiết khiến giá tiêu dùng thay đổi với cùng tỷ lệ ngay trong cùng thời điểm.

Những khoản nào tạo nên phần chênh lệch giữa hai mức giá?

Vận chuyển là một thành phần dễ nhận thấy. Chi phí này phụ thuộc vào quãng đường, phương tiện, tải trọng, khả năng ghép chuyến và điều kiện giao nhận. Hàng phải đi xa hoặc vận chuyển trong điều kiện đặc biệt thường có chi phí trên mỗi đơn vị cao hơn hàng được tiêu thụ gần nơi sản xuất.

Bảo quản và tồn kho tạo thêm một lớp chi phí khác. Với sản phẩm cần kho lạnh, kiểm soát nhiệt độ hoặc thời gian lưu kho dài, người phân phối phải trả cho kho bãi, năng lượng, thiết bị và quản lý tồn kho. Vốn bị giữ trong hàng chưa bán cũng tạo chi phí tài chính và rủi ro.

Hàng hóa còn có thể phải trải qua sơ chế, phân loại, kiểm định, đóng gói hoặc chia nhỏ. Những công đoạn này không đơn thuần di chuyển sản phẩm mà làm thay đổi trạng thái thương mại của nó. Vì vậy, nếu người sản xuất bán hàng thô còn người tiêu dùng mua phiên bản đã được làm sạch, đóng gói hoặc chế biến, phần chênh quan sát được bao gồm cả giá trị của quá trình chuyển đổi đó.

Hao hụt cũng được phản ánh vào giá. Nếu một phần hàng hư hỏng, mất khối lượng hoặc không đạt tiêu chuẩn để bán, doanh thu phải được tạo từ số hàng còn lại. Điều này đặc biệt quan trọng với sản phẩm dễ hỏng, nhưng cũng có thể xuất hiện dưới dạng thất thoát, hư hại hoặc hàng tồn không bán được trong các ngành khác.

Cuối chuỗi còn có chi phí vận hành thương mại như mặt bằng, nhân công, hệ thống bán hàng, thanh toán, quản lý và chăm sóc khách hàng. Thuế, phí hoặc các nghĩa vụ liên quan đến giao dịch cũng có thể được đưa vào giá tùy loại hàng hóa và thị trường. Phần còn lại phải tạo ra mức sinh lời đủ để doanh nghiệp hoặc người kinh doanh tiếp tục đảm nhận chức năng phân phối và chịu rủi ro.

Vì sao mức chênh lệch có lúc lớn, lúc nhỏ?

Đặc tính của hàng hóa là một yếu tố quan trọng. Một sản phẩm bền, dễ vận chuyển và không cần điều kiện bảo quản đặc biệt thường tạo ít áp lực chi phí hơn sản phẩm dễ hỏng, cồng kềnh hoặc cần chuỗi lạnh. Vì thế, hai mặt hàng có cùng giá tại nơi sản xuất vẫn có thể xuất hiện mức giá bán lẻ rất khác nhau sau lưu thông.

Khoảng cách địa lý và quy mô giao dịch cũng làm thay đổi mức chênh. Một chuyến hàng lớn có thể phân bổ chi phí vận tải, kho bãi và xử lý trên nhiều đơn vị sản phẩm hơn. Ngược lại, những lô nhỏ, giao nhiều điểm hoặc vận chuyển đến khu vực khó tiếp cận thường chịu chi phí trên mỗi đơn vị cao hơn.

Số lần hàng đổi chủ có ảnh hưởng nhưng không nên được hiểu một cách máy móc. Chuỗi có nhiều trung gian có thể phát sinh thêm chi phí giao dịch và biên thương mại. Tuy nhiên, một đơn vị trung gian chuyên nghiệp đôi khi lại gom hàng, vận chuyển hoặc phân phối hiệu quả hơn việc từng nhà sản xuất tự thực hiện những công việc đó. Cắt bớt một mắt xích chỉ làm giá giảm khi chức năng của mắt xích ấy thực sự được loại bỏ hoặc được thực hiện với chi phí thấp hơn; nếu chức năng chỉ chuyển sang người khác thì chi phí không tự biến mất.

Cấu trúc cạnh tranh và khả năng thương lượng cũng tác động đến giá. Khi người sản xuất có ít lựa chọn đầu ra hoặc người tiêu dùng có ít lựa chọn điểm mua, một bên trong chuỗi có thể có khả năng giữ biên thương mại lớn hơn. Ở thị trường cạnh tranh mạnh, áp lực về giá thường buộc các đơn vị phân phối phải kiểm soát chi phí và biên lợi nhuận chặt hơn.

Ngoài ra, mức chênh có thể thay đổi theo mùa vụ, cung cầu và chính sách bán hàng. Trong thời gian khuyến mại, thanh lý tồn kho hoặc có trợ giá, giá đến người tiêu dùng thậm chí có thể thấp hơn mức mà cấu trúc chi phí thông thường gợi ý. Vì vậy, chênh lệch quan sát tại một thời điểm không nên được coi là cấu trúc cố định của cả chuỗi.

Chênh lệch giá không phải toàn bộ lợi nhuận của trung gian

Một nhầm lẫn phổ biến là lấy giá bán lẻ trừ giá tại nơi sản xuất rồi xem toàn bộ phần còn lại là lợi nhuận của thương lái, nhà phân phối hoặc nhà bán lẻ. Cách tính này bỏ qua những nguồn lực đã được sử dụng để đưa hàng từ điểm sản xuất đến người mua.

Giả sử một sản phẩm có giá tại nơi sản xuất là 100 đơn vị tiền và giá đến người tiêu dùng là 145. Khoảng chênh quan sát được là 45. Nếu trong một tình huống minh họa, vận chuyển chiếm 10, phân loại và đóng gói 8, lưu kho cùng hao hụt 7, hoạt động bán lẻ 12 và thuế/phí 3, tổng các khoản này đã là 40. Phần 5 còn lại mới là phần dư trước khi xem xét đầy đủ cách phân bổ lợi nhuận, rủi ro và các khoản chi phí khác của từng chủ thể.

Các con số trên chỉ dùng để minh họa cơ chế, không phải tỷ lệ chuẩn cho thị trường. Trong thực tế, cơ cấu có thể khác hoàn toàn giữa thực phẩm tươi, hàng công nghiệp, sản phẩm có giá trị cao hoặc hàng bán trực tiếp.

Điều cần phân biệt là biên giá gộp và lợi nhuận ròng. Biên giá gộp cho thấy khoảng cách giữa hai mức giá; lợi nhuận ròng chỉ xuất hiện sau khi trừ các chi phí cần thiết để thực hiện hoạt động kinh doanh. Một khoảng chênh lớn vì thế chưa đủ để kết luận rằng trung gian đang thu lợi nhuận lớn. Muốn đánh giá điều đó phải biết phần chênh được phân bổ vào những khoản nào.

So sánh giá thế nào để không hiểu sai phần chênh lệch?

Hai mức giá chỉ có ý nghĩa so sánh khi chúng đại diện cho hàng hóa tương đương. Cần xét cùng chất lượng, quy cách, đơn vị đo và thời điểm. Nếu giá tại nơi sản xuất là giá của nguyên liệu chưa phân loại nhưng giá tiêu dùng là giá của sản phẩm đã tuyển chọn, đóng gói và sẵn sàng sử dụng, lấy hai con số trừ trực tiếp cho nhau sẽ làm phần chênh trông lớn hơn khoảng cách giá của cùng một sản phẩm thực sự.

Thời điểm cũng phải được đồng nhất. Giá bán lẻ hôm nay có thể phản ánh hàng được mua vào nhiều ngày hoặc nhiều tuần trước. Tương tự, một mức giá đã bao gồm thuế và giao hàng không nên được so trực tiếp với mức giá chưa bao gồm các khoản này mà không điều chỉnh.

Khi muốn hiểu nguyên nhân của chênh lệch giá sản xuất tiêu dùng, cách hữu ích hơn là tách khoảng chênh thành từng chức năng: đưa hàng đi đâu, bảo quản trong bao lâu, hàng được xử lý thêm những gì, tỷ lệ hao hụt ra sao, ai chịu rủi ro và những hoạt động thương mại nào phải được duy trì. Khoản nào chiếm tỷ trọng lớn mới là nơi có khả năng tạo ra phần lớn chênh lệch.

Bán trực tiếp từ người sản xuất đến người tiêu dùng có thể giảm một số khâu và thu hẹp biên giá, nhưng không đồng nghĩa mọi chi phí trung gian biến mất. Người sản xuất có thể phải tự đóng gói, giao hàng, nhận thanh toán và xử lý đơn lẻ; người mua cũng có thể phải tự chịu chi phí đi lại hoặc thời gian. Lợi ích chỉ xuất hiện khi tổng chi phí của cách phân phối mới thấp hơn phương án cũ.

Giá tại nơi sản xuất và giá tại nơi tiêu dùng khác nhau chủ yếu vì chúng được xác lập ở hai điểm khác nhau của chuỗi hàng hóa. Trong khoảng giữa hai điểm đó, sản phẩm được vận chuyển, bảo quản, xử lý, phân phối và bán ra; đồng thời phát sinh hao hụt, rủi ro, thuế phí và yêu cầu sinh lời của các đơn vị tham gia. Vì vậy, phần chênh cần được hiểu như tổng kết quả của quá trình lưu thông và tạo giá trị trung gian, không phải mặc nhiên là lợi nhuận của một mắt xích. Mức chênh chỉ được đánh giá đúng khi so sánh cùng sản phẩm, cùng điều kiện và tách rõ từng thành phần cấu thành giá.