Gián đoạn lưu thông và giá thị trường liên hệ thế nào?

Gián đoạn lưu thông có thể làm thay đổi giá thông qua ba mắt xích chính: nguồn cung thực tế đến thị trường giảm, chi phí đưa hàng đến nơi tiêu thụ tăng và thời gian giao hàng kéo dài. Vì vậy, cùng một đợt gián đoạn có thể khiến giá tại nơi thiếu hàng tăng, trong khi giá tại nơi hàng bị ùn lại lại giảm hoặc tăng chậm hơn.

Gián đoạn lưu thông tác động đến giá qua cơ chế nào?

Giá thị trường phản ánh quan hệ giữa lượng hàng có thể cung ứng và nhu cầu tại một địa điểm, trong một thời điểm nhất định. Khi lưu thông bị gián đoạn, hàng hóa vẫn có thể tồn tại ở nơi sản xuất hoặc trên đường vận chuyển nhưng chưa chắc đã trở thành nguồn cung thực tế cho thị trường đang cần hàng.

Cơ chế thường diễn ra theo chuỗi:

Gián đoạn vận chuyển → lượng hàng đến nơi tiêu thụ giảm hoặc chậm → nguồn cung khả dụng giảm → người mua cạnh tranh cho lượng hàng ít hơn → giá có xu hướng tăng

Nếu chi phí vận chuyển, lưu kho, bảo quản hoặc thời gian chờ cũng tăng, người bán còn phải điều chỉnh giá để bù đắp một phần chi phí phát sinh.

Điểm quan trọng là “thiếu hàng trên thị trường” không đồng nghĩa với “thiếu hàng trong toàn hệ thống”. Hàng có thể vẫn nằm trong kho ở vùng sản xuất, tại cảng, trên phương tiện vận tải hoặc ở một khu vực khác nhưng chưa đến đúng nơi có nhu cầu.

Vì sao cùng một gián đoạn nhưng giá ở các nơi có thể biến động khác nhau?

Tác động của gián đoạn lưu thông phụ thuộc mạnh vào vị trí của từng thị trường trong chuỗi cung ứng.

Tại nơi tiêu thụ bị thiếu hàng, giá có thể tăng vì người mua phải cạnh tranh cho lượng hàng sẵn có. Mức tăng thường rõ hơn khi hàng hóa khó thay thế, tồn kho thấp hoặc nhu cầu ít co giãn trong ngắn hạn.

Ngược lại, tại nơi sản xuất hoặc nơi hàng bị ùn lại, người bán có thể gặp khó khăn trong việc đưa hàng ra thị trường. Nếu lượng hàng tồn tại chỗ tăng trong khi khả năng tiêu thụ không tăng tương ứng, giá tại khu vực đó có thể giảm, chững lại hoặc tăng ít hơn.

Do đó, một hiện tượng đáng chú ý là chênh lệch giá giữa các khu vực có thể mở rộng. Giá tại điểm thiếu hàng tăng trong khi giá tại điểm dư hàng không tăng tương ứng.

Đây là lý do không nên đánh giá tác động của gián đoạn lưu thông chỉ bằng một mức giá trung bình toàn thị trường.

Chi phí và thời gian vận chuyển ảnh hưởng đến giá như thế nào?

Gián đoạn lưu thông không chỉ làm thay đổi lượng hàng mà còn làm thay đổi chi phí để đưa một đơn vị hàng hóa đến người mua.

Các yếu tố có thể phát sinh gồm:

·         Chi phí vận chuyển trên mỗi đơn vị hàng hóa

·         Thời gian giao hàng

·         Chi phí lưu kho và lưu bãi

·         Chi phí bảo quản trong thời gian chờ

·         Chi phí chuyển sang tuyến hoặc phương thức vận tải khác

·         Chi phí do hàng hư hỏng, chậm giao hoặc phải xử lý lại

Có thể theo dõi tác động bằng các chỉ số như chi phí logistics trên mỗi đơn vị hàng, lead time, tỷ lệ giao hàng đúng hạn và tỷ lệ thiếu hàng.

Tuy nhiên, chi phí tăng không có nghĩa giá bán sẽ tăng đúng bằng phần chi phí đó. Doanh nghiệp có thể phải chia sẻ một phần chi phí thông qua giảm biên lợi nhuận, thay đổi nguồn cung hoặc điều chỉnh quy mô giao hàng. Vì vậy, mức truyền dẫn từ chi phí lưu thông sang giá bán phụ thuộc vào cấu trúc thị trường và khả năng thương lượng của các bên.

Khi nào gián đoạn lưu thông khiến giá tăng mạnh hơn?

Gián đoạn thường tạo áp lực giá lớn hơn khi nhiều điều kiện xảy ra đồng thời.

Tồn kho thấp khiến thị trường ít có khả năng hấp thụ cú sốc trong ngắn hạn. Nếu hàng dự trữ đã gần cạn, một khoảng trễ tương đối ngắn trong vận chuyển cũng có thể nhanh chóng chuyển thành thiếu hàng tại điểm bán.

Khả năng thay thế thấp cũng làm tác động mạnh hơn. Nếu người mua không thể dễ dàng chuyển sang sản phẩm, nhà cung cấp hoặc tuyến cung ứng khác, lượng hàng thiếu hụt có thể gây áp lực trực tiếp lên giá.

Nhu cầu ít co giãn trong ngắn hạn là một yếu tố khác. Với những hàng hóa thiết yếu, người mua có thể vẫn phải mua dù giá tăng, khiến lượng cầu giảm không đủ nhanh để cân bằng cú sốc nguồn cung.

Ngoài ra, gián đoạn kéo dài thường đáng chú ý hơn gián đoạn ngắn nếu nó vượt quá thời gian mà tồn kho hoặc nguồn cung thay thế có thể bù đắp.

Giá có luôn tăng khi hàng hóa khó đến nơi tiêu thụ không?

Không. Đây là điểm cần phân biệt rõ khi phân tích gián đoạn lưu thông và giá.

Giá có thể tăng khi nguồn cung khả dụng tại nơi tiêu thụ giảm. Nhưng nếu hàng hóa bị mắc lại ở nơi sản xuất hoặc một nút trung chuyển, nguồn cung tại khu vực đó có thể tạm thời dư thừa.

Mức giá cũng có thể ít thay đổi nếu:

·         Tồn kho đủ lớn để bù đắp lượng hàng giao chậm

·         Có nguồn cung thay thế nhanh chóng

·         Nhu cầu giảm đồng thời với nguồn cung

·         Doanh nghiệp hấp thụ một phần chi phí phát sinh

·         Gián đoạn chỉ diễn ra trong thời gian ngắn

Vì vậy, kết luận “lưu thông bị gián đoạn thì giá chắc chắn tăng” là quá đơn giản. Cần xác định hàng đang thiếu ở đâu, thiếu bao nhiêu, trong bao lâu và người mua có lựa chọn thay thế hay không.

Có thể nhận biết tác động của gián đoạn lưu thông bằng những chỉ số nào?

Để đánh giá thay vì chỉ mô tả “giá tăng”, có thể theo dõi đồng thời một nhóm chỉ số.

Quan trọng nhất là không nên nhìn riêng giá. Nếu giá tăng đồng thời với lead time kéo dài, tỷ lệ thiếu hàng tăng và tồn kho giảm, mối liên hệ giữa gián đoạn lưu thông và áp lực giá sẽ rõ hơn.

Ngược lại, nếu giá tăng nhưng nguồn cung không bị hạn chế và chi phí lưu thông không thay đổi đáng kể, cần xem xét thêm các nguyên nhân khác.

Khi hàng hóa khó đến nơi tiêu thụ, tác động lên giá chủ yếu xuất hiện thông qua nguồn cung khả dụng, chi phí lưu thông và thời gian giao hàng. Giá có xu hướng tăng tại khu vực thiếu hàng, nhưng không nhất thiết tăng đồng đều trên toàn thị trường; nơi hàng bị ùn lại thậm chí có thể xuất hiện áp lực giá ngược chiều. Vì vậy, muốn hiểu đúng mối liên hệ giữa gián đoạn lưu thông và giá, cần xem xét đồng thời vị trí thị trường, tồn kho, khả năng thay thế, thời gian gián đoạn và các chỉ số logistics thay vì chỉ quan sát một mức giá riêng lẻ.