Những yếu tố ảnh hưởng cơ chế thị trường

Các yếu tố ảnh hưởng cơ chế thị trường không tác động theo một hướng cố định. Một cú sốc cầu có thể đẩy giá tăng mạnh nhưng lượng chỉ tăng ít nếu cung kém co giãn; cùng cú sốc đó có thể chủ yếu làm lượng tăng nếu doanh nghiệp dễ mở rộng công suất. Tương tự, thông tin tốt hơn có thể làm giao dịch tăng vì giảm bất định, trong khi tập trung thị trường cao có thể làm giá phản ứng ít hơn với cạnh tranh nhưng nhiều hơn với quyết định của một số doanh nghiệp lớn. Muốn hiểu đúng, cần nhìn vào kênh truyền dẫn chứ không chỉ nhìn hiện tượng giá tăng hay giảm.

Tín hiệu giá truyền thay đổi qua cơ chế thị trường như thế nào?

Trong mô hình cung – cầu cơ bản, giá cân bằng xuất hiện tại mức mà lượng người mua muốn mua bằng lượng người bán muốn bán. Nếu giá đang thấp hơn mức này, cầu vượt cung tạo áp lực tăng giá; nếu giá cao hơn, hàng dư thừa tạo áp lực giảm giá. Federal Reserve Education cũng sử dụng quan hệ cung – cầu và điểm cân bằng để giải thích cách thị trường xác lập giá và lượng giao dịch.

Cần phân biệt “di chuyển dọc theo đường cung hoặc đường cầu” với “dịch chuyển cả đường”. Khi giá của chính hàng hóa thay đổi, lượng cầu hoặc lượng cung thay đổi dọc theo đường hiện có. Khi thu nhập, thị hiếu, chi phí đầu vào, công nghệ, số người mua, kỳ vọng hoặc điều kiện chính sách thay đổi, quan hệ cung hoặc cầu ở mọi mức giá có thể đổi; lúc đó điểm cân bằng mới hình thành. Nhầm hai cơ chế này dễ dẫn đến kết luận sai về nguyên nhân của biến động giá.

Tín hiệu giá cũng không truyền với cùng tốc độ trong mọi thị trường. Hàng hóa có giao dịch liên tục và nhiều người mua bán thường điều chỉnh nhanh hơn thị trường dựa vào hợp đồng dài hạn, công suất khó thay đổi hoặc chi phí tìm kiếm cao. Giá vì thế là tín hiệu trung tâm, nhưng không phải tín hiệu duy nhất: lượng hàng tồn kho, thời gian giao hàng, mức giảm giá, chất lượng và điều kiện hợp đồng cũng có thể cho thấy thị trường đang mất cân bằng trước khi giá niêm yết thay đổi rõ rệt.

Cầu thay đổi khi thu nhập, thị hiếu và khả năng thay thế thay đổi

Cầu thị trường thay đổi khi người mua muốn hoặc có khả năng mua một lượng khác tại cùng mức giá. Thu nhập, thị hiếu, quy mô nhóm khách hàng, kỳ vọng về tương lai và giá của hàng hóa thay thế hoặc bổ sung là những kênh thường gặp. Chẳng hạn, khi thu nhập tăng, cầu đối với một hàng hóa thông thường có thể dịch sang phải; khi một sản phẩm thay thế trở nên rẻ hơn, cầu đối với sản phẩm còn lại có thể giảm.

Cơ chế tác động đi qua mức sẵn lòng chi trả. Nếu nhiều người mua nâng mức giá tối đa họ chấp nhận, người bán có thể bán nhiều hơn ở mức giá cũ; thiếu hụt tương đối xuất hiện và giá có xu hướng tăng cho tới khi lượng cung và cầu tương thích trở lại. Ngược lại, khi nhu cầu suy yếu, doanh nghiệp phải giảm giá, giảm sản lượng hoặc thay đổi điều kiện bán để giải phóng hàng hóa.

Độ co giãn quyết định mức độ phản ứng. Độ co giãn của cầu theo giá đo tỷ lệ phần trăm thay đổi của lượng cầu so với tỷ lệ phần trăm thay đổi của giá; theo quy ước thông dụng, giá trị tuyệt đối lớn hơn 1 được xem là co giãn, nhỏ hơn 1 là kém co giãn và bằng 1 là co giãn đơn vị. Khi cầu kém co giãn, một thay đổi phía cung thường chuyển nhiều hơn vào giá; khi cầu co giãn, người mua dễ giảm mua hoặc chuyển sang lựa chọn khác nên lượng giao dịch phản ứng mạnh hơn.

Do đó, “cầu tăng” không đồng nghĩa với “giá chắc chắn tăng nhiều”. Mức tăng giá còn phụ thuộc khả năng mở rộng cung, mức độ thay thế và thời gian điều chỉnh. Cùng một thay đổi về thu nhập hoặc thị hiếu vì thế có thể tạo kết quả rất khác giữa hai thị trường.

Chi phí, công nghệ và chính sách thay đổi khả năng cung ứng

Phía cung thay đổi khi chi phí biên, năng suất, công suất hoặc điều kiện pháp lý khiến doanh nghiệp sẵn sàng cung cấp lượng khác tại cùng mức giá. Giá nguyên liệu, tiền lương, chi phí vốn, năng lượng và logistics tăng thường làm một phần sản lượng trở nên kém lợi nhuận hơn, khiến đường cung dịch sang trái. Công nghệ tốt hơn hoặc năng suất cao hơn có thể làm chi phí trên mỗi đơn vị giảm, tạo khả năng cung ứng nhiều hơn.

Thời gian là một ranh giới quan trọng. Trong ngắn hạn, doanh nghiệp có thể bị giới hạn bởi máy móc, lao động chuyên môn hoặc tồn kho nên cung kém co giãn. Trong dài hạn, họ có thể mở rộng công suất, thay đổi công nghệ hoặc có thêm doanh nghiệp gia nhập, làm cung phản ứng mạnh hơn. Bởi vậy, một cú sốc chi phí có thể đẩy giá tăng đáng kể ngay lúc đầu nhưng tác động dịu bớt sau khi năng lực cung ứng được điều chỉnh.

Chính sách công có thể đi vào cơ chế thị trường theo nhiều kênh. Thuế theo đơn vị làm tăng chi phí giao dịch hoặc chi phí biên và tạo một khoảng chênh giữa giá người mua trả với khoản người bán nhận; bên nào chịu phần lớn gánh nặng phụ thuộc tương đối vào độ co giãn của cung và cầu, không chỉ phụ thuộc bên được pháp luật yêu cầu nộp thuế. Trợ cấp có thể tạo tác động ngược lại. Quy định về giấy phép, tiêu chuẩn hoặc hạn ngạch có thể thay đổi chi phí và khả năng gia nhập.

Không phải mọi can thiệp chính sách đều chỉ “dịch chuyển đường cung”. Trần giá hoặc sàn giá, nếu có tính ràng buộc, trực tiếp giới hạn mức giá có thể điều chỉnh và có thể chuyển một phần quá trình phân bổ sang xếp hàng, hạn ngạch, tiêu chuẩn lựa chọn người mua hoặc lượng tồn kho. Khi đánh giá chính sách, cần xác định nó làm thay đổi động cơ cung – cầu hay làm thay đổi chính quy tắc điều chỉnh của thị trường.

Thông tin bất cân xứng có thể làm giá mất một phần khả năng dẫn tín hiệu

Một thị trường vận hành hiệu quả hơn khi các bên có đủ thông tin để đánh giá giá trị, chất lượng và rủi ro của giao dịch. Khi người mua không quan sát được chất lượng còn người bán biết rõ hơn, cùng một mức giá có thể đại diện cho nhiều mức chất lượng khác nhau. Người mua khi đó hạ mức sẵn lòng trả để bù cho rủi ro; người bán hàng chất lượng cao lại thấy mức giá này không hấp dẫn và có thể rút khỏi thị trường.

George Akerlof mô tả cơ chế này trong bài “The Market for Lemons” năm 1970. Phân tích về lựa chọn bất lợi cho thấy bất cân xứng thông tin có thể làm thị trường hàng chất lượng cao co lại, thậm chí trong mô hình cực đoan có thể khiến thị trường thu hẹp mạnh hoặc sụp đổ. Công trình này trở thành một nền tảng của kinh tế học thông tin và là một phần trọng tâm trong lý giải của Nobel Prize về đóng góp của Akerlof.

Điều đó không có nghĩa bất cân xứng thông tin luôn dẫn tới sụp đổ thị trường. Bảo hành, chứng nhận độc lập, tiêu chuẩn công bố, đánh giá danh tiếng, kiểm định và trung gian đáng tin cậy có thể giảm khoảng cách thông tin. Khi độ tin cậy tăng, người mua phân biệt chất lượng tốt hơn và mức sẵn lòng trả phản ánh sát hơn giá trị họ kỳ vọng nhận được, giúp cơ chế giá lấy lại khả năng phân bổ.

Thông tin cũng ảnh hưởng chi phí tìm kiếm. Khi người mua dễ so sánh giá và điều kiện, chênh lệch giá khó tồn tại lâu nếu sản phẩm thực sự tương đương và chi phí chuyển đổi thấp. Ngược lại, thông tin phân mảnh, điều khoản khó so sánh hoặc chi phí tìm kiếm cao có thể làm cùng một hàng hóa được giao dịch ở nhiều mức giá lâu hơn. Chất lượng thông tin thay đổi vì thế không chỉ tác động đến nhận thức của người mua mà còn thay đổi trực tiếp cấu trúc giao dịch.

Mức độ cạnh tranh quyết định doanh nghiệp có bao nhiêu quyền lực thị trường

Trong thị trường cạnh tranh mạnh, một doanh nghiệp riêng lẻ thường có ít khả năng duy trì giá cao hơn đáng kể so với mức mà người mua có thể tìm thấy ở đối thủ. Khi số lựa chọn thay thế ít, rào cản gia nhập cao hoặc thị phần tập trung vào một vài doanh nghiệp, người bán có thể có nhiều quyền lực thị trường hơn. Khi đó, giá và lượng không chỉ phản ánh cung – cầu tổng thể mà còn phản ánh chiến lược định giá, sản lượng, chất lượng và điều kiện giao dịch của các doanh nghiệp có vị thế lớn.

Số lượng doanh nghiệp đơn thuần chưa đủ để kết luận mức độ cạnh tranh. Cần nhìn thêm thị phần, khả năng thay thế giữa sản phẩm, chi phí chuyển đổi và rào cản gia nhập. OECD lưu ý rằng rào cản gia nhập cao làm giảm áp lực từ đối thủ tiềm năng; nếu doanh nghiệp đang hoạt động ít phải lo đối thủ mới tham gia, khả năng thị trường tự kiềm chế quyền lực của doanh nghiệp hiện hữu cũng yếu hơn.

Một thước đo định lượng thường dùng là chỉ số Herfindahl–Hirschman, hay HHI, bằng tổng bình phương thị phần của các doanh nghiệp trong thị trường liên quan. HHI đạt 10.000 khi một doanh nghiệp chiếm 100% thị phần và giảm khi thị phần được phân tán hơn. Theo Merger Guidelines 2023 của Bộ Tư pháp và Ủy ban Thương mại Liên bang Hoa Kỳ, HHI sau sáp nhập trên 1.800 cùng mức tăng trên 100 điểm tạo ra một suy đoán cấu trúc về nguy cơ thương vụ làm giảm đáng kể cạnh tranh.

Ngưỡng này là công cụ sàng lọc trong thực thi cạnh tranh của Hoa Kỳ, không phải định luật cho mọi thị trường. Kết luận về quyền lực thị trường còn phụ thuộc cách xác định thị trường liên quan, khả năng gia nhập, phản ứng của khách hàng và mức độ cạnh tranh thực tế giữa các doanh nghiệp. HHI vì thế hữu ích để lượng hóa mức độ tập trung, nhưng không nên được dùng tách rời các điều kiện kinh tế còn lại.

Cạnh tranh cũng không chỉ biểu hiện qua giá. Doanh nghiệp có thể cạnh tranh bằng chất lượng, dịch vụ, thời gian giao hàng, điều khoản hợp đồng hoặc đổi mới. Vì vậy, một thị trường có giá ít biến động chưa chắc cạnh tranh yếu; ngược lại, giá thấp nhất thời cũng chưa chứng minh cạnh tranh bền vững nếu rào cản gia nhập và mức tập trung đang thay đổi.

Kỳ vọng và cú sốc khiến tác động thị trường thay đổi theo thời gian

Kỳ vọng đưa thông tin về tương lai vào quyết định hiện tại. Nếu người mua dự đoán giá sẽ tăng, họ có thể mua sớm hơn, làm cầu hiện tại tăng. Nếu doanh nghiệp dự đoán chi phí sẽ giảm hoặc nhu cầu sẽ yếu đi, họ có thể trì hoãn đầu tư, thay đổi tồn kho hoặc giảm sản lượng. Giá hiện tại vì thế đôi khi phản ánh không chỉ khan hiếm hôm nay mà còn phản ánh kỳ vọng về trạng thái thị trường sau đó.

Cú sốc bên ngoài như gián đoạn nguồn cung, thay đổi điều kiện tài chính, thiên tai hoặc biến động chính sách có thể làm cung hoặc cầu dịch chuyển đột ngột. Tác động ban đầu không cho biết toàn bộ kết quả. Nếu tồn kho lớn, công suất dự phòng cao và đối thủ có thể gia nhập nhanh, thị trường hấp thụ cú sốc tốt hơn. Nếu cung kém co giãn, thông tin không đầy đủ và thị trường tập trung cao, cùng một cú sốc có thể tạo biến động giá lớn hơn và kéo dài hơn.

Nhiều yếu tố thường xuất hiện đồng thời. Một đợt tăng giá có thể bắt đầu từ chi phí đầu vào, được khuếch đại bởi kỳ vọng thiếu hàng và kéo dài vì khả năng gia nhập hạn chế. Ngược lại, công nghệ làm cung mở rộng có thể bị bù một phần bởi cầu tăng nhanh. Do đó, không nên gán toàn bộ biến động thị trường cho một biến số chỉ vì nó xuất hiện cùng thời điểm.

Cách đọc thực tế là lần lượt xác định bốn lớp: điều gì đã thay đổi ở người mua; điều gì đã thay đổi ở chi phí và năng lực của người bán; thông tin và mức độ cạnh tranh có làm phản ứng mạnh lên hay yếu đi; cuối cùng, giá, lượng, chất lượng và tốc độ điều chỉnh đã phản ứng ra sao. Trình tự này giúp phân biệt nguyên nhân gốc với cơ chế khuếch đại và tránh nhầm một biểu hiện, chẳng hạn giá tăng, với nguyên nhân duy nhất.

Cơ chế thị trường thay đổi khi các điều kiện quyết định hành vi mua bán và khả năng điều chỉnh giá, lượng thay đổi. Cung và cầu tạo lực dịch chuyển trực tiếp; độ co giãn quyết định mức độ phản ứng; chi phí, công nghệ và chính sách thay đổi điều kiện cung ứng; thông tin quyết định mức độ tin cậy của tín hiệu giá; cạnh tranh quyết định quyền lực thị trường; còn kỳ vọng và cú sốc làm các tác động diễn ra khác nhau theo thời gian. Vì các kênh này thường tương tác, cách đánh giá tốt nhất là xác định yếu tố nào dịch chuyển cung hoặc cầu, yếu tố nào làm thay đổi cường độ phản ứng, và điều kiện nào giới hạn quá trình điều chỉnh.