Số lượng người mua người bán ảnh hưởng cấu trúc thế nào?

Vì vậy, giảm số người bán thường làm tăng khả năng xuất hiện độc quyền hoặc độc quyền nhóm; giảm số người mua có thể tạo độc quyền mua hoặc độc quyền nhóm mua. Tuy nhiên, số lượng không phải tiêu chí duy nhất. Thị phần, khả năng gia nhập thị trường, mức độ thay thế của sản phẩm và lựa chọn thay thế của người mua hoặc người bán mới quyết định mức cạnh tranh thực tế.

Số lượng chủ thể tác động cạnh tranh qua quyền lực thị trường

Cơ chế quan trọng nhất nằm ở quyền lực thị trường: khả năng một chủ thể có thể tác động đến giá, sản lượng hoặc điều kiện giao dịch thay vì chỉ chấp nhận những điều kiện hình thành trên thị trường.

Giữ các yếu tố khác không đổi, càng có nhiều người bán với quy mô tương đối cân bằng, tỷ trọng của từng người bán trong tổng cung càng nhỏ. Việc một người bán tăng hoặc giảm sản lượng khi đó chỉ chiếm một phần nhỏ của thị trường, nên khả năng tự mình tác động đến giá thường hạn chế. Đây là điều kiện thuận lợi cho cạnh tranh phía bán.

Ngược lại, nếu thị trường chỉ có hai hoặc ba nhà cung cấp lớn, quyết định của mỗi doanh nghiệp có thể làm thay đổi đáng kể lượng cung và phản ứng của các đối thủ. Các doanh nghiệp không còn có thể hành động như thể quyết định của mình không ảnh hưởng đến thị trường. Sự phụ thuộc chiến lược giữa các bên vì thế tăng lên.

Logic tương tự áp dụng cho người mua. Khi có rất nhiều người mua nhỏ, mất một khách hàng thường không làm thay đổi đáng kể đầu ra của người bán. Nhưng nếu một người mua chiếm phần lớn tổng lượng mua, việc người mua đó giảm đơn hàng hoặc thay đổi điều kiện mua có thể tác động mạnh đến bên bán. Quyền lực khi đó chuyển về phía cầu.

Điều cần đếm không chỉ là số tên xuất hiện trên thị trường mà là số chủ thể hoạt động độc lập và có khả năng tạo ra lựa chọn thực tế. Mười doanh nghiệp cùng tồn tại nhưng một doanh nghiệp kiểm soát phần lớn giao dịch không tạo ra mức phân tán quyền lực giống mười doanh nghiệp có quy mô tương đương.

Nhiều hay ít người bán thay đổi cạnh tranh phía cung

Khi số người bán lớn và thị phần được phân tán, người mua có nhiều nguồn cung để lựa chọn. Nếu một người bán tăng giá trong khi sản phẩm của các đối thủ có thể thay thế dễ dàng, khách hàng có thể chuyển sang nhà cung cấp khác. Khả năng mất khách tạo áp lực buộc người bán phải cạnh tranh về giá, chất lượng hoặc điều kiện giao dịch.

Ở cực còn lại, nếu chỉ có một người bán trong thị trường liên quan và người mua không có sản phẩm thay thế gần, cấu trúc có tính độc quyền. Người bán có quyền lực thị trường lớn hơn vì khách hàng thiếu nguồn cung thay thế. Quyền lực này vẫn có giới hạn: giá quá cao có thể làm cầu giảm, kích thích sản phẩm thay thế hoặc tạo động lực cho đối thủ mới gia nhập nếu việc gia nhập khả thi.

Giữa hai trường hợp là độc quyền nhóm, khi một số ít người bán lớn chi phối phần đáng kể của thị trường. Điểm đặc trưng không đơn thuần là con số “ít”, mà là việc hành động của từng doanh nghiệp đủ lớn để các doanh nghiệp khác phải tính đến. Quyết định về giá, sản lượng hoặc công suất vì vậy có tính tương tác chiến lược cao hơn thị trường có hàng trăm nhà cung cấp nhỏ.

Tuy nhiên, nhiều người bán cũng không đồng nghĩa với cạnh tranh hoàn hảo. Nếu mỗi doanh nghiệp cung cấp sản phẩm khác biệt và khách hàng có mức độ trung thành nhất định, thị trường có thể mang tính cạnh tranh độc quyền: số người bán vẫn lớn nhưng từng doanh nghiệp giữ một phần quyền định giá đối với nhóm khách hàng của mình.

Do đó, số người bán cho biết quyền lực phía cung có khả năng phân tán hay tập trung, còn mức cạnh tranh thực tế phụ thuộc vào việc người mua có thể thay thế giữa các nhà cung cấp dễ đến đâu.

Nhiều hay ít người mua thay đổi quyền lực phía cầu

Cấu trúc thị trường không chỉ được quyết định từ phía người bán. Mức độ tập trung của người mua cũng có thể thay đổi đáng kể cán cân cạnh tranh.

Khi có nhiều người mua độc lập và không người nào chiếm tỷ trọng lớn trong tổng cầu, từng người mua thường khó ép người bán thay đổi giá hoặc điều kiện giao dịch chỉ bằng quyết định của riêng mình. Người bán có thể mất một khách hàng nhưng vẫn còn nhiều đầu ra khác.

Khi chỉ có một số ít người mua lớn, thị trường có thể xuất hiện độc quyền nhóm mua. Nếu các nhà cung cấp phụ thuộc đáng kể vào những khách hàng này, người mua có khả năng đàm phán mạnh hơn về giá mua, tiêu chuẩn giao hàng, thời hạn thanh toán hoặc các điều kiện thương mại khác.

Trường hợp cực đoan là độc quyền mua, khi một người mua là đầu ra duy nhất hoặc gần như duy nhất mà các nhà cung cấp có thể tiếp cận trong thị trường liên quan. Khi bên bán khó chuyển sang khách hàng khác, người mua có thể sở hữu quyền lực thị trường đáng kể dù phía bán có rất nhiều nhà cung cấp.

Chẳng hạn, một khu vực có hàng trăm nhà sản xuất nhỏ nhưng chỉ có một cơ sở thu mua phù hợp về vị trí, công nghệ hoặc năng lực xử lý vẫn có thể tạo ra cấu trúc tập trung mạnh ở phía cầu. Số người bán lớn không loại bỏ quyền lực của một người mua duy nhất.

Ngược lại, một thị trường có ít người mua chưa chắc tạo quyền lực mua lớn nếu người bán có thể dễ dàng tiếp cận khách hàng ở khu vực khác, chuyển sang kênh phân phối khác hoặc tự bán trực tiếp. Vì vậy, số lượng người mua chỉ tạo quyền lực khi đi kèm với mức độ phụ thuộc thực tế của phía bán.

Kết hợp người mua và người bán tạo các cấu trúc điển hình

Cấu trúc thị trường trở nên rõ hơn khi xem đồng thời cả phía cung và phía cầu thay vì chỉ đếm người bán.

Các tên gọi này mô tả những cấu trúc điển hình chứ không phải quy tắc chỉ cần đếm số doanh nghiệp là đủ để áp dụng. Đặc biệt, “nhiều” và “ít” không có một ngưỡng số lượng chung cho mọi ngành. Điều quan trọng là một chủ thể hoặc một nhóm nhỏ có đủ lớn để ảnh hưởng đáng kể đến thị trường hay không.

Vì sao cùng số lượng doanh nghiệp vẫn có mức cạnh tranh khác nhau?

Số lượng chỉ phản ánh một phần của mức tập trung. Hai thị trường cùng có mười người bán nhưng có thể có cấu trúc quyền lực rất khác nếu thị phần được phân bố khác nhau.

Có thể thấy điều này bằng chỉ số Herfindahl–Hirschman (HHI), được tính bằng tổng bình phương thị phần của các doanh nghiệp khi thị phần được biểu diễn theo phần trăm:

HHI = Σ thị phần²

Nếu tất cả doanh nghiệp có thị phần bằng nhau, số người bán có quan hệ trực tiếp với mức tập trung. Với (n) doanh nghiệp bằng nhau, HHI bằng (10.000/n). Vì vậy:

·         4 người bán bằng nhau, mỗi bên 25%, tạo HHI bằng 2.500

·         10 người bán bằng nhau, mỗi bên 10%, tạo HHI bằng 1.000

·         20 người bán bằng nhau, mỗi bên 5%, tạo HHI bằng 500

Khi các doanh nghiệp có quy mô không đều, chỉ nhìn số lượng có thể gây hiểu sai. Một thị trường có 10 người bán nhưng doanh nghiệp lớn nhất nắm 70% thị phần và 9 doanh nghiệp còn lại chia nhau 30% có HHI khoảng 5.000. Thị trường đó tập trung hơn nhiều so với trường hợp chỉ có 4 doanh nghiệp nhưng mỗi bên cùng nắm 25%.

Ví dụ này cho thấy số lượng ảnh hưởng đến cấu trúc thông qua phân bố quyền lực, chứ không phải thông qua con số tuyệt đối. Ngoài thị phần, một số điều kiện còn quyết định liệu sự tập trung có thực sự chuyển thành quyền lực thị trường hay không.

Nếu đối thủ mới có thể gia nhập dễ dàng, doanh nghiệp hiện hữu khó duy trì giá cao chỉ nhờ số lượng đối thủ đang ít. Nếu sản phẩm có nhiều lựa chọn thay thế, quyền lực của một nhà cung cấp lớn cũng bị giới hạn. Ngược lại, rào cản gia nhập cao, sản phẩm khác biệt mạnh, chi phí chuyển đổi lớn hoặc hạn chế về công suất có thể khiến cạnh tranh yếu hơn dù số doanh nghiệp nhìn bề ngoài không quá ít.

Phạm vi thị trường cũng phải được xác định đúng. Một doanh nghiệp có thể chỉ chiếm tỷ trọng nhỏ trên phạm vi quốc gia nhưng lại là nhà cung cấp gần như duy nhất tại một địa phương hoặc đối với một nhóm sản phẩm cụ thể. Đếm sai phạm vi sẽ dẫn đến đánh giá sai số đối thủ thực sự mà người mua có thể lựa chọn.

Cách đọc số lượng người mua người bán để đánh giá thị trường

Đánh giá cấu trúc thị trường nên bắt đầu bằng số lượng chủ thể nhưng không dừng ở đó. Một trình tự thực tế là:

1.    Xác định thị trường liên quan để biết sản phẩm nào và khu vực nào thực sự tạo lựa chọn thay thế

2.    Đếm các người mua và người bán hoạt động độc lập thay vì chỉ đếm số đơn vị đã đăng ký hoặc xuất hiện trên danh nghĩa

3.    Xem phân bố thị phần phía bán và tỷ trọng mua phía cầu để biết giao dịch đang phân tán hay tập trung

4.    Đánh giá khả năng thay thế để xác định khách hàng hoặc nhà cung cấp có thể chuyển sang đối tác khác dễ dàng hay không

5.    Kiểm tra rào cản gia nhập, năng lực cung ứng và chi phí chuyển đổi vì các yếu tố này có thể củng cố hoặc hạn chế quyền lực của những chủ thể lớn

6.    Xác định phía nào có quyền lực thị trường lớn hơn trước khi gắn thị trường với một cấu trúc cạnh tranh cụ thể

Nếu cả người mua lẫn người bán đều đông, thị phần phân tán và việc chuyển đổi giữa các đối tác tương đối dễ, áp lực cạnh tranh thường mạnh hơn. Nếu một hoặc vài người bán kiểm soát phần lớn nguồn cung, quyền lực có xu hướng nghiêng về phía bán. Nếu một hoặc vài người mua kiểm soát phần lớn đầu ra của nhiều nhà cung cấp, quyền lực có thể nghiêng về phía mua.

Trường hợp cả hai phía đều tập trung cần được nhìn khác với một thị trường chỉ có quyền lực ở một phía. Ít người bán không nhất thiết có thể tự do áp đặt điều kiện nếu họ cũng chỉ bán cho một vài khách hàng rất lớn. Khi đó, kết quả giao dịch phụ thuộc nhiều hơn vào sức mạnh tương đối, lựa chọn thay thế và khả năng rời khỏi giao dịch của cả hai bên.

Số lượng người mua và người bán vì thế là một yếu tố nền tảng nhưng không phải yếu tố duy nhất quyết định cấu trúc thị trường. Nhiều chủ thể thường làm quyền lực phân tán và tạo điều kiện cho cạnh tranh mạnh hơn; một hoặc vài chủ thể lớn thường làm quyền lực tập trung và tăng khả năng xuất hiện độc quyền, độc quyền nhóm, độc quyền mua hoặc độc quyền nhóm mua.

Muốn đánh giá chính xác mức cạnh tranh, cần đọc số lượng cùng với thị phần, khả năng thay thế, rào cản gia nhập và các lựa chọn thực tế của cả hai phía. Câu hỏi quan trọng không chỉ là “có bao nhiêu người mua và người bán”, mà còn là “mỗi bên kiểm soát bao nhiêu giao dịch và các bên còn lại có thể chuyển sang lựa chọn khác dễ đến mức nào”.