Biến đổi cấu trúc thị trường diễn ra thế nào theo thời gian?

Điểm quan trọng là thị trường không nhất thiết chuyển theo một chiều từ cạnh tranh sang độc quyền. Một thị trường có thể phân mảnh hơn sau khi công nghệ làm giảm chi phí gia nhập, nhưng cũng có thể tập trung trở lại khi các doanh nghiệp lớn tận dụng lợi thế quy mô hoặc diễn ra mua bán, sáp nhập.

Cấu trúc thị trường thay đổi trước hết ở số lượng và quy mô chủ thể

Một thị trường có thể bắt đầu với ít doanh nghiệp do yêu cầu vốn, công nghệ hoặc mạng lưới phân phối cao. Khi những rào cản này giảm xuống, doanh nghiệp mới gia nhập và làm số lượng người bán tăng lên. Ngược lại, khi chi phí tăng, cầu suy giảm hoặc cạnh tranh trở nên khốc liệt, các doanh nghiệp yếu hơn có thể rút lui.

Tuy nhiên, chỉ đếm số doanh nghiệp là chưa đủ. Hai thị trường cùng có 20 doanh nghiệp nhưng có thể có cấu trúc hoàn toàn khác nhau nếu một thị trường có một doanh nghiệp chiếm phần lớn doanh số còn thị trường kia phân bổ thị phần tương đối đồng đều.

Vì vậy, cần xem xét đồng thời:

·         Số lượng chủ thể: Có bao nhiêu doanh nghiệp hoặc người bán đang hoạt động

·         Phân bố quy mô: Thị phần và doanh thu tập trung vào một vài chủ thể hay phân tán

·         Gia nhập và rút lui: Tốc độ xuất hiện và biến mất của các doanh nghiệp

·         Khoảng cách quy mô: Doanh nghiệp dẫn đầu lớn hơn các đối thủ đến mức nào

Một chỉ báo thường được dùng để lượng hóa mức độ tập trung là Herfindahl–Hirschman Index (HHI), được tính từ tổng bình phương thị phần của các doanh nghiệp. Chỉ số này giúp phân biệt một thị trường có nhiều doanh nghiệp nhưng vẫn bị chi phối bởi vài doanh nghiệp lớn với một thị trường có quy mô chủ thể phân bổ đồng đều hơn.

Cạnh tranh thay đổi khi gia nhập, rút lui và tích tụ quy mô diễn ra

Sự thay đổi số lượng chủ thể tạo ra tác động trực tiếp đến cạnh tranh, nhưng cơ chế không chỉ nằm ở việc “nhiều doanh nghiệp hơn thì cạnh tranh cao hơn”.

Khi doanh nghiệp mới gia nhập, họ thường phải giành khách hàng từ các chủ thể hiện hữu. Điều này có thể tạo áp lực lên giá, chất lượng, tốc độ đổi mới hoặc dịch vụ. Nếu những doanh nghiệp mới tiếp tục mở rộng, cấu trúc thị trường có thể trở nên phân tán hơn.

Ở chiều ngược lại, khi doanh nghiệp rời khỏi thị trường hoặc các doanh nghiệp hợp nhất, số chủ thể giảm và quy mô trung bình có thể tăng. Nếu các doanh nghiệp lớn đồng thời kiểm soát những nguồn lực khó thay thế, mức độ tập trung có thể tăng đáng kể.

Nhưng tập trung cao không tự động đồng nghĩa với cạnh tranh thấp. Một thị trường chỉ có vài doanh nghiệp vẫn có thể cạnh tranh mạnh nếu các doanh nghiệp liên tục gây sức ép lẫn nhau và khả năng gia nhập mới vẫn đáng kể. Ngược lại, ngay cả thị trường có nhiều doanh nghiệp cũng có thể có cạnh tranh hạn chế nếu một số doanh nghiệp kiểm soát những nguồn lực hoặc kênh phân phối quan trọng.

Công nghệ có thể làm thị trường phân mảnh rồi lại tập trung

Công nghệ là một trong những cơ chế quan trọng khiến cấu trúc thị trường thay đổi.

Ở giai đoạn đầu, một công nghệ mới có thể hạ thấp chi phí gia nhập. Những doanh nghiệp nhỏ có thể tiếp cận công cụ sản xuất, nền tảng phân phối hoặc dữ liệu mà trước đây chỉ doanh nghiệp lớn mới có. Kết quả là số lượng chủ thể tăng và cấu trúc thị trường trở nên phân tán hơn.

Nhưng quá trình có thể đảo chiều. Khi thị trường trưởng thành, doanh nghiệp lớn có thể tích lũy:

·         Dữ liệu và thông tin về khách hàng

·         Công nghệ và tài sản vô hình

·         Mạng lưới người dùng hoặc nhà cung cấp

·         Thương hiệu và kênh phân phối

·         Lợi thế chi phí nhờ quy mô

Những yếu tố này có thể tạo ra lợi thế quy mô hoặc hiệu ứng mạng lưới, khiến doanh nghiệp dẫn đầu tăng trưởng nhanh hơn đối thủ. Khi đó, cùng một tiến bộ công nghệ từng làm giảm rào cản gia nhập lại có thể góp phần làm thị trường tập trung hơn.

Do đó, không nên mô tả tác động của công nghệ theo công thức đơn giản là “công nghệ mới → cạnh tranh tăng”. Cần xem xét công nghệ làm thay đổi chi phí gia nhập, chi phí mở rộng, khả năng thay thế sản phẩm và lợi thế quy mô theo hướng nào.

Phạm vi thị trường mở rộng cũng làm thay đổi cấu trúc cạnh tranh

Cấu trúc thị trường còn thay đổi khi phạm vi cạnh tranh được mở rộng từ địa phương sang quốc gia hoặc quốc tế.

Một doanh nghiệp từng cạnh tranh chủ yếu với các đối thủ trong cùng khu vực có thể phải đối mặt với nhiều chủ thể hơn khi thương mại, logistics hoặc nền tảng số giúp doanh nghiệp ở nơi khác tiếp cận cùng nhóm khách hàng.

Điều này có hai tác động trái chiều. Một mặt, thị trường rộng hơn có thể làm tăng số đối thủ tiềm năng và giảm sự phụ thuộc vào một số nhà cung cấp địa phương. Mặt khác, quy mô thị trường lớn hơn cũng cho phép doanh nghiệp có lợi thế về quy mô và đầu tư vào công nghệ mạnh hơn, từ đó thúc đẩy quá trình tích tụ thị phần.

Vì vậy, mở rộng phạm vi thị trường không nhất thiết làm cấu trúc thị trường phân tán hơn. Kết quả phụ thuộc vào việc lợi thế từ quy mô có lớn hơn lợi thế từ sự gia tăng số lượng đối thủ hay không.

Có thể nhận diện biến đổi cấu trúc thị trường qua một chuỗi cơ chế

Nhìn theo thời gian, một cách hữu ích để phân tích là theo dõi chuỗi:

Thay đổi điều kiện thị trường → thay đổi khả năng gia nhập → thay đổi số lượng chủ thể → thay đổi phân bổ quy mô → thay đổi mức độ tập trung → thay đổi cường độ cạnh tranh

Ví dụ, nếu một công nghệ mới làm chi phí gia nhập giảm mạnh, số doanh nghiệp có thể tăng. Nếu những doanh nghiệp mới tiếp tục mở rộng, thị phần ban đầu của các doanh nghiệp dẫn đầu có thể giảm. Nhưng sau đó, nếu thị trường xuất hiện lợi thế quy mô lớn, một số doanh nghiệp có thể tăng trưởng nhanh hơn phần còn lại và mức tập trung lại tăng.

Chuỗi này cho thấy cấu trúc thị trường là kết quả động của nhiều cơ chế, thay vì một trạng thái được xác định cố định ngay từ đầu.

Không phải mọi thị trường đều biến đổi theo cùng một hướng

Một sai lầm phổ biến là giả định thị trường luôn tiến triển theo trình tự:

Nhiều doanh nghiệp → ít doanh nghiệp → độc quyền

Trên thực tế, cấu trúc có thể chuyển theo nhiều hướng:

·         Phân mảnh hơn: Số lượng chủ thể tăng và thị phần phân tán hơn

·         Tập trung hơn: Một số doanh nghiệp tăng thị phần nhanh hơn phần còn lại

·         Tái cấu trúc: Doanh nghiệp cũ rút lui, doanh nghiệp mới xuất hiện và nhóm dẫn đầu thay đổi

·         Mở rộng phạm vi: Nhiều đối thủ từ khu vực khác tham gia cùng một thị trường

·         Thu hẹp phạm vi: Thị trường bị phân chia thành các phân khúc hoặc khu vực có đặc điểm cạnh tranh khác nhau

Vì thế, muốn đánh giá một thị trường đã “thay đổi như thế nào”, cần so sánh ít nhất hai thời điểm và theo dõi đồng thời số chủ thể, thị phần, mức độ tập trung và điều kiện gia nhập.

Sự biến đổi cấu trúc thị trường theo thời gian chủ yếu phản ánh sự thay đổi trong số lượng và quy mô tương đối của các chủ thể, mức độ tập trung cạnh tranh, rào cản gia nhập và phạm vi thị trường. Các yếu tố như công nghệ, chi phí, nhu cầu, gia nhập – rút lui và tích tụ quy mô làm những biến số này thay đổi liên tục. Vì vậy, không thể kết luận cấu trúc thị trường chỉ từ số lượng doanh nghiệp; cần xem xét cả cách thị phần được phân bổ và cơ chế tạo ra sự thay đổi đó.