Những nguyên nhân làm phát sinh rủi ro giao dịch

Có thể tập trung nguyên nhân vào ba nhóm chính: rủi ro từ thông tin, rủi ro trong quá trình thực hiện và rủi ro từ khả năng không thanh toán. Ba nhóm này có thể tồn tại riêng lẻ nhưng cũng có thể liên kết với nhau và làm mức độ rủi ro tăng lên.

Ba nhóm nguyên nhân chính của rủi ro giao dịch

Nguyên nhân đầu tiên là thông tin không đầy đủ, không chính xác hoặc không được kiểm chứng đầy đủ. Khi một bên đưa ra quyết định dựa trên thông tin sai lệch, khả năng đánh giá đối tác, điều kiện giao dịch hoặc nghĩa vụ phải thực hiện sẽ bị ảnh hưởng.

Nhóm thứ hai đến từ quá trình thực hiện giao dịch. Ngay cả khi thông tin ban đầu tương đối đầy đủ, giao dịch vẫn có thể phát sinh rủi ro nếu các bên thực hiện không đúng thỏa thuận, sai quy trình, sai thời hạn hoặc sai điều kiện đã xác lập.

Nhóm thứ ba là khả năng không thanh toán hoặc không hoàn thành nghĩa vụ tài chính. Đây là trường hợp một bên đã đến thời điểm phải thực hiện nghĩa vụ nhưng không có đủ khả năng hoặc không thực hiện được nghĩa vụ theo cam kết.

Ba nhóm nguyên nhân này tạo thành chuỗi rủi ro: thông tin ảnh hưởng đến quyết định, việc thực hiện ảnh hưởng đến kết quả giao dịch, còn khả năng thanh toán quyết định liệu nghĩa vụ cuối cùng có được hoàn thành hay không.

Rủi ro giao dịch phát sinh từ thông tin như thế nào?

Thông tin là cơ sở để các bên đánh giá đối tượng giao dịch, đối tác và điều kiện thực hiện. Vì vậy, thông tin sai, thiếu hoặc không được xác minh có thể làm cho quyết định giao dịch được đưa ra trên một nền tảng không chính xác.

Các vấn đề thường nằm ở ba điểm:

·         Thông tin thiếu: Một bên không có đủ dữ liệu cần thiết để đánh giá giao dịch hoặc đối tác

·         Thông tin sai lệch: Dữ liệu được cung cấp không phản ánh đúng tình trạng thực tế

·         Thông tin chưa được kiểm chứng: Thông tin có thể tồn tại nhưng chưa có căn cứ đủ tin cậy để xác nhận

Cơ chế rủi ro nằm ở chỗ thông tin đầu vào sai → đánh giá sai → quyết định giao dịch sai → hậu quả phát sinh trong quá trình thực hiện hoặc thanh toán.

Chẳng hạn, nếu khả năng thực hiện nghĩa vụ của đối tác được đánh giá dựa trên thông tin chưa được xác minh, một bên có thể chấp nhận giao dịch với mức độ cam kết lớn hơn khả năng thực tế của đối tác. Khi nghĩa vụ đến hạn, rủi ro không thanh toán có thể xuất hiện.

Do đó, thông tin không chỉ là vấn đề về dữ liệu. Nó là yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng đánh giá và quyết định trước giao dịch.

Rủi ro giao dịch phát sinh trong quá trình thực hiện

Một giao dịch có thể phát sinh rủi ro ngay cả khi các bên đã có thông tin tương đối đầy đủ. Nguyên nhân nằm ở khoảng cách giữa điều đã thỏa thuận và điều thực tế được thực hiện.

Rủi ro có thể xuất hiện khi một bên:

·         Không thực hiện đúng nghĩa vụ đã cam kết

·         Thực hiện không đúng thời hạn

·         Thực hiện không đúng điều kiện hoặc quy trình

·         Cung cấp kết quả không phù hợp với nội dung giao dịch

·         Phối hợp không đầy đủ khiến một bước của giao dịch bị gián đoạn

Về cơ chế, giao dịch thường bao gồm nhiều nghĩa vụ liên kết. Một khâu thực hiện sai có thể làm ảnh hưởng đến các khâu tiếp theo. Vì vậy, rủi ro không nhất thiết xuất hiện ngay tại hành vi sai sót ban đầu mà có thể biểu hiện ở hậu quả sau đó.

Điểm cần phân biệt là rủi ro trong thực hiện không đồng nhất với rủi ro không thanh toán. Một bên có thể thực hiện sai nghĩa vụ nhưng vẫn có khả năng thanh toán; ngược lại, một bên có thể thực hiện đúng phần việc của mình nhưng sau đó không hoàn thành nghĩa vụ tài chính.

Khả năng không thanh toán làm phát sinh rủi ro ra sao?

Khả năng không thanh toán trở thành nguồn rủi ro khi một bên không thể hoàn thành nghĩa vụ tài chính đúng thời điểm hoặc đúng điều kiện đã cam kết.

Nguyên nhân có thể được nhìn nhận từ chính khả năng thực hiện nghĩa vụ của bên có trách nhiệm thanh toán. Khi nguồn lực cần thiết không đủ, nghĩa vụ đến hạn có thể bị chậm, không được thực hiện đầy đủ hoặc không được thực hiện.

Cơ chế cơ bản là:

Khả năng thực hiện nghĩa vụ suy giảm → nghĩa vụ đến hạn không được hoàn thành → bên còn lại chịu ảnh hưởng → rủi ro giao dịch phát sinh

Điều quan trọng là không nên chỉ xem xét tình trạng không thanh toán ở thời điểm cuối cùng. Khả năng thanh toán có thể liên quan đến những dấu hiệu đã tồn tại trước đó. Vì vậy, việc đánh giá rủi ro cần xem xét cả điều kiện thực hiện nghĩa vụ của đối tác thay vì chỉ kiểm tra kết quả thanh toán sau khi giao dịch đã hoàn tất.

Rủi ro cũng có thể tăng khi nghĩa vụ tài chính phụ thuộc vào việc nhiều điều kiện khác được hoàn thành. Khi một mắt xích trước đó bị gián đoạn, khả năng hoàn thành nghĩa vụ cuối cùng cũng có thể bị ảnh hưởng.

Ba nhóm nguyên nhân có thể liên kết và khuếch đại rủi ro

Ba nhóm nguyên nhân không phải lúc nào cũng độc lập. Trong một giao dịch, chúng có thể nối tiếp nhau thành một chuỗi.

Ví dụ, thông tin không đầy đủ có thể khiến một bên đánh giá sai khả năng thực hiện của đối tác. Đánh giá sai dẫn đến việc thiết lập hoặc chấp nhận một giao dịch không phù hợp. Trong quá trình thực hiện, một bên không đáp ứng được nghĩa vụ, từ đó làm phát sinh nguy cơ không thanh toán hoặc không hoàn thành nghĩa vụ tài chính.

Ngược lại, một vấn đề về khả năng thanh toán cũng có thể làm thay đổi cách một bên thực hiện giao dịch, dẫn đến chậm trễ hoặc không thực hiện đầy đủ cam kết.

Vì vậy, khi phân tích rủi ro giao dịch, không nên chỉ tìm kiếm một nguyên nhân đơn lẻ. Cần xem xét:

1.    Thông tin có đủ và đáng tin cậy để đánh giá giao dịch hay không

2.    Các bên có khả năng thực hiện đúng những gì đã cam kết hay không

3.    Khả năng hoàn thành nghĩa vụ thanh toán có phù hợp với giao dịch hay không

Cách tiếp cận này giúp phân biệt nguyên nhân, cơ chế phát sinh và hậu quả của rủi ro, thay vì chỉ xác định rằng giao dịch đã xảy ra vấn đề.

Tóm lại, rủi ro giao dịch chủ yếu có thể phát sinh từ ba nguồn: thông tin không đầy đủ hoặc không chính xác, sai lệch trong quá trình thực hiện và khả năng không hoàn thành nghĩa vụ thanh toán. Ba nguồn này có thể tác động riêng lẻ hoặc liên kết thành một chuỗi, trong đó vấn đề ở giai đoạn trước có thể làm tăng rủi ro ở giai đoạn sau.

Vì vậy, nhận diện rủi ro giao dịch cần bắt đầu từ chất lượng thông tin, tiếp tục với khả năng thực hiện nghĩa vụ và kết thúc ở khả năng hoàn thành nghĩa vụ thanh toán. Càng xác định được nguyên nhân sớm, càng dễ nhận biết điểm có thể làm giao dịch lệch khỏi kết quả dự kiến.