Bất cân xứng thông tin giao dịch ảnh hưởng kết quả thế nào?

Điểm đáng chú ý là chênh lệch thông tin không chỉ khiến một bên “biết nhiều hơn”. Nó có thể thay đổi chính kết quả của thương lượng: mức giá nào được chấp nhận, điều khoản nào được đưa vào hợp đồng, bên nào gánh rủi ro và cuối cùng lợi ích được phân bổ ra sao.

Kinh tế học thông tin từ lâu đã chỉ ra rằng bất cân xứng thông tin có thể dẫn đến lựa chọn bất lợi, thúc đẩy bên có thông tin tốt hơn phát tín hiệu và khiến bên ít thông tin sử dụng cơ chế sàng lọc để thu hẹp khoảng cách.

Chênh lệch thông tin làm thay đổi vị thế thương lượng như thế nào?

Vị thế thương lượng không chỉ phụ thuộc vào nhu cầu mua hoặc bán. Nó còn phụ thuộc vào việc mỗi bên biết gì, biết đến đâu và có thể kiểm chứng thông tin của bên kia đến mức nào.

Giả sử người bán biết rõ một tài sản có khiếm khuyết nhưng người mua không thể quan sát trực tiếp. Người mua sẽ phải định giá dựa trên thông tin không hoàn chỉnh. Nếu không có cơ chế kiểm chứng, người mua có xu hướng giảm mức giá sẵn sàng trả để bù cho rủi ro không biết.

Khi đó, bên bán hàng chất lượng cao có thể bị đặt vào cùng một mặt bằng với bên bán hàng chất lượng thấp. Nếu mức giá trở nên quá thấp, những người sở hữu tài sản tốt có thể rút khỏi thị trường, làm tỷ trọng hàng chất lượng thấp tăng lên. Đây chính là logic của adverse selection, được George Akerlof phân tích nổi bật trong mô hình “thị trường hàng lỗi”.

Cơ chế này làm thay đổi thương lượng theo ba bước:

1.    Thông tin không cân bằng tạo ra bất định

2.    Bất định làm bên ít thông tin điều chỉnh mức giá hoặc điều kiện

3.    Điều chỉnh đó thay đổi động cơ tham gia của bên có thông tin tốt hoặc xấu

Vì vậy, cùng một đối tượng giao dịch có thể đạt kết quả khác nhau tùy mức độ minh bạch thông tin giữa các bên.

Bất cân xứng thông tin tác động trực tiếp đến giá và điều khoản giao dịch

Giá không phải lúc nào cũng phản ánh đầy đủ giá trị thực của đối tượng. Khi người mua không thể xác định chất lượng hoặc rủi ro một cách đáng tin cậy, giá có thể chứa thêm một phần bù thông tin.

Phần này có thể biểu hiện theo nhiều hướng:

·         Giá mua thấp hơn giá trị mà bên bán có thông tin đầy đủ đánh giá

·         Lãi suất cao hơn để bù cho rủi ro không quan sát được

·         Phí bảo hiểm hoặc khoản đặt cọc cao hơn

·         Điều khoản bảo hành chặt hơn

·         Yêu cầu tài sản bảo đảm hoặc điều kiện thực hiện nghiêm ngặt hơn

·         Khoản thanh toán được chia thành nhiều mốc thay vì trả toàn bộ ngay

Điều quan trọng là các điều khoản này không đơn thuần làm thay đổi “giá”. Chúng thay đổi cách tổng giá trị và rủi ro của giao dịch được chia giữa các bên.

Trong thị trường tín dụng, chẳng hạn, bất cân xứng thông tin có thể khiến bên cho vay không chỉ điều chỉnh lãi suất mà còn hạn chế lượng tín dụng cung cấp. Nobel Prize ghi nhận nghiên cứu của Stiglitz và Weiss về việc thông tin không hoàn hảo có thể giúp giải thích hiện tượng hạn chế tín dụng thay vì đơn giản là tăng lãi suất.

Do đó, một giao dịch có vẻ “giá cao” hoặc “giá thấp” chưa đủ để đánh giá bên nào có lợi. Cần xem cả giá, rủi ro, quyền kiểm soát, nghĩa vụ và điều kiện thực hiện đi kèm.

Cơ chế lựa chọn bất lợi có thể làm lợi ích chuyển khỏi bên có chất lượng tốt

Một trong những tác động sâu nhất của bất cân xứng thông tin là lựa chọn bất lợi trước khi giao dịch hoàn tất.

Khi chất lượng thật khó quan sát, bên mua thường không thể trả một mức giá riêng cho từng chất lượng. Họ phải hình thành kỳ vọng dựa trên chất lượng trung bình hoặc mức rủi ro dự kiến.

Điều này tạo ra một vấn đề:

·         Người bán chất lượng thấp có động lực chấp nhận mức giá trung bình

·         Người bán chất lượng cao có thể cho rằng mức giá đó quá thấp

·         Người bán chất lượng cao rút lui hoặc không tham gia

·         Tỷ trọng đối tượng chất lượng thấp trong thị trường tăng lên

Khi quá trình này đủ mạnh, thị trường có thể thu hẹp đáng kể hoặc thậm chí thất bại trong việc tạo ra những giao dịch đáng lẽ có lợi cho cả hai bên. Đây là một trong những kết quả cốt lõi của phân tích Akerlof về bất cân xứng thông tin.

Điểm cần phân biệt là không phải cứ có bất cân xứng thông tin thì giao dịch đều thất bại. Kết quả phụ thuộc vào khả năng kiểm chứng, uy tín, tần suất giao dịch và các cơ chế giúp chuyển hoặc tiết lộ thông tin.

Tín hiệu và sàng lọc có thể thay đổi lại phân bổ lợi ích

Khi một bên có thông tin tốt hơn, họ có thể tìm cách truyền tải thông tin đó thông qua signaling. Ngược lại, bên ít thông tin có thể chủ động thiết kế cơ chế screening để phân loại đối tác.

Signaling hoạt động khi bên có thông tin thực hiện một hành động quan sát được và hành động đó đủ tốn kém hoặc khó bị bắt chước đối với bên có chất lượng thấp. Spence phát triển phân tích này để giải thích cách người có thông tin riêng có thể truyền tín hiệu đáng tin cậy cho bên ít thông tin.

Ví dụ, trong một giao dịch, tín hiệu có thể đến từ:

·         Lịch sử giao dịch

·         Cam kết bảo hành

·         Chứng nhận

·         Tài sản bảo đảm

·         Uy tín thương hiệu

·         Cam kết có chi phí thực tế nếu thông tin cung cấp không đúng

Ở chiều ngược lại, screening cho phép bên ít thông tin tạo ra các lựa chọn khác nhau để đối tác tự bộc lộ đặc điểm của mình. Một ví dụ kinh điển là thiết kế nhiều loại hợp đồng với mức giá và mức chia sẻ rủi ro khác nhau để phân loại khách hàng.

Nhờ vậy, thông tin không nhất thiết phải được “nói ra” trực tiếp. Thiết kế giao dịch có thể khiến thông tin được bộc lộ gián tiếp.

Bên nào hưởng lợi nhiều hơn phụ thuộc vào khả năng kiểm chứng và chuyển rủi ro

Bất cân xứng thông tin không tự động đồng nghĩa với việc bên biết nhiều hơn luôn giành phần lợi ích lớn hơn.

Có ít nhất ba khả năng.

Thứ nhất, bên có thông tin chiếm ưu thế. Nếu thông tin của họ khó bị kiểm chứng và họ có nhiều lựa chọn thay thế, họ có thể sử dụng lợi thế đó để thương lượng giá hoặc điều khoản có lợi hơn.

Thứ hai, lợi thế thông tin bị chuyển thành chi phí. Nếu bên ít thông tin dự đoán được rủi ro, họ có thể yêu cầu bảo đảm, kiểm định, đặt cọc hoặc điều khoản phạt. Khi đó, bên có thông tin nhiều hơn vẫn có lợi thế về kiến thức nhưng phải chịu thêm chi phí để thuyết phục đối tác.

Thứ ba, lợi ích có thể được chia lại thông qua thiết kế hợp đồng. Giá niêm yết có thể không thay đổi nhiều, nhưng quyền bảo hành, trách nhiệm khi xảy ra sự cố, điều kiện thanh toán hoặc cơ chế thưởng phạt có thể khiến giá trị kinh tế cuối cùng của mỗi bên thay đổi đáng kể.

Vì vậy, đánh giá phân bổ lợi ích chỉ bằng cách so sánh giá là chưa đủ. Cần xem ai nhận được phần giá trị nào và ai gánh phần rủi ro nào sau khi giao dịch được thực hiện.

Khi nào bất cân xứng thông tin làm giao dịch kém hiệu quả?

Mức độ ảnh hưởng phụ thuộc vào khả năng giải quyết khoảng cách thông tin.

Bất cân xứng thường gây hậu quả lớn hơn khi:

·         Chất lượng hoặc rủi ro khó quan sát trước giao dịch

·         Chi phí kiểm chứng thông tin cao

·         Giao dịch xảy ra một lần hoặc ít lặp lại

·         Bên mua khó thay thế đối tác

·         Hậu quả của thông tin sai lệch lớn

·         Uy tín không đủ mạnh để tạo kỷ luật

·         Hợp đồng khó quy định và thực thi đầy đủ

Ngược lại, tác động có thể giảm khi thị trường có cơ chế xác thực, giao dịch lặp lại, uy tín, bảo hành, tiêu chuẩn, trung gian kiểm định hoặc các hình thức signaling và screening phù hợp. Nobel Prize cũng nhấn mạnh rằng nhiều thể chế thị trường như bảo hành, thương hiệu và các dạng hợp đồng có thể hình thành nhằm đối phó với vấn đề bất cân xứng thông tin.

Do đó, mục tiêu không nhất thiết là làm cho mọi bên có lượng thông tin hoàn toàn giống nhau. Mục tiêu thực tế hơn là giảm phần bất cân xứng có khả năng làm sai lệch quyết định và phân bổ rủi ro không hợp lý.

Khi thông tin giữa các bên chênh lệch, kết quả giao dịch có thể thay đổi từ giá, điều khoản, mức độ tham gia thị trường đến cách phân bổ rủi ro và lợi ích. Cơ chế quan trọng nhất là bên ít thông tin phải định giá trong điều kiện bất định, trong khi bên nhiều thông tin có thể có lợi thế trong lựa chọn, tín hiệu hoặc thương lượng.

Tuy nhiên, bất cân xứng thông tin không đồng nghĩa với việc một bên chắc chắn thắng. Signaling, screening, bảo hành, uy tín, kiểm định và thiết kế hợp đồng có thể làm giảm lợi thế thông tin hoặc chuyển nó thành các điều kiện có thể kiểm soát. Vì vậy, khi đánh giá một giao dịch, cần nhìn vượt ra ngoài mức giá để xem thông tin được phân bổ thế nào, rủi ro nằm ở đâu và mỗi bên thực sự nhận được bao nhiêu giá trị sau khi toàn bộ điều khoản được tính đến.