Khan hiếm nguồn lực nông thôn ảnh hưởng lựa chọn thế nào?

Khan hiếm biến mọi quyết định của hộ thành một bài toán đánh đổi

Một hộ nông thôn thường đồng thời là đơn vị sản xuất, đơn vị tiêu dùng và đơn vị cung ứng lao động. Vì ba chức năng này sử dụng chung một tập hợp nguồn lực nên các quyết định có quan hệ chặt chẽ với nhau.

Một ngày lao động dành cho ruộng nhà không thể đồng thời được bán trên thị trường lao động. Một mảnh đất dùng trồng lúa tự cung tự cấp không thể trong cùng vụ được dùng toàn bộ để trồng cây hàng hóa. Một khoản tiền mua phân bón sẽ không còn sẵn để trả học phí, chữa bệnh hoặc dự phòng khi mùa vụ thất bại.

Đó là chi phí cơ hội của lựa chọn.

Khan hiếm vì thế làm hộ phải trả lời ba câu hỏi liên tục:

·         Nguồn lực nào hiện đang hạn chế khả năng sản xuất mạnh nhất

·         Phương án nào đem lại lợi ích lớn nhất từ nguồn lực hạn chế đó

·         Mức lợi ích cao hơn có đáng để chấp nhận thêm rủi ro hay không

FAO mô tả sinh kế nông thôn dựa trên nhiều dạng tài sản và hoạt động, đồng thời nhấn mạnh rằng khả năng tiếp cận các dạng vốn tự nhiên, tài chính, vật chất, con người và xã hội ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng cải thiện sinh kế.

Do đó, hai hộ sống cạnh nhau và đối mặt cùng mức giá nông sản vẫn có thể đưa ra lựa chọn hoàn toàn khác nhau nếu nguồn lực mà họ sở hữu khác nhau.

Đất khan hiếm làm thay đổi cách hộ phân bổ sản xuất

Đất là một trong những nguồn lực có tính ràng buộc rõ nhất đối với hộ sản xuất nông nghiệp.

Khi diện tích đất đủ lớn, hộ có thể phân bổ một phần cho lương thực, một phần cho cây hàng hóa, chăn nuôi hoặc những hoạt động có chu kỳ dài. Nhưng khi đất bình quân đầu người giảm, mỗi đơn vị diện tích phải đảm nhiệm nhiều mục tiêu hơn.

Hộ lúc đó thường phải lựa chọn giữa:

An toàn lương thực và thu nhập tiền mặt. Đất dành cho cây lương thực giúp giảm phụ thuộc vào việc mua thực phẩm nhưng có thể làm mất cơ hội trồng sản phẩm có giá trị thị trường cao hơn.

Năng suất và mức đầu tư. Diện tích nhỏ có thể tạo động lực thâm canh, nhưng thâm canh chỉ khả thi nếu hộ có đủ vốn, nước, kỹ thuật và đầu vào.

Nông nghiệp và sinh kế ngoài nông nghiệp. Khi đất không đủ tạo việc làm hoặc thu nhập cho tất cả thành viên, lao động có thể được chuyển sang làm thuê, dịch vụ hoặc di cư.

FAO ghi nhận rằng những hộ thiếu đất hoặc không có đủ đất phục vụ nhu cầu sinh tồn thường phụ thuộc nhiều hơn vào lao động làm thuê và những nguồn tài nguyên chung.

Như vậy, thiếu đất không chỉ làm giảm quy mô sản xuất. Nó có thể thay đổi toàn bộ cấu trúc sinh kế của hộ.

Tuy nhiên, không thể kết luận rằng hộ ít đất luôn phải rời nông nghiệp. Nếu một diện tích nhỏ được kết hợp với cây có giá trị cao, thủy lợi, công nghệ hoặc thị trường thuận lợi, giá trị tạo ra trên mỗi đơn vị đất có thể tăng đáng kể. Ràng buộc thực sự vì vậy phải được xem xét cùng các nguồn lực bổ sung khác.

Thiếu vốn khiến hộ không thể chọn phương án sinh lời cao nhất

Trong mô hình kinh tế đơn giản, một hộ sẽ đầu tư nếu lợi nhuận kỳ vọng cao hơn chi phí vốn. Thực tế nông thôn phức tạp hơn vì hộ có thể nhìn thấy một cơ hội sinh lời nhưng không có tiền để thực hiện nó.

Đây là khác biệt giữa một phương án có lợi nhuận và một phương án khả thi.

Thiếu tiền mặt hoặc tín dụng có thể khiến hộ:

·         Mua ít giống, phân bón hoặc thức ăn chăn nuôi hơn mức mong muốn

·         Trì hoãn đầu tư vào máy móc, thủy lợi hoặc vật nuôi

·         Chọn công nghệ cần ít vốn dù năng suất thấp hơn

·         Bán sản phẩm sớm để có tiền mặt thay vì chờ thời điểm giá thuận lợi

·         Ưu tiên hoạt động tạo tiền nhanh thay vì hoạt động có lợi nhuận cao nhưng chu kỳ dài

Quyền sử dụng và mức độ bảo đảm đối với đất cũng có thể liên quan đến khả năng đầu tư và tiếp cận tín dụng. World Bank từng ghi nhận rằng cải thiện an toàn quyền sử dụng và khả năng chuyển nhượng đất có thể nâng giá trị tài sản của hộ, khuyến khích đầu tư và tạo thuận lợi hơn cho tiếp cận tín dụng.

Một trường hợp tại Việt Nam do IFAD đánh giá cho thấy rõ cơ chế này. Một hộ có diện tích đất nhỏ vay 2 triệu đồng để mua trâu kéo; việc sở hữu sức kéo đúng thời điểm được ghi nhận đi cùng mức sản lượng lúa tăng từ khoảng 600 kg lên một tấn trong trường hợp cụ thể đó. Đây là một trường hợp minh họa, không phải mức tác động có thể áp dụng cho mọi hộ, nhưng nó cho thấy vốn có thể tháo gỡ một nút thắt sản xuất khác.

Điểm quan trọng là các nguồn lực bổ sung cho nhau. Thiếu vốn có thể khiến đất, lao động hoặc kỹ năng sẵn có không được khai thác hết.

Vì vậy, hộ nghèo về tài sản không nhất thiết chọn phương án có tỷ suất lợi nhuận kỳ vọng lớn nhất. Họ thường phải chọn trong tập hợp những phương án mà khả năng thanh khoản cho phép.

Khan hiếm lao động và thời gian quyết định hộ làm nông hay đi làm thuê

Lao động gia đình cũng là nguồn lực hữu hạn.

Mỗi thành viên có một quỹ thời gian nhất định và hộ phải phân bổ quỹ đó giữa sản xuất nông nghiệp, chăn nuôi, kinh doanh, làm thuê, việc gia đình và nghỉ ngơi.

Khi cơ hội việc làm ngoài nông nghiệp xuất hiện, hộ phải so sánh lợi ích của một ngày lao động trên ruộng với tiền công có thể nhận được bên ngoài.

FAO coi tối đa hóa mức sinh lợi trên một đơn vị lao động là một trong những yếu tố quan trọng của lựa chọn đa dạng hóa sinh kế. Đồng thời, tính mùa vụ có thể khiến hộ chuyển thời gian theo chu kỳ giữa việc làm trong nông nghiệp và nguồn thu ngoài nông nghiệp.

Cơ chế này giải thích tại sao một hộ có đất vẫn có thể dành một phần lao động cho hoạt động phi nông nghiệp.

Trong mùa cao điểm như gieo trồng hay thu hoạch, giá trị của lao động trên trang trại có thể rất cao. Ngoài mùa vụ, chính lao động đó có thể gần như nhàn rỗi. Làm thuê hoặc kinh doanh nhỏ giúp hộ sử dụng phần thời gian dư thừa và tạo tiền mặt.

Nhưng sự lựa chọn còn phụ thuộc vào chất lượng lao động. Giáo dục, kỹ năng, sức khỏe và khả năng di chuyển quyết định loại công việc mà một thành viên có thể tiếp cận. FAO lưu ý rằng đất, lao động, tiết kiệm, giáo dục và khả năng tiếp cận thị trường hoặc việc làm đều ảnh hưởng tới năng lực đa dạng hóa của hộ.

Do đó, “dư lao động” không đồng nghĩa với việc hộ có thể dễ dàng chuyển sang công việc có thu nhập cao.

Khan hiếm nước và tài nguyên tự nhiên giới hạn những phương án sản xuất khả thi

Đất không tạo ra sản lượng một mình. Sản xuất nông nghiệp còn phụ thuộc vào nước, độ phì đất, rừng, đồng cỏ, nguồn lợi thủy sản và nhiều tài nguyên chung khác.

Nếu nước là nguồn lực khan hiếm, hộ phải lựa chọn không chỉ cây gì có giá cao hơn mà còn cây gì tạo ra giá trị phù hợp với lượng nước có thể sử dụng và mức rủi ro mà hộ có khả năng chịu đựng.

Tương tự, một hộ có đất nhưng thiếu nước tưới có tập hợp lựa chọn khác hẳn hộ có cùng diện tích nhưng chủ động thủy lợi.

Tài nguyên chung cũng có thể thay đổi phương trình kinh tế. FAO ghi nhận nhiều hệ thống sinh kế trong đó đất tư nhân được kết hợp với rừng, đồng cỏ, nguồn thủy sản hoặc các tài nguyên dùng chung; khả năng tiếp cận những tài nguyên này có thể cung cấp thức ăn gia súc, nhiên liệu, thực phẩm hoặc nguồn tiền bổ sung cho hộ.

Vì vậy, đánh giá khan hiếm nguồn lực nông thôn chỉ dựa vào diện tích đất hoặc tiền mặt dễ dẫn đến kết luận thiếu sót. Một nguồn lực không sở hữu riêng nhưng có quyền tiếp cận vẫn có thể ảnh hưởng mạnh đến lựa chọn kinh tế.

Rủi ro khiến hộ không nhất thiết chọn phương án có lợi nhuận kỳ vọng cao nhất

Nếu mọi kết quả đều chắc chắn, hộ chỉ cần so sánh lợi ích của các phương án. Nhưng sản xuất nông nghiệp chịu ảnh hưởng của thời tiết, sâu bệnh, giá cả và nhiều cú sốc khó dự đoán.

Với hộ có ít tài sản dự phòng, một vụ thất bại có thể không chỉ làm giảm lợi nhuận mà còn ảnh hưởng đến khả năng mua lương thực, trả nợ hoặc duy trì sản xuất vụ sau.

Vì vậy, mục tiêu hợp lý có thể không phải là tối đa hóa thu nhập trung bình, mà là đạt mức thu nhập chấp nhận được trong khi giảm xác suất xảy ra một kết quả quá xấu.

Đây là lý do hộ có thể:

·         Trồng nhiều loại cây thay vì chuyên môn hóa hoàn toàn

·         Kết hợp trồng trọt với chăn nuôi

·         Giữ một phần sản xuất để tự tiêu dùng

·         Kết hợp làm nông với làm thuê

·         Duy trì nhiều nguồn thu có mức biến động khác nhau

FAO xác định quản trị rủi ro là một động lực quan trọng của đa dạng hóa sinh kế. Tài liệu này cũng chỉ ra một đánh đổi đáng chú ý: hộ ngại rủi ro đôi khi chấp nhận phương án tạo thu nhập thấp hơn để giảm nguy cơ mất phần lớn nguồn thu cùng lúc.

Đây là điểm dễ bị hiểu sai khi quan sát hộ nghèo. Một lựa chọn có vẻ “không tối ưu” nếu chỉ nhìn vào lợi nhuận có thể lại hợp lý khi đưa rủi ro sinh tồn vào bài toán.

Khan hiếm có thể dẫn tới đa dạng hóa, nhưng cũng có thể ngăn hộ đa dạng hóa

Đa dạng hóa thường được xem là phản ứng tự nhiên trước khan hiếm. Điều này đúng nhưng chưa đầy đủ.

Có hai cơ chế trái chiều.

Thứ nhất là đa dạng hóa do sức ép. Đất quá ít, thu nhập nông nghiệp không đủ hoặc rủi ro cao có thể đẩy hộ sang làm thuê, khai thác tài nguyên hoặc kinh doanh nhỏ.

Thứ hai là đa dạng hóa nhờ năng lực. Một số hoạt động ngoài nông nghiệp cần vốn, kỹ năng, phương tiện, mạng lưới hoặc chi phí di chuyển ban đầu. Hộ thiếu những nguồn lực này có thể không tiếp cận được cơ hội sinh lời tốt hơn.

FAO cho thấy các tài sản như tiết kiệm, đất, lao động, giáo dục và khả năng tiếp cận thị trường là điều kiện quan trọng đối với năng lực đa dạng hóa. Tài liệu đồng thời lưu ý rằng mất đất, khó khăn tín dụng hoặc suy thoái môi trường cũng có thể đẩy hộ tìm kiếm nguồn sinh kế khác.

Bởi vậy, cùng một hiện tượng “làm nhiều nghề” có thể phản ánh hai trạng thái kinh tế rất khác nhau:

·         Một hộ đang tích lũy và chủ động khai thác cơ hội mới

·         Một hộ đang phân tán lao động để đối phó với thiếu hụt và rủi ro

Không thể đánh giá chất lượng lựa chọn chỉ bằng số lượng nguồn thu.

Nguồn lực nào khan hiếm nhất sẽ quyết định giá trị của nguồn lực còn lại

Một cách hữu ích để hiểu quyết định của hộ là tìm ràng buộc đang thực sự có tính quyết định.

Giả sử hộ có thêm một triệu đồng.

Nếu đất đang là nút thắt tuyệt đối và không còn khả năng thâm canh, thêm vốn có thể tạo ra ít thay đổi. Nhưng nếu hộ có đất và lao động nhưng thiếu tiền mua giống hoặc phân bón, cùng một triệu đồng có thể tạo giá trị lớn hơn.

Ngược lại, cung cấp tín dụng cũng chưa chắc làm tăng sản xuất nếu hộ thiếu nước, thiếu lao động đúng thời điểm hoặc không có đầu ra.

Vì vậy, tác động của một nguồn lực phụ thuộc vào các nguồn lực bổ sung.

Có thể hình dung chuỗi lựa chọn như sau:

Tài sản và nguồn lực ban đầu → ràng buộc đang tồn tại → tập hợp phương án khả thi → lợi ích và rủi ro của từng phương án → quyết định phân bổ nguồn lực → thu nhập, tiêu dùng và tài sản của kỳ tiếp theo.

Kết quả ở cuối chuỗi lại trở thành điều kiện ban đầu của kỳ sau.

Hộ tạo được thặng dư có thể tích lũy vật nuôi, máy móc, tiết kiệm hoặc đất. Khi đó tập hợp lựa chọn tương lai mở rộng. Ngược lại, một cú sốc buộc hộ bán tài sản có thể thu hẹp các phương án ở nhiều năm tiếp theo.

FAO mô tả những quá trình tích lũy như chuyển thu nhập ngoài nông nghiệp thành đầu vào nông nghiệp, rồi từ thu nhập nông nghiệp cao hơn thành đất hoặc vật nuôi; đồng thời chỉ ra thiếu khả năng tạo tiền mặt và tiết kiệm có thể cản trở quá trình này.

Khan hiếm vì vậy không chỉ ảnh hưởng một quyết định tại một thời điểm. Nó có thể định hình cả quỹ đạo kinh tế của hộ.

Muốn hiểu lựa chọn của hộ phải nhìn đồng thời lợi nhuận, an toàn và tính khả thi

Một sai lầm phổ biến là giả định hộ nông thôn luôn chọn hoạt động có lợi nhuận cao nhất.

Trong thực tế, hộ phải cân đối ít nhất ba tiêu chí.

Lợi nhuận: phương án tạo ra bao nhiêu thu nhập hoặc giá trị sản phẩm.

Khả thi: hộ có đủ đất, tiền, lao động, kỹ năng, nước và khả năng tiếp cận thị trường để thực hiện hay không.

An toàn: nếu giá giảm, mất mùa hoặc thành viên mất việc, hộ có còn duy trì được mức tiêu dùng tối thiểu hay không.

FAO ghi nhận các hộ nông thôn thường kết hợp nhiều hoạt động nhằm vừa cải thiện thu nhập, vừa giảm tính dễ tổn thương và đáp ứng các mục tiêu khác của gia đình.

Bởi vậy, một quyết định kinh tế chỉ có thể được đánh giá đúng trong bối cảnh nguồn lực cụ thể của hộ.

Một hộ giữ đất trồng lương thực dù cây hàng hóa có lợi nhuận kỳ vọng cao hơn có thể đang bảo vệ an ninh lương thực. Một hộ đưa thành viên đi làm thuê có thể đang giải quyết sự thiếu hụt đất. Một hộ không đầu tư công nghệ mới có thể bị giới hạn bởi tín dụng chứ không phải thiếu hiểu biết. Một hộ đa dạng hóa nguồn thu có thể đang giảm rủi ro thay vì theo đuổi lợi nhuận tối đa.

Khan hiếm nguồn lực nông thôn vì thế tác động đến lựa chọn kinh tế thông qua một cơ chế trung tâm: nó thu hẹp tập hợp phương án khả thi và làm tăng chi phí cơ hội của từng nguồn lực. Từ đó, hộ phải phân bổ đất, lao động, vốn, thời gian và tài nguyên giữa những mục tiêu cạnh tranh nhau.

Khi thị trường tín dụng, lao động, đất đai hoặc bảo hiểm hoạt động không hoàn hảo, những quyết định sản xuất và tiêu dùng của hộ càng khó tách rời. Lúc này, lựa chọn quan sát được chưa chắc là phương án có lợi nhuận cao nhất về mặt kỹ thuật; nó thường là phương án tốt nhất mà hộ có thể thực hiện trong giới hạn tài sản, thanh khoản, rủi ro và nhu cầu sinh tồn của mình.

Vì vậy, câu hỏi quan trọng nhất khi phân tích một hộ nông thôn không phải chỉ là “hoạt động nào có lợi hơn?”, mà là “nguồn lực nào đang thực sự ràng buộc hộ, phương án nào hộ có khả năng tiếp cận và họ phải từ bỏ điều gì khi lựa chọn phương án đó?”. Trả lời được ba vấn đề này mới giải thích được vì sao khan hiếm nguồn lực dẫn đến những lựa chọn kinh tế khác nhau giữa các hộ.