Dấu hiệu mất cân đối cấu trúc thị trường

Vì vậy, không nên kết luận thị trường mất cân đối chỉ từ một chỉ số đơn lẻ. Cách đáng tin cậy hơn là kết hợp mức độ tập trung xu hướng thay đổi điều kiện cạnh tranh khả năng gia nhập hoặc mở rộng của đối thủ.

Mức độ tập trung thị phần tăng cao

Dấu hiệu trực tiếp nhất là thị phần được phân bổ ngày càng không đều giữa các doanh nghiệp.

Một thị trường có nhiều doanh nghiệp nhưng phần lớn doanh số vẫn nằm trong tay một vài doanh nghiệp lớn có thể có mức tập trung cao hơn đáng kể so với con số “số lượng doanh nghiệp” ban đầu gợi ý. Chẳng hạn, nếu bốn doanh nghiệp lần lượt nắm 40%, 30%, 20% và 10% thị phần thì tổng thị phần của nhóm bốn doanh nghiệp đã chiếm toàn bộ thị trường, trong khi một số doanh nghiệp nhỏ gần như không tạo được áp lực cạnh tranh đáng kể.

Một thước đo phổ biến là Herfindahl-Hirschman Index (HHI), được tính bằng cách bình phương thị phần của từng doanh nghiệp rồi cộng lại. HHI tăng khi số lượng doanh nghiệp giảm hoặc khi chênh lệch quy mô giữa các doanh nghiệp lớn hơn. Theo hướng dẫn sáp nhập năm 2023 của Bộ Tư pháp và Ủy ban Thương mại Liên bang Mỹ, HHI trên 1.800 được xem là mức tập trung cao trong bối cảnh phân tích sáp nhập; mức tăng HHI trên 100 điểm trong thị trường đã tập trung cao là một tín hiệu cạnh tranh đáng quan ngại. Đây là ngưỡng phục vụ phân tích cạnh tranh và sáp nhập, không phải quy tắc rằng mọi thị trường vượt HHI 1.800 đều mặc nhiên “mất cân đối”.

Điểm quan trọng là phải nhìn cả mức HHI và hướng chuyển động của HHI. Một thị trường đang từ HHI 1.200 tăng lên 1.700 có thể đáng chú ý hơn một thị trường ổn định ở mức tương tự, vì sự thay đổi cho thấy quyền lực thị trường đang dịch chuyển.

Khoảng cách giữa doanh nghiệp dẫn đầu và phần còn lại ngày càng lớn

Mất cân đối thường rõ hơn khi không chỉ doanh nghiệp đứng đầu tăng thị phần mà nhóm doanh nghiệp phía sau liên tục mất khả năng bắt kịp.

Có thể quan sát qua các dấu hiệu như:

·         Thị phần của doanh nghiệp dẫn đầu tăng liên tục trong nhiều kỳ

·         Khoảng cách giữa doanh nghiệp dẫn đầu và nhóm theo sau mở rộng

·         Nhóm doanh nghiệp nhỏ mất dần khách hàng hoặc kênh phân phối

·         Một số đối thủ rút khỏi phân khúc hoặc không còn đủ quy mô để cạnh tranh

·         Thị phần mới gia nhập thị trường khó chuyển hóa thành áp lực đối với doanh nghiệp lớn

Điều này quan trọng vì cấu trúc cạnh tranh không chỉ phụ thuộc vào việc “có bao nhiêu doanh nghiệp”, mà còn phụ thuộc vào khả năng mỗi doanh nghiệp thực sự tạo sức ép lên đối thủ.

Ví dụ, một thị trường có 20 doanh nghiệp nhưng doanh nghiệp lớn nhất nắm 60% thị phần và nhóm còn lại phân tán thành nhiều doanh nghiệp rất nhỏ có thể kém cạnh tranh hơn một thị trường chỉ có 6 doanh nghiệp nhưng mỗi doanh nghiệp sở hữu năng lực cạnh tranh tương đối cân bằng.

Do đó, dấu hiệu đáng quan tâm không phải đơn giản là “ít doanh nghiệp”, mà là quy mô và năng lực cạnh tranh bị phân bổ quá lệch.

Số lượng đối thủ giảm trong khi thị trường liên tục hợp nhất

Một dấu hiệu mạnh khác là xu hướng consolidation — thị trường liên tục trải qua sáp nhập, mua lại hoặc doanh nghiệp nhỏ rời khỏi ngành.

Bản thân một thương vụ sáp nhập không đồng nghĩa thị trường mất cân đối. Tuy nhiên, nếu nhiều thương vụ liên tiếp làm số lượng đối thủ độc lập giảm và thị phần dồn về một số doanh nghiệp, cấu trúc cạnh tranh có thể thay đổi đáng kể.

Bộ Tư pháp Mỹ cũng coi xu hướng hợp nhất của một ngành là yếu tố cần xem xét khi đánh giá rủi ro cạnh tranh, đặc biệt khi xu hướng này làm tăng thêm các vấn đề về tập trung hoặc quyền lực thị trường.

Cần đặc biệt chú ý khi ba điều kiện xuất hiện đồng thời:

1.    Số lượng đối thủ độc lập giảm

2.    Thị phần của nhóm doanh nghiệp lớn tăng

3.    Doanh nghiệp mới khó gia nhập hoặc doanh nghiệp hiện hữu khó mở rộng

Khi đó, sự thay đổi không còn đơn thuần là biến động thị phần mà có thể phản ánh sự thay đổi cấu trúc cạnh tranh.

Cạnh tranh thực chất suy yếu dù vẫn còn nhiều doanh nghiệp

Đây là dấu hiệu dễ bị bỏ qua nhất.

Một thị trường có thể vẫn có nhiều doanh nghiệp nhưng cạnh tranh thực chất đã suy yếu nếu các doanh nghiệp không còn tạo áp lực đáng kể lên nhau. Khi đó, cần nhìn vượt ra ngoài thị phần và số lượng doanh nghiệp để xem xét:

·         Mức độ cạnh tranh về giá

·         Chất lượng và tính đa dạng của sản phẩm

·         Tốc độ đổi mới

·         Điều kiện giao dịch

·         Khả năng chuyển đổi của khách hàng

·         Mức độ cạnh tranh giữa các sản phẩm thay thế gần

·         Khả năng doanh nghiệp mới gây sức ép lên doanh nghiệp hiện hữu

Các cơ quan cạnh tranh cũng không chỉ dựa vào chỉ số tập trung. Hướng dẫn của DOJ và FTC nhấn mạnh rằng cạnh tranh có thể diễn ra qua giá, chất lượng, tính năng, điều kiện giao dịch, nghiên cứu và phát triển; vì vậy, việc một cấu trúc thị trường có mức tập trung nhất định không tự nó chứng minh tác động phản cạnh tranh.

Đây là lý do cần phân biệt tập trung cao với mất cân đối cạnh tranh. Tập trung là tín hiệu cấu trúc; mất cân đối cần được đánh giá cùng với cách các doanh nghiệp thực sự cạnh tranh.

Rào cản gia nhập và mở rộng khiến vị trí dẫn đầu khó bị thách thức

Cấu trúc thị trường trở nên đáng lo hơn khi doanh nghiệp dẫn đầu có thị phần lớn nhưng đồng thời đối thủ mới rất khó gia nhập hoặc doanh nghiệp hiện hữu khó mở rộng quy mô.

Các rào cản có thể liên quan đến:

·         Chi phí đầu tư ban đầu lớn

·         Quy mô tối thiểu để hoạt động hiệu quả

·         Quyền tiếp cận hạ tầng hoặc nguồn cung quan trọng

·         Kênh phân phối khó tiếp cận

·         Chi phí chuyển đổi của khách hàng cao

·         Lợi thế dữ liệu hoặc mạng lưới của doanh nghiệp hiện hữu

·         Yêu cầu pháp lý hoặc tiêu chuẩn khiến gia nhập khó khăn

·         Thương hiệu và quan hệ khách hàng tạo lợi thế tích lũy

Cùng một mức thị phần, doanh nghiệp dẫn đầu sẽ tạo ra mối quan ngại lớn hơn nếu không có đối thủ tiềm năng đủ khả năng mở rộng để gây sức ép.

Ngược lại, nếu doanh nghiệp mới có thể nhanh chóng gia nhập, thu hút khách hàng và mở rộng công suất, mức tập trung cao có thể ít đáng lo hơn. Vì vậy, khả năng bị thách thức là phần không thể tách rời khi đánh giá cấu trúc thị trường.

Khi nào tập trung cao thực sự trở thành dấu hiệu mất cân đối?

Không nên dùng một ngưỡng duy nhất để kết luận.

Một cách đánh giá thực tế hơn là xem xét đồng thời bốn lớp chỉ báo:

Nếu chỉ có một dấu hiệu, chưa đủ cơ sở để kết luận cấu trúc thị trường mất cân đối.

Nếu cả bốn lớp cùng xuất hiện và kéo dài, khả năng mất cân đối đáng quan tâm hơn nhiều.

Đặc biệt, cần phân biệt giữa tập trung do doanh nghiệp cạnh tranh hiệu quả và tập trung được duy trì bởi các rào cản hoặc sự suy yếu của cạnh tranh. OECD cũng lưu ý rằng đánh giá mức độ tập trung nên được xem xét cùng các chỉ báo khác như sản lượng, giá, biên lợi nhuận và lợi nhuận để xác định liệu cường độ cạnh tranh có thực sự suy giảm hay không.

Một cấu trúc thị trường có dấu hiệu mất cân đối khi quyền lực cạnh tranh ngày càng tập trung, khoảng cách giữa doanh nghiệp dẫn đầu và phần còn lại mở rộng, số đối thủ độc lập giảm, cạnh tranh thực chất suy yếu và các doanh nghiệp mới khó tạo sức ép thay thế.

Vì vậy, cách nhận biết đáng tin cậy nhất không phải chỉ nhìn vào một doanh nghiệp có thị phần lớn, mà phải theo dõi mức tập trung, xu hướng thay đổi, chất lượng cạnh tranh và khả năng thị trường tự tạo ra đối thủ mới. HHI là công cụ hữu ích để phát hiện tín hiệu tập trung, nhưng cần được kết hợp với bằng chứng về hành vi cạnh tranh và điều kiện gia nhập trước khi đưa ra kết luận về sự mất cân đối.