Cách phân tích cấu trúc thị trường

Thị trường được mô tả qua những thành phần nào?

Về bản chất, cấu trúc thị trường là cách các chủ thể và quan hệ cạnh tranh được sắp xếp trong một thị trường cụ thể. Khi phân tích, trước hết cần xác định rõ thị trường nào đang được nghiên cứu, vì cùng một doanh nghiệp có thể đối mặt với cấu trúc khác nhau tùy phạm vi sản phẩm và địa lý.

Có thể bắt đầu bằng bốn câu hỏi:

1.    Ai tham gia thị trường? Xác định người bán, người mua và các chủ thể có ảnh hưởng đáng kể đến giao dịch

2.    Quyền lực tập trung ở đâu? Xem xét thị phần và mức độ phân bổ quy mô giữa các doanh nghiệp

3.    Các doanh nghiệp cạnh tranh bằng cách nào? Phân tích giá, chất lượng, thương hiệu, công nghệ, dịch vụ hoặc khả năng tiếp cận khách hàng

4.    Điều gì cản trở doanh nghiệp mới gia nhập hoặc doanh nghiệp hiện tại mở rộng? Xem xét vốn, công nghệ, quy mô, pháp lý, thương hiệu, dữ liệu, mạng lưới phân phối và các điều kiện khác

Từ bốn nhóm câu hỏi này, người phân tích có thể chuyển từ mô tả đơn thuần sang giải thích cơ chế vận hành của thị trường.

Phân tích chủ thể tham gia để xác định cấu trúc nền tảng

Bước đầu tiên là lập bản đồ các chủ thể có vai trò kinh tế trực tiếp trong thị trường.

Bên cung gồm các doanh nghiệp đang bán sản phẩm hoặc dịch vụ. Cần phân biệt doanh nghiệp dẫn đầu, nhóm doanh nghiệp quy mô trung bình và nhóm nhỏ, thay vì chỉ đếm tổng số doanh nghiệp.

Bên cầu gồm khách hàng hoặc nhóm người mua. Cấu trúc phía cầu cũng quan trọng vì một thị trường có nhiều người bán nhưng chỉ có một vài khách hàng lớn vẫn có thể tạo ra quyền lực thương lượng đáng kể ở phía mua.

Ngoài người bán và người mua, có thể xem xét các chủ thể hỗ trợ hoặc kiểm soát những điều kiện quan trọng của giao dịch, chẳng hạn nhà phân phối, nền tảng trung gian hoặc cơ quan quản lý khi chúng có ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tiếp cận thị trường.

Điểm cần rút ra không phải là một danh sách chủ thể riêng lẻ, mà là quan hệ phụ thuộc giữa các nhóm. Nếu một nhóm doanh nghiệp phụ thuộc mạnh vào một kênh phân phối hoặc một nhóm khách hàng lớn, cấu trúc thị trường sẽ khác đáng kể so với trường hợp quyền lực được phân tán.

Đo mức độ tập trung để biết quyền lực thị trường phân bổ ra sao

Sau khi xác định các chủ thể, cần xem xét mức độ tập trung của thị trường. Đây là bước giúp phân biệt một thị trường có nhiều doanh nghiệp tương đối ngang nhau với thị trường mà một vài doanh nghiệp chiếm phần lớn hoạt động kinh doanh.

Hai chỉ báo thường được sử dụng là thị phần của các doanh nghiệp lớn và Herfindahl–Hirschman Index (HHI). HHI được tính bằng tổng bình phương thị phần của các doanh nghiệp trong thị trường, trong đó thị phần được biểu diễn theo cùng một đơn vị. Vì bình phương thị phần làm trọng số của doanh nghiệp lớn tăng lên, chỉ số này phản ánh mức độ tập trung tốt hơn việc chỉ đếm số lượng doanh nghiệp.

Ví dụ, hai thị trường đều có 10 doanh nghiệp nhưng có thể có cấu trúc rất khác:

·         Thị trường A có các doanh nghiệp với quy mô tương đối đồng đều

·         Thị trường B có một vài doanh nghiệp chiếm phần lớn thị phần và phần còn lại rất nhỏ

Số lượng doanh nghiệp giống nhau nhưng quyền lực cạnh tranh không giống nhau. Vì vậy, đếm số doanh nghiệp không thể thay thế cho phân tích thị phần và mức độ tập trung.

Khi sử dụng HHI hoặc các chỉ báo tập trung, cần xác định rõ phạm vi thị trường và cách đo thị phần. Nếu phạm vi sản phẩm hoặc địa lý được xác định quá rộng, chỉ số có thể che khuất sự khác biệt cạnh tranh thực tế giữa các phân khúc.

Phân tích cạnh tranh để hiểu doanh nghiệp thực sự cạnh tranh bằng gì

Mức độ tập trung chỉ cho biết quyền lực được phân bổ như thế nào; nó chưa giải thích đầy đủ cách các doanh nghiệp cạnh tranh.

Cần xem xét biến số cạnh tranh chủ yếu. Trong một thị trường, doanh nghiệp có thể cạnh tranh bằng giá; ở thị trường khác, cạnh tranh lại chủ yếu dựa trên thương hiệu, chất lượng, công nghệ, tốc độ giao hàng, dịch vụ hoặc khả năng tạo khác biệt.

Cũng cần phân biệt số lượng đối thủ với cường độ cạnh tranh. Một thị trường có ít doanh nghiệp vẫn có thể cạnh tranh mạnh nếu các doanh nghiệp liên tục giành khách hàng và khó duy trì lợi thế. Ngược lại, một thị trường có nhiều doanh nghiệp chưa chắc cạnh tranh hiệu quả nếu khách hàng bị khóa vào một số hệ sinh thái hoặc chi phí chuyển đổi cao.

Vì vậy, khi mô tả cạnh tranh nên trả lời ba câu hỏi:

·         Các doanh nghiệp cạnh tranh chủ yếu bằng biến số nào?

·         Khách hàng có dễ chuyển từ doanh nghiệp này sang doanh nghiệp khác không?

·         Lợi thế của doanh nghiệp dẫn đầu có dễ bị đối thủ thay thế không?

Ba câu hỏi này giúp chuyển phân tích từ “có bao nhiêu đối thủ” sang “đối thủ tác động đến nhau như thế nào”.

Phân tích rào cản để giải thích khả năng gia nhập và thay đổi cấu trúc

Rào cản gia nhập quyết định mức độ dễ dàng để doanh nghiệp mới tham gia thị trường và tạo sức ép lên doanh nghiệp hiện hữu.

Có thể xem xét các nhóm rào cản chính:

·         Rào cản vốn: Doanh nghiệp phải đầu tư lớn vào nhà máy, hạ tầng, công nghệ hoặc mạng lưới trước khi có doanh thu

·         Lợi thế kinh tế theo quy mô: Doanh nghiệp lớn có chi phí bình quân thấp hơn khi sản lượng tăng, khiến doanh nghiệp mới khó cạnh tranh về chi phí

·         Công nghệ và tri thức: Một số thị trường đòi hỏi năng lực kỹ thuật, bằng sáng chế, dữ liệu hoặc bí quyết mà người mới khó tiếp cận

·         Thương hiệu và niềm tin: Khách hàng có thể ưu tiên thương hiệu đã có uy tín, làm tăng chi phí thu hút khách hàng của doanh nghiệp mới

·         Kênh phân phối: Khả năng tiếp cận điểm bán, nền tảng hoặc mạng lưới phân phối có thể quyết định việc doanh nghiệp có tiếp cận được khách hàng hay không

·         Rào cản pháp lý: Giấy phép, điều kiện kinh doanh, tiêu chuẩn hoặc quy định chuyên ngành có thể giới hạn số lượng chủ thể được tham gia

Điểm quan trọng là không nên xem rào cản chỉ như một danh sách. Cần giải thích rào cản đó tác động đến cấu trúc thị trường bằng cơ chế nào. Chẳng hạn, nếu chi phí đầu tư ban đầu rất lớn, số lượng doanh nghiệp có khả năng tham gia có thể bị giới hạn; nếu khách hàng chịu chi phí chuyển đổi cao, doanh nghiệp hiện hữu có thể duy trì tệp khách hàng ổn định hơn.

Kết hợp bốn yếu tố để mô tả cấu trúc thị trường

Một phân tích hoàn chỉnh không nên tách rời chủ thể, tập trung, cạnh tranh và rào cản. Bốn yếu tố liên kết với nhau thành một chuỗi giải thích.

Chủ thể cho biết ai đang tham gia.

↓

Mức độ tập trung cho biết quyền lực kinh tế được phân bổ như thế nào.

↓

Cơ chế cạnh tranh cho biết các chủ thể gây sức ép lên nhau bằng cách nào.

↓

Rào cản giải thích vì sao cấu trúc đó có thể được duy trì hoặc thay đổi.

Từ đó, có thể nhận diện những dạng cấu trúc khác nhau như thị trường có nhiều doanh nghiệp nhỏ, thị trường tập trung vào một số doanh nghiệp lớn hoặc thị trường mà một doanh nghiệp giữ vị thế đặc biệt. Tuy nhiên, không nên gán nhãn cấu trúc chỉ dựa trên một chỉ báo. Một thị trường có mức tập trung cao chưa tự động cho biết doanh nghiệp dẫn đầu có quyền lực tuyệt đối; cần xem thêm khả năng gia nhập, sức ép từ sản phẩm thay thế và mức độ cạnh tranh thực tế.

Quy trình phân tích cấu trúc thị trường có thể thực hiện như thế nào?

Để tránh phân tích rời rạc, có thể thực hiện theo trình tự:

1.    Xác định ranh giới thị trường: Làm rõ sản phẩm, dịch vụ và phạm vi địa lý được đưa vào phân tích

2.    Lập bản đồ chủ thể: Xác định các nhóm người bán, người mua và các trung gian có ảnh hưởng đáng kể

3.    Đo mức độ tập trung: Thu thập thị phần và sử dụng chỉ báo phù hợp như thị phần nhóm doanh nghiệp lớn hoặc HHI

4.    Xác định biến số cạnh tranh: Phân tích giá, chất lượng, thương hiệu, công nghệ, dịch vụ hoặc các yếu tố khác tạo sức ép cạnh tranh

5.    Đánh giá rào cản: Xác định những điều kiện làm tăng chi phí hoặc giảm khả năng gia nhập, mở rộng và chuyển đổi

6.    Kiểm tra quan hệ giữa các yếu tố: Giải thích cách tập trung, cạnh tranh và rào cản tác động qua lại

7.    Đưa ra kết luận về cấu trúc: Mô tả thị trường bằng một kết luận tổng hợp thay vì chỉ liệt kê dữ liệu

Quy trình này đặc biệt quan trọng ở bước cuối. Mục tiêu của phân tích không phải là tạo ra càng nhiều chỉ số càng tốt, mà là biến các chỉ số thành một lời giải thích về cách thị trường vận hành và vì sao cấu trúc hiện tại tồn tại.

Cần tránh những cách mô tả cấu trúc thị trường nào?

Một số cách tiếp cận dễ tạo ra kết luận thiếu chiều sâu.

Chỉ đếm số doanh nghiệp: Số lượng doanh nghiệp không phản ánh quy mô tương đối và quyền lực của từng doanh nghiệp.

Chỉ nhìn vào thị phần: Thị phần cho thấy mức độ tập trung nhưng không tự giải thích rào cản gia nhập, khả năng thay thế hoặc cường độ cạnh tranh.

Đồng nhất tập trung cao với cạnh tranh thấp: Đây là kết luận quá mạnh nếu chưa kiểm tra các yếu tố khác của cấu trúc thị trường.

Liệt kê rào cản mà không giải thích cơ chế: Một rào cản chỉ có ý nghĩa phân tích khi chỉ ra nó ảnh hưởng thế nào đến gia nhập, mở rộng hoặc quyền lực của các chủ thể.

Không xác định ranh giới thị trường: Nếu phạm vi sản phẩm hoặc địa lý thay đổi, số lượng đối thủ, thị phần và mức độ tập trung cũng có thể thay đổi theo.

Vì vậy, một mô tả tốt phải giữ được sự phân biệt giữa dữ liệu quan sát, cơ chế giải thích và kết luận về cấu trúc.

Cấu trúc thị trường có thể được mô tả nhất quán khi phân tích đồng thời bốn lớp: ai tham gia, quyền lực tập trung ở đâu, các chủ thể cạnh tranh bằng cách nào và điều gì cản trở sự gia nhập hoặc thay đổi vị thế. Trong đó, số lượng doanh nghiệp hay một chỉ số tập trung chỉ là điểm bắt đầu. Kết luận có giá trị hơn khi giải thích được mối quan hệ giữa các yếu tố và cho thấy cấu trúc đó tạo ra những điều kiện cạnh tranh nào.

Một cách tiếp cận như vậy giúp phân tích cấu trúc thị trường chuyển từ việc mô tả “thị trường có những ai” sang việc hiểu “thị trường được tổ chức và vận hành như thế nào”.