Các hoạt động văn hóa, xã hội nổi bật và sự kiện lễ hội dân gian truyền thống, tín ngưỡng gắn liền với đời sống cộng đồng ở khắp các vùng miền Việt Nam.
Lễ hội dân gian là hình thức sinh hoạt văn hóa đặc trưng, gắn với tín ngưỡng, phong tục và lịch sử của cộng đồng người Việt. Đây là dịp người dân tưởng nhớ công đức tổ tiên, thần linh, anh hùng dân tộc hoặc tôn vinh nghề nghiệp, mùa vụ...
→ Lễ hội thường được tổ chức định kỳ theo âm lịch, diễn ra tại đình, đền, chùa, miếu hoặc các không gian thiêng.
Lễ hội dân gian giúp duy trì và truyền lại những giá trị văn hóa cốt lõi qua nhiều thế hệ:
Lễ hội không chỉ là dịp vui chơi mà còn phản ánh nền tảng xã hội nông nghiệp, tín ngưỡng dân gian, vai trò của làng xã truyền thống. Những lễ hội như hội làng, lễ cầu mưa, hội xuống đồng... là biểu hiện rõ nét mối quan hệ giữa con người – tự nhiên – tâm linh.
Miền Bắc nổi bật với các lễ hội quy mô lớn, giàu tính lễ nghi và trang trọng, tiêu biểu như:
Vùng đất miền Trung với đặc trưng văn hóa Chăm – Việt tạo nên các lễ hội:
Đặc trưng vùng sông nước, miệt vườn tạo nên các lễ hội phong phú:
Các trò chơi như kéo co, đập niêu, chọi gà, đấu vật... không chỉ vui chơi mà còn mang ý nghĩa cầu may, rèn luyện thể chất.
Hát đối đáp (hát quan họ, hát ghẹo), múa sạp, múa lân sư rồng... giúp kết nối cộng đồng và thể hiện nét đẹp nghệ thuật dân gian.
Lễ hội dân gian không thể thiếu vai trò của các nghệ nhân cao tuổi, bô lão, người dân bản địa. Họ là người gìn giữ nghi thức, chuẩn bị lễ vật, truyền dạy hát múa dân gian và tổ chức toàn bộ phần lễ – hội.
Các lễ hội trở thành sản phẩm du lịch hấp dẫn, giúp tăng lượng khách và tiêu dùng dịch vụ: ăn uống, lưu trú, sản phẩm làng nghề...
→ Góp phần tạo sinh kế bền vững cho người dân địa phương.
Nhiều lễ hội dân gian được UNESCO công nhận là di sản, như Quan họ Bắc Ninh, Hát Xoan Phú Thọ, Lễ hội Gióng.
→ Đẩy mạnh truyền thông, giáo dục văn hóa, phục hồi lễ thức cổ.
Lễ hội là không gian sống động để giáo dục đạo lý, lòng tự hào dân tộc, ý thức cộng đồng và tìm hiểu lịch sử – văn hóa dân tộc.
→ Cần có chương trình lồng ghép trong nhà trường.
Nhiều lễ hội bị biến tướng thành lễ hội du lịch – thương mại, mất dần yếu tố tâm linh và văn hóa nguyên bản.
→ Tình trạng "mượn cớ lễ hội để trục lợi" ngày càng phổ biến.
Bảo tồn lễ hội không thể thiếu sự chung tay:
Lễ hội dân gian không chỉ là di sản văn hóa phi vật thể quý báu mà còn là biểu tượng sống động của bản sắc, tín ngưỡng và lối sống cộng đồng người Việt suốt hàng ngàn năm. Mỗi lễ hội là một trang sử, một câu chuyện thiêng liêng được kể lại bằng ngôn ngữ của nghi lễ, nghệ thuật và tinh thần gắn kết cộng đồng.
Trong bối cảnh hiện đại, khi xã hội ngày càng đô thị hóa và toàn cầu hóa, lễ hội dân gian càng đóng vai trò quan trọng trong việc giữ gìn cội nguồn, giáo dục truyền thống và phát triển du lịch bền vững. Tuy nhiên, để lễ hội không trở thành sân khấu thương mại hóa hay phô trương hình thức, cần có chiến lược bảo tồn hài hòa giữa bảo vệ nguyên gốc và đổi mới sáng tạo.