Hoạt động mua bán trên thị trường diễn ra như thế nào?

Trong kinh tế học vi mô, thị trường được hiểu rộng hơn một địa điểm như chợ hay cửa hàng. Đó là môi trường để người mua và người bán tương tác, dù trực tiếp, qua điện thoại hay trên nền tảng trực tuyến. Bản chất của mua bán nằm ở quan hệ trao đổi tự nguyện và sự chấp nhận lẫn nhau về các điều kiện giao dịch, không phụ thuộc vào một địa điểm cố định.

Nhu cầu và khả năng cung ứng tạo điểm khởi đầu cho mua bán

Phía người mua có nhu cầu đối với một hàng hóa hoặc dịch vụ và tìm cách thỏa mãn nhu cầu đó trong những điều kiện mình có thể chấp nhận. Phía người bán có hàng hóa, dịch vụ hoặc khả năng cung cấp chúng và cũng đặt ra các điều kiện để trao đổi. Hai phía tạo nên cơ sở của hoạt động mua bán, nhưng sự tồn tại đồng thời của nhu cầu và nguồn cung chưa tự tạo thành giao dịch.

Bước tiếp theo là kết nối. Người mua cần biết ai đang bán, bán loại gì và với điều kiện nào; người bán cần tiếp cận người có nhu cầu phù hợp. Thị trường tạo môi trường cho sự kết nối này thông qua gặp trực tiếp, niêm yết, thông tin chào bán hoặc nền tảng số. Khi chưa có sự tiếp cận và trao đổi thông tin, nhu cầu của người mua và khả năng cung ứng của người bán vẫn chỉ tồn tại song song.

Chẳng hạn, một hộ gia đình cần mua 10 kg gạo còn một cửa hàng đang có loại gạo phù hợp. Đây mới là khả năng mua bán. Giao dịch chỉ có thể tiến thêm khi người mua tiếp nhận thông tin về hàng hóa và điều kiện bán, còn cửa hàng có thể đáp ứng những yêu cầu quan trọng của người mua.

Người mua và người bán trao đổi thông tin để hình thành thỏa thuận

Khi đã tiếp cận nhau, hai bên phải làm rõ đối tượng và điều kiện trao đổi. Giá thường là thông tin nổi bật, nhưng không phải yếu tố duy nhất. Số lượng, chất lượng, thời điểm giao hàng, cách thanh toán hoặc địa điểm nhận hàng đều có thể ảnh hưởng đến quyết định. Một đề nghị chỉ có thể dẫn tới thỏa thuận khi những điều kiện thiết yếu vẫn nằm trong phạm vi cả hai phía chấp nhận được.

Cơ chế hình thành thỏa thuận có thể hiểu theo ba bước. Trước hết, mỗi bên đưa ra hoặc tiếp nhận thông tin về hàng hóa và điều kiện. Tiếp theo, họ so sánh đề nghị của phía kia với nhu cầu, khả năng và giới hạn của mình. Nếu chưa phù hợp, một hoặc cả hai bên có thể điều chỉnh đề nghị. Thỏa thuận xuất hiện khi các điều kiện thiết yếu cùng nằm trong “vùng chấp nhận” của người mua và người bán.

Với ví dụ 10 kg gạo, người mua có thể chấp nhận mức giá của cửa hàng nhưng chỉ muốn mua đúng loại gạo đã chọn và nhận hàng vào thời điểm phù hợp. Nếu cửa hàng đáp ứng được các điều kiện đó, hai bên có cơ sở để chốt giao dịch. Nếu thời gian giao hoặc loại hàng không phù hợp, việc đã đồng ý về giá vẫn chưa đủ. Nói cách khác, thỏa thuận là sự chấp nhận một tập hợp điều kiện trao đổi chứ không chỉ một con số về giá.

Giao dịch chỉ hoàn tất khi các điều kiện đã thỏa thuận được thực hiện

Đạt thỏa thuận là bước quyết định, nhưng vẫn khác với hoàn tất trao đổi. Sau khi chấp nhận điều kiện, các bên phải thực hiện phần việc tương ứng: người mua thanh toán theo phương thức đã thống nhất; người bán giao hàng hoặc cung cấp dịch vụ theo số lượng, chất lượng, thời gian và cách thức đã chốt. Khi các nghĩa vụ trao đổi cốt lõi được thực hiện theo thỏa thuận, giao dịch mới hoàn tất xét trên quá trình mua bán.

Trong giao dịch diễn ra ngay tại cửa hàng, thỏa thuận và hoàn tất có thể nối tiếp rất nhanh: người mua chọn hàng, chấp nhận điều kiện, thanh toán rồi nhận hàng. Với giao dịch từ xa, các bước thường tách rõ hơn. Một bên có thể xác nhận đơn trước, thanh toán ở một thời điểm và nhận hàng ở thời điểm khác. Vì vậy, một lời đồng ý, một lần “chốt đơn” hoặc một đơn đặt hàng chưa tự nó cho thấy toàn bộ trao đổi đã hoàn tất.

Trở lại ví dụ 10 kg gạo, nếu cửa hàng xác nhận loại gạo, số lượng, giá và thời gian giao; người mua chấp nhận; sau đó hàng được giao theo thỏa thuận và khoản thanh toán tương ứng được thực hiện, chuỗi mua bán đã hoàn tất. Nếu mới dừng ở bước xác nhận nhưng hàng chưa được giao theo điều kiện đã thống nhất, quá trình vẫn đang ở giai đoạn thực hiện. Muốn xác định trạng thái của giao dịch, cần kiểm tra cả việc đã thống nhất điều kiện thiết yếu và việc các điều kiện cốt lõi đó đã được thực hiện.

Khi không đạt vùng chấp nhận chung, giao dịch có thể không xảy ra

Không phải mọi lần người mua và người bán tiếp xúc đều kết thúc bằng giao dịch. Nếu điều kiện một bên có thể chấp nhận không gặp điều kiện phía kia có thể chấp nhận, hai bên chưa có cơ sở để trao đổi. Khoảng cách có thể nằm ở giá, nhưng cũng có thể nằm ở chất lượng, số lượng, thời gian, thanh toán hoặc giao nhận.

Khi đó, các bên có thể tiếp tục trao đổi để làm rõ thông tin, điều chỉnh một số điều kiện, tìm đối tác khác hoặc dừng giao dịch. Ví dụ, người mua thấy giá phù hợp nhưng cửa hàng không thể giao đúng thời điểm cần thiết; nếu thời gian giao là điều kiện quan trọng, người mua có thể chọn nơi bán khác. Không có giao dịch trong trường hợp này đơn giản là kết quả của việc hai phía chưa tìm được điều kiện chung.

Kết quả của những lần giao dịch thành công hoặc không thành công cũng cung cấp thông tin cho quyết định tiếp theo. Người mua có thể điều chỉnh mức giá sẵn sàng trả hoặc tiêu chí lựa chọn; người bán có thể điều chỉnh giá hay điều kiện cung ứng khi nhận thấy đề nghị hiện tại khó được chấp nhận. Ở mức cơ bản, đây là một phần cách cung, cầu và điều kiện trao đổi tác động qua lại trên thị trường.

Có thể nhận diện một hoạt động mua bán đang ở giai đoạn nào bằng bốn điểm: đã có nhu cầu và khả năng cung ứng; hai bên đã tiếp cận và trao đổi đủ thông tin; đã đạt thỏa thuận về điều kiện thiết yếu; và thỏa thuận đó đã được thực hiện. Chuỗi này phân biệt rõ trường hợp mới dừng ở ý định, trường hợp đã chốt nhưng chưa hoàn tất và trường hợp đã trở thành một giao dịch đầy đủ.

Hoạt động mua bán trên thị trường là quá trình kết nối người có nhu cầu mua với người có khả năng bán, sau đó chuyển qua trao đổi thông tin, thỏa thuận điều kiện và thực hiện trao đổi. Nhu cầu chỉ là điểm khởi đầu; thỏa thuận chỉ hình thành khi hai bên tìm được điều kiện cùng chấp nhận; còn giao dịch hoàn tất khi những điều kiện trao đổi cốt lõi đã được thực hiện.

Nhìn theo chuỗi này giúp phân biệt rõ ba trạng thái thường bị nhập làm một: muốn mua hoặc muốn bán, đã đạt thỏa thuận và đã hoàn tất giao dịch. Nếu không tìm được vùng chấp nhận chung, hai bên có thể tiếp tục thương lượng, điều chỉnh điều kiện, tìm đối tác khác hoặc không giao dịch.