Giao dịch thị trường được hình thành và thực hiện thế nào?

Vì vậy, giao dịch không chỉ là hành vi mua và bán tại một thời điểm. Để một giao dịch thực sự hình thành và được thực hiện, các bên phải xác định được ai tham gia, trao đổi cái gì, theo điều kiện nào, bằng phương thức nào và hoàn tất nghĩa vụ ra sao.

Chủ thể nào tham gia giao dịch thị trường?

Chủ thể của giao dịch là những bên trực tiếp tham gia vào quá trình trao đổi và chịu quyền, nghĩa vụ phát sinh từ giao dịch.

Tùy loại thị trường, chủ thể có thể là cá nhân, hộ gia đình, doanh nghiệp, tổ chức hoặc các chủ thể khác có khả năng tham gia quan hệ trao đổi. Một giao dịch đơn giản có thể chỉ gồm bên mua và bên bán. Trong giao dịch phức tạp hơn, có thể xuất hiện thêm bên trung gian, bên cung cấp dịch vụ hỗ trợ hoặc chủ thể thực hiện thanh toán.

Điểm quan trọng là vai trò của mỗi chủ thể phải được xác định tương ứng với giao dịch. Một bên có thể là người cung cấp hàng hóa, trong khi bên còn lại là người nhận hàng và thực hiện nghĩa vụ thanh toán. Với dịch vụ, đối tượng được cung cấp không phải một vật hữu hình mà là hoạt động hoặc kết quả dịch vụ mà các bên đã thỏa thuận.

Do đó, khi phân tích một giao dịch thị trường, câu hỏi đầu tiên không chỉ là “ai mua, ai bán”, mà còn là mỗi chủ thể đang đảm nhận vai trò gì trong quá trình trao đổi.

Đối tượng của giao dịch thị trường là gì?

Đối tượng của giao dịch là lợi ích hoặc giá trị mà các bên hướng tới khi trao đổi.

Đối tượng có thể là hàng hóa, dịch vụ, tài sản hoặc một quyền lợi kinh tế có thể được xác định và chuyển giao theo điều kiện của giao dịch. Tùy thị trường, đối tượng càng phức tạp thì yêu cầu xác định các đặc điểm liên quan càng rõ.

Chẳng hạn, đối với hàng hóa, các bên có thể phải xác định chủng loại, số lượng, chất lượng, thời điểm và địa điểm giao nhận. Đối với dịch vụ, nội dung công việc, phạm vi cung cấp, kết quả cần đạt và thời hạn thực hiện có thể trở thành những yếu tố cốt lõi.

Điều này cho thấy giá không phải toàn bộ đối tượng của giao dịch. Giá chỉ là một trong những điều kiện trao đổi, còn đối tượng chính là thứ mà các bên thực sự chuyển giao hoặc nhận được.

Điều kiện nào làm giao dịch được hình thành?

Một giao dịch chỉ có thể vận hành khi các bên xác lập được những điều kiện đủ để biết họ sẽ trao đổi gì và thực hiện nghĩa vụ như thế nào.

Các điều kiện thường xoay quanh:

·         Đối tượng giao dịch

·         Số lượng hoặc phạm vi cung cấp

·         Giá hoặc phương thức xác định giá

·         Chất lượng hoặc tiêu chuẩn của đối tượng

·         Thời điểm và phương thức giao nhận

·         Phương thức và thời hạn thanh toán

·         Quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của các bên

·         Điều kiện thay đổi, hủy bỏ hoặc chấm dứt giao dịch nếu có

Không phải mọi giao dịch đều cần các điều kiện được thể hiện theo cùng một hình thức. Giao dịch đơn giản có thể được xác lập nhanh chóng khi các bên thống nhất về những yếu tố chủ yếu. Giao dịch phức tạp thường cần nhiều điều kiện hơn để giảm khoảng trống trong cách hiểu và hạn chế tranh chấp khi thực hiện.

Về mặt cơ chế, quá trình hình thành có thể được hiểu theo chuỗi:

Nhu cầu trao đổi → đề nghị hoặc thỏa thuận → xác lập điều kiện → các bên chấp nhận → giao dịch được thực hiện

Điểm quyết định không nằm ở việc các bên đã trao đổi thông tin bao nhiêu, mà ở chỗ các điều kiện có đủ rõ để xác định cam kết và nghĩa vụ của mỗi bên hay chưa.

Giao dịch thị trường được thực hiện qua những bước nào?

Sau khi các điều kiện được xác lập, giao dịch chuyển từ giai đoạn hình thành sang giai đoạn thực hiện.

Một quá trình giao dịch cơ bản có thể được nhìn theo các bước:

1.    Xác định nhu cầu và đối tác trao đổi

2.    Một bên có nhu cầu nhận hàng hóa, dịch vụ hoặc lợi ích kinh tế; bên còn lại có khả năng cung cấp.

3.    Trao đổi thông tin và điều kiện

4.    Các bên xác định đối tượng, giá, số lượng, chất lượng, thời hạn và những điều kiện liên quan.

5.    Thống nhất giao dịch

6.    Các bên đạt được sự thống nhất đủ để xác định quyền và nghĩa vụ của mỗi bên.

7.    Thực hiện nghĩa vụ

8.    Bên cung cấp chuyển giao đối tượng theo thỏa thuận; bên có nghĩa vụ đối ứng thực hiện thanh toán hoặc nghĩa vụ tương ứng.

9.    Giao nhận và thanh toán

10.  Việc chuyển giao và thanh toán được thực hiện theo phương thức, thời điểm và điều kiện đã xác lập.

11.  Hoàn tất hoặc xử lý phần còn lại của giao dịch

12.  Giao dịch kết thúc khi các nghĩa vụ đã được thực hiện đầy đủ, hoặc chuyển sang giai đoạn xử lý điều chỉnh, khiếu nại, hoàn trả hay trách nhiệm phát sinh nếu các điều kiện chưa được đáp ứng.

Không phải mọi giao dịch đều có sáu bước tách biệt như trên. Đây là cách mô hình hóa quá trình để thấy rõ mối quan hệ giữa hình thành thỏa thuận và thực hiện trao đổi.

Giá, thông tin và điều kiện ảnh hưởng thế nào đến giao dịch?

Giá là một tín hiệu quan trọng nhưng không hoạt động độc lập. Một giao dịch còn phụ thuộc vào thông tin mà các bên có, mức độ phù hợp của đối tượng và những điều kiện đi kèm.

Nếu hai bên cùng hiểu rõ đối tượng, giá và nghĩa vụ, khả năng xác lập giao dịch thường thuận lợi hơn. Ngược lại, khi một bên không biết đầy đủ về chất lượng, điều kiện giao hàng hoặc trách nhiệm sau giao dịch, khoảng cách thông tin có thể làm tăng rủi ro và khiến việc trao đổi khó đạt được thỏa thuận.

Điều kiện giao dịch vì thế có chức năng biến một nhu cầu trao đổi chung thành một cam kết cụ thể. Ví dụ, “mua một sản phẩm” mới chỉ phản ánh nhu cầu. Khi xác định sản phẩm nào, số lượng bao nhiêu, giá bao nhiêu, giao ở đâu, thời điểm nào và thanh toán ra sao, nhu cầu đó mới được chuyển thành một giao dịch có thể thực hiện.

Giao dịch thị trường khác gì với hoạt động mua bán đơn thuần?

Mua bán là một dạng giao dịch, nhưng khái niệm giao dịch rộng hơn cách hiểu đơn giản về việc đưa tiền và nhận hàng.

Một giao dịch thị trường cần được nhìn như một quan hệ trao đổi có điều kiện, trong đó giá trị chuyển giao và nghĩa vụ đối ứng được xác định giữa các chủ thể.

Vì vậy, khi phân tích giao dịch, không nên chỉ nhìn vào giá. Cần xem đồng thời:

·         Ai là các chủ thể tham gia

·         Đối tượng được chuyển giao là gì

·         Điều kiện trao đổi được xác định thế nào

·         Nghĩa vụ của từng bên là gì

·         Thời điểm giao dịch được hình thành

·         Cách thức thực hiện và hoàn tất nghĩa vụ

·         Điều gì xảy ra nếu một điều kiện không được đáp ứng

Cách tiếp cận này giúp phân biệt giá của giao dịch với toàn bộ cấu trúc của giao dịch.

Khi nào một giao dịch chưa thể xem là hoàn tất?

Việc các bên đã thống nhất giao dịch không đồng nghĩa mọi nghĩa vụ đã được hoàn thành.

Một giao dịch có thể đã được xác lập nhưng vẫn đang trong quá trình thực hiện nếu hàng hóa chưa được giao, dịch vụ chưa hoàn thành hoặc nghĩa vụ thanh toán chưa được thực hiện đầy đủ.

Ngược lại, nếu một bên không thực hiện đúng điều kiện đã thống nhất, giao dịch có thể phát sinh vấn đề về thời hạn, chất lượng, số lượng, thanh toán hoặc trách nhiệm của bên vi phạm.

Vì vậy cần phân biệt ba trạng thái:

Hình thành giao dịch → Thực hiện giao dịch → Hoàn tất giao dịch

Ba trạng thái này liên quan chặt chẽ nhưng không đồng nhất. Đây cũng là lý do việc chỉ nhìn vào thời điểm hai bên “đồng ý mua bán” chưa đủ để mô tả toàn bộ quá trình giao dịch.

Giao dịch thị trường về bản chất là quá trình trao đổi giữa các chủ thể dựa trên một đối tượng và những điều kiện được xác lập. Cấu trúc của giao dịch có thể được nhìn từ bốn thành phần chính: chủ thể, đối tượng, điều kiện và quá trình thực hiện.

Hiểu theo cấu trúc này giúp phân biệt rõ việc giao dịch được hình thành với việc giao dịch được hoàn tất. Một giao dịch chỉ được hiểu đầy đủ khi không chỉ biết “ai mua, ai bán và giá bao nhiêu”, mà còn xác định được đối tượng trao đổi, các điều kiện kèm theo, nghĩa vụ của từng bên và cách các nghĩa vụ đó được thực hiện.