Cạnh tranh và giá cả thị trường liên hệ thế nào?

Trong kinh tế học, mối quan hệ giữa cạnh tranh và giá cả có thể hiểu qua markup, tức phần chênh giữa giá và chi phí biên. OECD sử dụng markup như một chỉ báo về khả năng doanh nghiệp đặt giá cao hơn chi phí biên; về lý thuyết, khi cạnh tranh tăng, sức ép từ các đối thủ khiến markup có xu hướng giảm.

Cạnh tranh tác động đến giá thông qua quyền lực thị trường

Khi người mua có nhiều lựa chọn tương đương, một doanh nghiệp khó tăng giá mà không mất một phần khách hàng sang đối thủ. Đường cầu mà doanh nghiệp đối mặt vì thế trở nên nhạy hơn với giá, làm giảm khả năng áp đặt mức giá cao.

Có thể hình dung chuỗi tác động như sau:

Cạnh tranh tăng → lựa chọn thay thế tăng → áp lực giữ khách tăng → quyền lực định giá giảm → markup giảm → giá có xu hướng gần chi phí biên hơn

Ở trạng thái cạnh tranh hoàn hảo theo mô hình lý thuyết, giá tiến tới chi phí biên vì từng doanh nghiệp không đủ khả năng tự quyết định giá thị trường. Trong thực tế, hầu hết thị trường đều có một mức độ khác biệt hóa, chi phí cố định, rào cản gia nhập hoặc quyền lực thương lượng nhất định nên giá thường không trùng hoàn toàn với chi phí biên.

Nhiều người bán thường tạo áp lực giảm giá, nhưng không phải lúc nào cũng vậy

Số lượng người bán là một tín hiệu về cấu trúc cạnh tranh, nhưng không thể dùng riêng nó để kết luận giá cao hay thấp.

Nếu các doanh nghiệp bán sản phẩm gần như thay thế hoàn hảo cho nhau, việc có thêm người bán thường làm cạnh tranh về giá mạnh hơn. Một doanh nghiệp tăng giá sẽ nhanh chóng mất khách sang đối thủ có sản phẩm tương đương với giá thấp hơn.

Ngược lại, nếu mỗi doanh nghiệp có sản phẩm khác biệt đáng kể, nhiều người bán vẫn có thể duy trì quyền lực định giá. Ví dụ, thương hiệu, chất lượng, vị trí, công nghệ hoặc chi phí chuyển đổi có thể khiến người mua không coi các sản phẩm là những lựa chọn thay thế hoàn toàn.

Vì vậy, cạnh tranh phụ thuộc vào sức ép thực tế giữa các doanh nghiệp chứ không chỉ phụ thuộc vào số lượng doanh nghiệp. OECD cũng lưu ý rằng các chỉ số tập trung thị trường có thể gây hiểu nhầm nếu được dùng như thước đo duy nhất của cạnh tranh, bởi thị trường tập trung vẫn có thể tồn tại cạnh tranh mạnh trong một số điều kiện.

Quyền lực thị trường quyết định doanh nghiệp có thể giữ giá cao đến đâu

Quyền lực thị trường là khả năng của doanh nghiệp duy trì giá cao hơn chi phí biên mà không mất toàn bộ khách hàng. Khi quyền lực này tăng, khoảng cách giữa giá và chi phí biên có thể tăng theo.

Một cách biểu diễn đơn giản là:

Markup = Giá / Chi phí biên

Markup càng lớn thì khoảng cách giữa giá và chi phí biên càng lớn, qua đó cho thấy doanh nghiệp có khả năng định giá mạnh hơn, nếu các yếu tố khác không đổi. OECD và IMF đều sử dụng markup như một chỉ báo quan trọng khi phân tích quyền lực thị trường.

Điều này giải thích tại sao hai thị trường có cùng số lượng doanh nghiệp vẫn có thể có mức giá khác nhau. Nếu một thị trường có rào cản gia nhập cao, sản phẩm khó thay thế hoặc một số doanh nghiệp nắm giữ lợi thế đặc biệt, áp lực cạnh tranh thực tế có thể yếu hơn so với con số doanh nghiệp quan sát được.

Rào cản gia nhập làm thay đổi tác động của cạnh tranh đến giá

Một thị trường có thể đang có nhiều doanh nghiệp nhưng vẫn duy trì giá tương đối cao nếu doanh nghiệp mới khó gia nhập.

Rào cản có thể đến từ:

·         Chi phí đầu tư ban đầu lớn

·         Quy mô sản xuất tạo lợi thế chi phí cho doanh nghiệp hiện hữu

·         Công nghệ hoặc dữ liệu khó tiếp cận

·         Quy định hạn chế gia nhập

·         Thương hiệu và mạng lưới khách hàng đã được xây dựng

·         Chi phí chuyển đổi của người mua cao

Khi rào cản gia nhập lớn, nguy cơ xuất hiện đối thủ mới thấp hơn. Doanh nghiệp hiện hữu vì thế có thể ít chịu sức ép phải giảm giá, ngay cả khi trên thị trường đã có một số lượng người bán nhất định.

Ngược lại, một thị trường dễ gia nhập và dễ rời khỏi sẽ tạo sức ép cạnh tranh liên tục: nếu doanh nghiệp hiện hữu duy trì giá quá cao so với chi phí và lợi nhuận tiềm năng đủ hấp dẫn, doanh nghiệp mới có động lực tham gia.

Cạnh tranh mạnh không chỉ ảnh hưởng giá mà còn ảnh hưởng markup

Giá thị trường không chỉ phản ánh mức độ cạnh tranh. Nó còn phụ thuộc vào chi phí đầu vào, năng suất, công nghệ, cầu thị trường và các điều kiện cung ứng.

Vì vậy, cần phân biệt hai câu hỏi:

Giá có tăng hay giảm?

và

Doanh nghiệp có quyền lực định giá lớn hay nhỏ?

Một doanh nghiệp có thể tăng giá vì chi phí đầu vào tăng mà không nhất thiết quyền lực thị trường của doanh nghiệp tăng. Ngược lại, markup có thể tăng khi doanh nghiệp có khả năng giữ giá cao hơn chi phí biên, ngay cả khi giá quan sát được không tăng mạnh.

OECD cho biết markup bình quân tại 15 quốc gia châu Âu và 127 ngành được nghiên cứu tăng khoảng 7% trong giai đoạn 2000–2019, đồng thời nhấn mạnh markup không phải thước đo hoàn hảo của cạnh tranh vì nó còn có thể phản ánh các yếu tố như chi phí cố định, lợi thế quy mô hoặc đầu tư vào tài sản vô hình.

Khi đánh giá cạnh tranh và giá cả, không nên chỉ nhìn số người bán

Để đánh giá mức độ cạnh tranh có đang tạo áp lực lên giá hay không, cần xem đồng thời nhiều yếu tố:

Do đó, nếu chỉ thấy thị trường có ít doanh nghiệp rồi kết luận giá chắc chắn cao, hoặc thấy nhiều doanh nghiệp rồi kết luận giá chắc chắn thấp, đó là cách đánh giá chưa đầy đủ.

Điểm quan trọng hơn là doanh nghiệp có thực sự bị các đối thủ và khả năng gia nhập thị trường ràng buộc trong quyết định giá hay không.

Mối quan hệ giữa cạnh tranh và giá có giới hạn

Cạnh tranh mạnh thường tạo áp lực làm giảm markup, nhưng không có nghĩa mọi thị trường cạnh tranh đều có giá thấp tuyệt đối.

Giá vẫn có thể cao khi:

·         Chi phí sản xuất cao

·         Cầu tăng mạnh trong khi cung bị hạn chế

·         Sản phẩm có tính khác biệt cao

·         Doanh nghiệp có lợi thế công nghệ hoặc quy mô

·         Chi phí vận chuyển hoặc phân phối lớn

·         Có các rào cản làm giảm khả năng thay thế

Ngoài ra, markup tăng cũng không phải bằng chứng duy nhất cho thấy cạnh tranh đã yếu đi. OECD lưu ý rằng trong một số trường hợp lý thuyết, biên giá–chi phí có thể tăng ngay cả khi cường độ cạnh tranh tăng. Vì vậy, cần kết hợp markup với các chỉ báo khác thay vì suy luận một chiều từ một chỉ số.

Từ góc độ thị trường, kết luận thực tế nhất là: cạnh tranh càng tạo ra sức ép thay thế và đe dọa mất khách lớn, doanh nghiệp càng khó duy trì giá cao so với chi phí biên. Số người bán chỉ là một phần của cơ chế đó; quyền lực thị trường, rào cản gia nhập và mức độ khác biệt hóa mới quyết định sức ép cạnh tranh thực tế mạnh đến đâu.