Tiêu chuẩn khoa học được hiểu và sử dụng như thế nào?

Trong pháp luật Việt Nam, khái niệm tiêu chuẩn được xác định cụ thể là quy định về đặc tính kỹ thuật và yêu cầu quản lý dùng làm chuẩn để phân loại, đánh giá sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ, quá trình, môi trường và các đối tượng khác; tiêu chuẩn được công bố dưới dạng văn bản để tự nguyện áp dụng. Luật sửa đổi năm 2025 có hiệu lực từ ngày 1/1/2026 tiếp tục quy định lại khái niệm này và phân biệt tiêu chuẩn với quy chuẩn kỹ thuật có tính bắt buộc.

Vì vậy, khi nói về tiêu chuẩn trong hoạt động khoa học, không nên hiểu đó chỉ là một “mức điểm” hay một yêu cầu để kết luận nghiên cứu đúng hoặc sai. Tiêu chuẩn chủ yếu tạo ra cơ sở tham chiếu chung để việc nghiên cứu, đo lường, thử nghiệm và đánh giá được thực hiện nhất quán.

Tiêu chuẩn khoa học bao gồm những gì?

Tiêu chuẩn có thể xuất hiện ở nhiều tầng khác nhau của hoạt động khoa học. Có tiêu chuẩn về thuật ngữ và định nghĩa, tiêu chuẩn về yêu cầu kỹ thuật, tiêu chuẩn về phương pháp thử, tiêu chuẩn về lấy mẫu, phân tích, kiểm tra hoặc đánh giá sự phù hợp. Luật Việt Nam cũng phân loại tiêu chuẩn theo các nhóm như tiêu chuẩn cơ bản, tiêu chuẩn thuật ngữ, tiêu chuẩn yêu cầu kỹ thuật và tiêu chuẩn phương pháp thử.

Trong đo lường khoa học, khái niệm “chuẩn” còn có nghĩa chuyên biệt hơn. Theo Từ vựng quốc tế về đo lường, một measurement standard là sự hiện thực hóa định nghĩa của một đại lượng, đi kèm giá trị đại lượng và độ không đảm bảo đo, được dùng làm tham chiếu. Một chuẩn đo lường có thể được sử dụng để thiết lập giá trị đo và độ không đảm bảo cho các phép đo khác thông qua hiệu chuẩn.

Ví dụ, một phòng thí nghiệm không thể tùy ý hiểu “1 kg”, “1 m” hoặc một đơn vị đo theo cách riêng. Hệ đơn vị và các chuẩn đo lường tạo nền tảng để kết quả ở những nơi khác nhau có thể quy về cùng một cơ sở. Tương tự, một phép thử hóa học hoặc phân tích vật liệu có thể phải tuân theo một phương pháp chuẩn để các kết quả thu được có thể so sánh được.

Như vậy, tiêu chuẩn có thể tác động vào nhiều thành phần của quy trình khoa học: dùng thuật ngữ gì, đo cái gì, đo bằng cách nào, điều kiện nào phải được kiểm soát và kết quả được đánh giá theo cơ sở nào.

Tiêu chuẩn giúp thống nhất yêu cầu và đánh giá kết quả ra sao?

Giá trị cốt lõi của tiêu chuẩn nằm ở việc giảm sự khác biệt không cần thiết giữa các cách thực hiện.

Trước hết, tiêu chuẩn thống nhất khái niệm và cách biểu đạt. Khi một thuật ngữ được định nghĩa theo một tài liệu được thừa nhận, các nhà nghiên cứu không phải dựa vào cách hiểu riêng của từng cá nhân. Đây là nền tảng để phương pháp, số liệu và kết luận có cùng ý nghĩa khi được trao đổi giữa các nhóm hoặc phòng thí nghiệm.

Tiếp theo, tiêu chuẩn thống nhất phương pháp và điều kiện thực hiện. Nếu hai phép thử dùng hai quy trình khác nhau về lấy mẫu, thiết bị, điều kiện môi trường hoặc cách tính, chênh lệch kết quả có thể xuất phát từ phương pháp chứ không phải từ đối tượng nghiên cứu. Tiêu chuẩn phương pháp thử giúp giảm nguồn biến động này bằng cách quy định cách lấy mẫu, đo, phân tích, kiểm tra hoặc khảo nghiệm.

Tiêu chuẩn cũng tạo ra cơ sở cho đánh giá sự phù hợp. Luật Việt Nam xác định đánh giá sự phù hợp là việc xác định đối tượng có phù hợp với các đặc tính kỹ thuật và yêu cầu quản lý trong tiêu chuẩn hoặc quy chuẩn tương ứng hay không; các hoạt động liên quan có thể gồm thử nghiệm, hiệu chuẩn, giám định và chứng nhận.

Trong đo lường, cơ chế còn chặt chẽ hơn thông qua truy xuất nguồn gốc đo lường. VIM định nghĩa đây là thuộc tính của kết quả đo cho phép liên hệ kết quả với một chuẩn thông qua chuỗi hiệu chuẩn được lập thành hồ sơ, trong đó mỗi mắt xích đều đóng góp vào độ không đảm bảo đo.

Điều đó có nghĩa là tiêu chuẩn không chỉ nói “kết quả phải đạt mức nào”, mà trong nhiều trường hợp còn quy định kết quả được tạo ra và kiểm chứng bằng cách nào.

Tiêu chuẩn khoa học có phải là bảo đảm rằng kết quả nghiên cứu đúng không?

Không. Đây là một ranh giới quan trọng.

Một nghiên cứu sử dụng tiêu chuẩn vẫn có thể cho kết quả sai nếu người thực hiện áp dụng sai phương pháp, thiết bị không được kiểm soát, mẫu không đại diện hoặc dữ liệu bị xử lý không phù hợp. Ngược lại, việc một kết quả không sử dụng đúng một tiêu chuẩn cụ thể cũng không đồng nghĩa tự động rằng kết quả đó vô giá trị; cần xem xét mục đích, phương pháp, bằng chứng và khả năng kiểm chứng.

Trong đo lường, VIM nhấn mạnh rằng phép đo giả định phải có phương pháp đo, hệ thống đo được hiệu chuẩn và các điều kiện đo phù hợp với quy trình đã quy định.

Do đó, tiêu chuẩn nên được hiểu là cơ sở để tăng tính nhất quán và khả năng đánh giá, chứ không phải một “con dấu” tự động chứng minh mọi kết luận khoa học là đúng.

Tiêu chuẩn cũng luôn có phạm vi áp dụng. Một phương pháp chuẩn chỉ có giá trị trong những đối tượng, điều kiện và mục đích mà tiêu chuẩn đó quy định. Việc áp dụng một tiêu chuẩn ngoài phạm vi thiết kế có thể làm giảm ý nghĩa của kết quả, dù quy trình đã được thực hiện đúng theo văn bản.

Tiêu chuẩn khoa học khác gì quy chuẩn kỹ thuật và phương pháp nghiên cứu?

Ba khái niệm này có quan hệ nhưng không đồng nhất.

Tiêu chuẩn là cơ sở tham chiếu về đặc tính, yêu cầu, quy tắc hoặc phương pháp. Theo pháp luật Việt Nam, tiêu chuẩn được công bố để tự nguyện áp dụng. Trong khi đó, quy chuẩn kỹ thuật quy định các mức giới hạn và yêu cầu phải tuân thủ nhằm bảo đảm những mục tiêu thiết yếu như an toàn, sức khỏe, môi trường và lợi ích công cộng; quy chuẩn do cơ quan có thẩm quyền ban hành để bắt buộc áp dụng.

Còn phương pháp nghiên cứu là cách một nghiên cứu cụ thể được thiết kế để trả lời câu hỏi khoa học. Một phương pháp nghiên cứu có thể sử dụng nhiều tiêu chuẩn, nhưng không phải toàn bộ phương pháp nghiên cứu đều là tiêu chuẩn.

Có thể hình dung mối quan hệ này theo hướng đơn giản: tiêu chuẩn cung cấp cơ sở tham chiếu, phương pháp nghiên cứu tổ chức cách tiến hành nghiên cứu, còn kết quả nghiên cứu là dữ liệu và kết luận được tạo ra từ quá trình đó.

Một tiêu chuẩn có giá trị khoa học cao khi nó được xây dựng dựa trên cơ sở khoa học và công nghệ, kinh nghiệm thực tiễn, nhu cầu sử dụng và được thiết kế để tạo sự thống nhất trong hệ thống áp dụng. Pháp luật Việt Nam cũng đặt nguyên tắc xây dựng tiêu chuẩn dựa trên tiến bộ khoa học, công nghệ và khuyến khích sử dụng tiêu chuẩn quốc tế, khu vực hoặc nước ngoài làm cơ sở khi phù hợp.

Vì thế, tiêu chuẩn khoa học có thể được hiểu ngắn gọn là cơ sở tham chiếu được thiết lập và sử dụng để thống nhất cách gọi, cách đo, cách thực hiện hoặc cách đánh giá một đối tượng khoa học. Giá trị của tiêu chuẩn nằm ở khả năng làm cho kết quả từ những người, thiết bị hoặc địa điểm khác nhau có thể được hiểu trên cùng một cơ sở, đồng thời giúp việc kiểm tra, so sánh và đánh giá trở nên minh bạch hơn. Tiêu chuẩn không thay thế tư duy khoa học hay bằng chứng thực nghiệm, nhưng tạo ra một nền tảng chung để những bằng chứng đó có thể được tạo lập và đối chiếu một cách nhất quán.