Cách xác định đối tượng quan sát phù hợp

Có thể xác định theo trình tự: mục tiêu → phạm vi → đối tượng → đặc điểm cần ghi nhận → điều kiện quan sát → tiêu chí kiểm tra kết quả. Trình tự này giúp tránh tình trạng quan sát quá rộng, chọn sai đối tượng hoặc thu thập nhiều thông tin nhưng không phục vụ câu hỏi ban đầu.

Xác định mục tiêu trước khi chọn đối tượng quan sát

Mục tiêu quyết định trực tiếp đối tượng nào cần được đưa vào quan sát. Nếu chưa xác định rõ mục tiêu, phạm vi quan sát dễ bị mở rộng và các thông tin thu được khó liên kết với vấn đề cần tìm hiểu.

Mục tiêu nên được diễn đạt thành một câu hỏi cụ thể, chẳng hạn:

·         Muốn biết đối tượng có đặc điểm gì

·         Muốn theo dõi một quá trình diễn ra như thế nào

·         Muốn xác định sự thay đổi của một đặc điểm theo thời gian hoặc điều kiện

·         Muốn phát hiện sự khác biệt giữa các đối tượng

·         Muốn kiểm tra một biểu hiện hoặc hành vi cụ thể

Từ mục tiêu đó, cần xác định đối tượng nào thực sự chứa thông tin cần thiết để trả lời câu hỏi.

Ví dụ, nếu mục tiêu là tìm hiểu cách một nhóm thực hiện một hoạt động, đối tượng quan sát có thể là hành vi hoặc quá trình thực hiện hoạt động đó, thay vì mọi yếu tố xuất hiện xung quanh. Nếu mục tiêu là ghi nhận đặc điểm của một vật thể, cần tập trung vào chính vật thể và những thuộc tính liên quan, thay vì mở rộng sang toàn bộ bối cảnh.

Điểm quan trọng là mục tiêu phải dẫn đến lựa chọn đối tượng, chứ không phải chọn đối tượng trước rồi mới tìm cách giải thích tại sao cần quan sát nó.

Xác định phạm vi để giới hạn đối tượng quan sát

Sau khi có mục tiêu, cần giới hạn phạm vi quan sát. Phạm vi trả lời câu hỏi: quan sát đối tượng ở đâu, trong khoảng thời gian nào, trong điều kiện nào và đến mức nào.

Có thể xác định phạm vi theo các yếu tố:

·         Không gian hoặc bối cảnh quan sát

·         Thời gian quan sát

·         Nhóm hoặc đơn vị được quan sát

·         Điều kiện xảy ra hiện tượng

·         Giai đoạn hoặc trạng thái cần ghi nhận

Phạm vi càng rõ thì đối tượng càng dễ xác định. Ngược lại, nếu chỉ nói “quan sát hoạt động của đối tượng” mà không xác định hoạt động nào, thời điểm nào hoặc trong điều kiện nào, việc quan sát có thể thu thập quá nhiều thông tin không cần thiết.

Phạm vi cũng giúp phân biệt đối tượng chính với bối cảnh xung quanh. Một yếu tố chỉ nên được đưa vào đối tượng quan sát khi nó có liên quan trực tiếp đến mục tiêu đã đặt ra.

Xác định đúng đối tượng và đơn vị quan sát

Đối tượng quan sát là thực thể, quá trình, hành vi hoặc hiện tượng mà người quan sát muốn thu thập thông tin. Khi xác định, cần gọi tên đủ cụ thể để có thể trả lời câu hỏi: “Chính xác mình sẽ quan sát cái gì?”

Một cách kiểm tra đơn giản là viết đối tượng thành cấu trúc:

Đối tượng phạm vi điều kiện hoặc bối cảnh

Cách xác định này giúp tránh hai lỗi phổ biến.

Chọn đối tượng quá rộng: Ví dụ chỉ xác định “hoạt động của một nhóm” trong khi mục tiêu thực tế chỉ là theo dõi cách nhóm phân công nhiệm vụ

Chọn đối tượng quá hẹp: Chỉ ghi nhận một biểu hiện riêng lẻ trong khi mục tiêu yêu cầu hiểu cả quá trình diễn ra

Khi có nhiều đối tượng liên quan, cần phân biệt đối tượng chính và đối tượng hỗ trợ. Đối tượng chính trực tiếp cung cấp thông tin để trả lời mục tiêu; đối tượng hỗ trợ chỉ được quan sát khi nó giúp giải thích, kiểm chứng hoặc làm rõ thông tin về đối tượng chính.

Xác định đặc điểm cần ghi nhận

Không phải mọi đặc điểm của đối tượng đều cần quan sát. Sau khi xác định đối tượng, cần trả lời tiếp: “Tôi cần ghi nhận điều gì ở đối tượng này?”

Các đặc điểm có thể thuộc những nhóm khác nhau tùy mục tiêu:

·         Đặc điểm nhận dạng

·         Trạng thái hoặc biểu hiện

·         Hành vi hoặc hoạt động

·         Trình tự hoặc sự thay đổi

·         Mối quan hệ với yếu tố khác

·         Điều kiện xuất hiện

·         Kết quả hoặc hệ quả quan sát được

Mỗi đặc điểm được chọn phải có lý do liên quan đến mục tiêu. Nếu một đặc điểm không giúp trả lời câu hỏi quan sát, không giúp kiểm chứng kết luận hoặc không giúp giải thích hiện tượng, có thể loại khỏi phạm vi ghi nhận.

Điều này đặc biệt quan trọng khi một đối tượng có nhiều thuộc tính. Đối tượng quan sát và đặc điểm cần quan sát không phải là một khái niệm: đối tượng trả lời “quan sát cái gì”, còn đặc điểm trả lời “ghi nhận điều gì ở cái đó”.

Xác định điều kiện và thời điểm quan sát

Một đối tượng có thể biểu hiện khác nhau tùy thời gian, hoàn cảnh hoặc điều kiện. Vì vậy, xác định đối tượng thôi chưa đủ; cần xác định khi nào và trong điều kiện nào thông tin được ghi nhận.

Cần làm rõ:

·         Quan sát một lần hay nhiều lần

·         Quan sát trong một khoảng thời gian hay tại một thời điểm

·         Điều kiện nào phải được giữ ổn định

·         Điều kiện nào cần được thay đổi hoặc so sánh

·         Có cần ghi nhận trước, trong và sau một sự kiện hay không

Điều kiện quan sát có ý nghĩa vì cùng một đối tượng nhưng thay đổi bối cảnh có thể tạo ra biểu hiện khác nhau. Nếu bỏ qua điều kiện, kết quả quan sát có thể khó giải thích hoặc khó so sánh.

Khi mục tiêu là theo dõi sự thay đổi, cần đặc biệt chú ý đến trình tự thời gian. Khi mục tiêu là so sánh, cần xác định các đối tượng hoặc điều kiện được đặt cạnh nhau trên cùng một cơ sở quan sát.

Kiểm tra đối tượng đã chọn có phù hợp hay chưa

Sau khi xác định đối tượng, cần kiểm tra lại trước khi tiến hành quan sát. Có thể sử dụng một chuỗi câu hỏi:

1.    Đối tượng này có trực tiếp liên quan đến mục tiêu không

2.    Phạm vi của đối tượng đã đủ cụ thể chưa

3.    Những đặc điểm cần ghi nhận đã được xác định chưa

4.    Có yếu tố nào đang được quan sát nhưng không phục vụ mục tiêu không

5.    Có yếu tố cần thiết nào bị bỏ sót không

6.    Điều kiện và thời điểm quan sát đã rõ chưa

7.    Kết quả ghi nhận từ đối tượng này có thể dùng để trả lời câu hỏi ban đầu không

Nếu không trả lời được câu hỏi cuối cùng, cần xem lại việc lựa chọn đối tượng.

Một đối tượng phù hợp không nhất thiết là đối tượng có nhiều thông tin nhất. Đó là đối tượng cung cấp đúng loại thông tin cần thiết trong phạm vi đã xác định.

Tránh những sai lầm khi xác định đối tượng quan sát

Một số sai lầm thường xuất hiện ngay từ khâu xác định đối tượng:

Chọn đối tượng theo sự thuận tiện: Đối tượng dễ tiếp cận nhưng không phù hợp với mục tiêu sẽ làm kết quả quan sát lệch khỏi câu hỏi ban đầu

Chọn phạm vi quá rộng: Quan sát quá nhiều đối tượng hoặc đặc điểm làm phân tán sự chú ý và tăng lượng thông tin không cần thiết

Chỉ xác định tên đối tượng: Biết “quan sát cái gì” nhưng không biết “ghi nhận đặc điểm nào” khiến hoạt động quan sát thiếu tiêu chí rõ ràng

Bỏ qua điều kiện quan sát: Không ghi nhận bối cảnh hoặc thời điểm khiến các biểu hiện quan sát được khó được diễn giải chính xác

Đánh đồng đối tượng với mọi yếu tố xung quanh: Bối cảnh chỉ nên được đưa vào phạm vi quan sát khi nó có vai trò giải thích hoặc kiểm chứng đối tượng chính

Cách xác định đối tượng quan sát theo một quy trình thống nhất

Có thể cô đọng toàn bộ quá trình thành 6 bước:

1.    Xác định mục tiêu — Làm rõ câu hỏi mà hoạt động quan sát cần trả lời

2.    Khoanh vùng phạm vi — Xác định không gian, thời gian, điều kiện và nhóm đối tượng liên quan

3.    Chọn đối tượng chính — Xác định thực thể, quá trình, hành vi hoặc hiện tượng trực tiếp cung cấp thông tin cần thiết

4.    Chọn đặc điểm cần ghi nhận — Chỉ giữ những đặc điểm phục vụ mục tiêu

5.    Xác định điều kiện quan sát — Làm rõ thời điểm, bối cảnh và các điều kiện có thể ảnh hưởng đến biểu hiện

6.    Kiểm tra tính phù hợp — Đối chiếu lại đối tượng và đặc điểm quan sát với câu hỏi ban đầu

Nếu thực hiện đúng trình tự này, việc quan sát sẽ có trọng tâm hơn: mục tiêu quyết định đối tượng, phạm vi giới hạn đối tượng, còn đặc điểm cần ghi nhận quyết định thông tin phải thu thập.

Vì vậy, khi cần xác định đối tượng quan sát, không nên bắt đầu bằng câu hỏi “có thể quan sát những gì?”, mà nên bắt đầu bằng “cần biết điều gì để trả lời mục tiêu?”. Từ câu trả lời đó mới xác định đối tượng, phạm vi và đặc điểm cần ghi nhận.