Quan sát đo lường và đánh giá khác nhau thế nào?

Có thể hiểu ngắn gọn:

·         Quan sát: ghi nhận những gì đang diễn ra

·         Đo lường: biểu diễn một đặc tính bằng giá trị hoặc thang đo theo một quy tắc xác định

·         Đánh giá: diễn giải thông tin và đưa ra nhận định dựa trên tiêu chí hoặc mục đích đã xác định

Vì vậy, một quá trình có thể bắt đầu bằng quan sát, tạo ra dữ liệu đo lường rồi sử dụng dữ liệu đó để đánh giá. Nhưng không phải mọi quan sát đều là đo lường, và có số đo cũng chưa đồng nghĩa với đã đánh giá.

Quan sát là gì và tạo ra loại dữ liệu nào?

Quan sát là quá trình theo dõi, nhận biết và ghi nhận một hiện tượng, hành vi hoặc trạng thái theo mục đích nhất định.

Ví dụ, giáo viên quan sát một học sinh trong giờ thảo luận và ghi nhận rằng học sinh:

·         Chủ động phát biểu

·         Đặt câu hỏi cho bạn

·         Hoàn thành nhiệm vụ được giao

·         Ít tham gia khi thảo luận nhóm

Những ghi nhận này có thể ở dạng mô tả, bảng kiểm, ghi chú hoặc dữ liệu có cấu trúc. Quan sát vì thế có thể tạo ra cả dữ liệu định tính lẫn dữ liệu có thể tiếp tục được lượng hóa.

Điểm quan trọng là quan sát tập trung vào việc ghi nhận hiện tượng, chưa nhất thiết phải quy đổi hiện tượng đó thành một con số và cũng chưa nhất thiết phải kết luận hiện tượng là tốt hay chưa tốt.

Chẳng hạn, câu “học sinh phát biểu 4 lần trong 20 phút” đã có yếu tố đếm và lượng hóa. Nhưng nếu người quan sát chỉ ghi “học sinh thường chủ động tham gia thảo luận”, đó vẫn chủ yếu là một nhận định từ quan sát chứ chưa phải một phép đo được chuẩn hóa.

Đo lường khác quan sát ở điểm nào?

Đo lường đi xa hơn việc ghi nhận hiện tượng. Nó nhằm gán một giá trị theo quy tắc hoặc thang đo cho đặc tính cần xem xét.

Ví dụ:

·         Bài kiểm tra cho học sinh 8/10 điểm

·         Thời gian hoàn thành nhiệm vụ là 12 phút

·         Tỷ lệ trả lời đúng là 80%

·         Số lần tham gia thảo luận là 4 lần

Ở đây, đối tượng được xác định trước, cách thu thập hoặc tính toán được quy định và kết quả được biểu diễn bằng một giá trị có thể so sánh hoặc diễn giải.

Do đó, khác biệt quan trọng là:

Điều này cũng cho thấy một con số tự nó chưa phải là đánh giá. Điểm 8/10 chỉ là kết quả đo nếu chưa có tiêu chí để xác định 8 điểm đó đáp ứng yêu cầu đến mức nào.

Đánh giá khác hai hoạt động trên như thế nào?

Đánh giá là bước sử dụng thông tin đã thu thập hoặc đo lường để đưa ra nhận định dựa trên tiêu chí, chuẩn mực hoặc mục đích cụ thể.

Ví dụ, nếu một học sinh đạt 8/10 điểm:

·         “8/10” là kết quả đo

·         “Học sinh đã đạt yêu cầu của bài kiểm tra” là đánh giá nếu có tiêu chí xác định mức đạt

·         “Học sinh cần được hỗ trợ thêm về kỹ năng X” là một kết luận phục vụ quyết định tiếp theo nếu dữ liệu đủ để hỗ trợ kết luận đó

Như vậy, đánh giá không chỉ hỏi “có bao nhiêu?”, mà còn hỏi:

·         Kết quả đó có đáp ứng tiêu chí không?

·         Mức độ đạt được như thế nào?

·         Có điểm mạnh hoặc hạn chế nào đáng chú ý?

·         Kết quả này có ý nghĩa gì đối với mục tiêu đang xem xét?

·         Có cần điều chỉnh hoặc hành động tiếp theo không?

Đánh giá vì vậy thường bao gồm một phán đoán có căn cứ, chứ không đơn thuần là thu thập hay ghi lại dữ liệu.

Mối quan hệ giữa quan sát, đo lường và đánh giá

Ba hoạt động có thể nối tiếp nhau thành một chuỗi:

Quan sát → Thu thập dữ liệu → Đo lường → Diễn giải → Đánh giá → Quyết định

Ví dụ trong lớp học:

Bước 1 – Quan sát:

Giáo viên theo dõi cách học sinh tham gia hoạt động nhóm.

Bước 2 – Đo lường:

Giáo viên ghi nhận học sinh hoàn thành 4/5 tiêu chí của bảng kiểm.

Bước 3 – Đánh giá:

Dựa trên tiêu chí đã đặt ra, giáo viên kết luận học sinh đã đạt phần lớn yêu cầu nhưng còn hạn chế ở kỹ năng trình bày ý kiến.

Bước 4 – Sử dụng kết quả:

Giáo viên quyết định cho học sinh thêm cơ hội luyện tập kỹ năng trình bày.

Điểm cần lưu ý là chuỗi này không bắt buộc lúc nào cũng phải đầy đủ theo một trình tự cứng nhắc. Một hoạt động đánh giá có thể sử dụng nhiều nguồn dữ liệu, trong đó có quan sát, bài kiểm tra, phỏng vấn hoặc hồ sơ học tập.

Có thể phân biệt ba khái niệm bằng câu hỏi nào?

Một cách đơn giản để tránh nhầm lẫn là đặt ba câu hỏi:

1. “Điều gì đang xảy ra?”

Nếu trọng tâm là ghi nhận hành vi, hiện tượng hoặc trạng thái, đó là quan sát.

Ví dụ:

“Học sinh có tham gia thảo luận không?”

2. “Mức độ là bao nhiêu?”

Nếu trọng tâm là xác định giá trị theo một phương pháp hoặc thang đo, đó là đo lường.

Ví dụ:

“Học sinh tham gia bao nhiêu lần?” hoặc “Tỷ lệ hoàn thành là bao nhiêu?”

3. “Kết quả đó có đạt yêu cầu và có ý nghĩa gì?”

Nếu trọng tâm là diễn giải kết quả dựa trên tiêu chí để đưa ra nhận định, đó là đánh giá.

Ví dụ:

“Mức tham gia này đã đáp ứng yêu cầu của hoạt động chưa?”

Ba câu hỏi này tương ứng với ba chức năng khác nhau: ghi nhận → lượng hóa → phán đoán.

Vì sao không nên đồng nhất đo lường với đánh giá?

Nhầm lẫn phổ biến nhất là cho rằng có số liệu thì đã có đánh giá. Thực tế, số liệu chỉ cung cấp một phần căn cứ.

Giả sử một học sinh đạt 75% số câu đúng. Con số này cho biết kết quả đo, nhưng chưa tự trả lời được:

·         75% có đạt chuẩn không?

·         Bài kiểm tra có đo đúng năng lực cần xem xét không?

·         Kết quả này có đủ để kết luận về năng lực tổng thể không?

·         Có cần thêm dữ liệu từ quan sát hoặc phương pháp khác không?

Muốn trả lời những câu hỏi đó cần có tiêu chí, bối cảnh và cách diễn giải phù hợp.

Ngược lại, đánh giá cũng không nhất thiết chỉ dựa trên số liệu. Dữ liệu quan sát, phỏng vấn hoặc các bằng chứng định tính có thể góp phần vào quá trình đánh giá khi chúng phù hợp với câu hỏi cần trả lời.

Vì vậy, có thể nhớ:

Đo lường tạo ra dữ liệu; đánh giá tạo ra nhận định dựa trên dữ liệu và tiêu chí.

Quan sát, đo lường và đánh giá khác nhau chủ yếu ở chức năng và mức độ xử lý thông tin. Quan sát giúp ghi nhận hiện tượng; đo lường giúp biểu diễn một đặc tính bằng giá trị theo quy tắc; đánh giá sử dụng các thông tin đó cùng tiêu chí và bối cảnh để đưa ra nhận định hoặc hỗ trợ quyết định.

Nếu cần phân biệt thật nhanh, hãy nhớ ba từ khóa: quan sát để ghi nhận, đo lường để xác định mức độ, đánh giá để kết luận.