Vai trò của hiệu chuẩn dụng cụ đo

Hiệu chuẩn không đồng nghĩa với việc sửa hoặc điều chỉnh thiết bị. Một thiết bị sau khi hiệu chuẩn có thể được xác định là phù hợp, cần điều chỉnh hoặc cần xem xét lại điều kiện sử dụng tùy theo tiêu chí kỹ thuật áp dụng.

Hiệu chuẩn dụng cụ đo thực chất xác nhận điều gì?

Về bản chất, hiệu chuẩn thiết lập mối quan hệ giữa giá trị do dụng cụ đo chỉ thị và giá trị tương ứng được cung cấp bởi chuẩn đo lường. Kết quả hiệu chuẩn có thể cho biết độ lệch, sai số, độ không đảm bảo đo hoặc các đặc tính đo lường khác của thiết bị trong điều kiện đã xác định.

Điều này tạo ra ba giá trị quan trọng:

·         Biết thiết bị đang đo lệch bao nhiêu thay vì chỉ giả định rằng thiết bị vẫn chính xác

·         Biết mức độ tin cậy của kết quả đo thông qua thông tin về độ không đảm bảo đo khi được xác định

·         Có cơ sở để quyết định thiết bị có phù hợp với mục đích sử dụng hay không

Ví dụ, một cân hiển thị 10,000 kg không có nghĩa kết quả thực tế chắc chắn bằng đúng 10,000 kg. Hiệu chuẩn có thể cho thấy chỉ thị này tương ứng với một giá trị tham chiếu cụ thể cùng thông tin về độ lệch và độ không đảm bảo đo. Người sử dụng khi đó mới có cơ sở đánh giá kết quả có đáp ứng yêu cầu của phép đo hay không.

Vì sao hiệu chuẩn giúp duy trì độ chính xác của phép đo?

Dụng cụ đo có thể thay đổi đặc tính theo thời gian do hao mòn, điều kiện môi trường, rung động, sử dụng không đúng cách hoặc các tác động khác. Vì vậy, việc thiết bị từng cho kết quả tốt trong quá khứ không chứng minh rằng nó vẫn đáp ứng yêu cầu ở thời điểm hiện tại.

Hiệu chuẩn tạo ra một điểm kiểm tra có căn cứ để phát hiện sự thay đổi này.

Quá trình có thể được hiểu theo chuỗi:

Dụng cụ đo → So sánh với chuẩn → Xác định độ lệch và đặc tính đo → Đánh giá độ phù hợp → Quyết định xử lý hoặc tiếp tục sử dụng

Từ kết quả đó, đơn vị sử dụng có thể phát hiện những trường hợp như:

·         Sai số tăng theo thời gian

·         Chỉ thị bị lệch so với giá trị tham chiếu

·         Thiết bị không còn đáp ứng yêu cầu của phép đo

·         Điều kiện sử dụng hiện tại không phù hợp với đặc tính của thiết bị

Điểm quan trọng là hiệu chuẩn cung cấp bằng chứng về đặc tính đo lường tại thời điểm và điều kiện hiệu chuẩn, chứ không tự động bảo đảm thiết bị luôn chính xác trong mọi điều kiện sử dụng.

Khả năng truy xuất đo lường có vai trò gì?

Khả năng truy xuất đo lường giúp kết quả đo có thể liên hệ với một chuẩn tham chiếu thông qua một chuỗi hiệu chuẩn được lập thành tài liệu, trong đó mỗi bước đóng góp vào độ không đảm bảo đo.

Đây là yếu tố đặc biệt quan trọng khi kết quả đo được sử dụng để:

·         Kiểm soát chất lượng sản phẩm

·         Đánh giá sự phù hợp với yêu cầu kỹ thuật

·         So sánh kết quả giữa các phòng thí nghiệm hoặc cơ sở khác nhau

·         Chứng minh tính nhất quán của hệ thống đo lường

·         Phục vụ hoạt động thử nghiệm, sản xuất và kiểm soát quá trình

Nếu không có khả năng truy xuất phù hợp, một con số đo được có thể vẫn có giá trị sử dụng trong một số tình huống, nhưng sẽ khó chứng minh nó liên hệ với hệ quy chiếu đo lường nào và mức độ tin cậy của kết quả đến đâu.

Do đó, độ chính xác của phép đo và khả năng truy xuất đo lường là hai khía cạnh liên quan nhưng không nên đồng nhất. Một phép đo đáng tin cậy cần được xem xét cùng chuẩn tham chiếu, phương pháp, điều kiện đo và độ không đảm bảo đo.

Hiệu chuẩn khác gì với điều chỉnh hoặc kiểm định?

Ba khái niệm này thường bị sử dụng thay thế cho nhau nhưng có chức năng khác nhau.

Vì vậy, hiệu chuẩn không mặc nhiên bao gồm điều chỉnh. Một dụng cụ có thể được hiệu chuẩn, phát hiện sai lệch, sau đó mới được điều chỉnh và hiệu chuẩn lại nếu quy trình kỹ thuật yêu cầu.

Sự phân biệt này quan trọng vì việc thiết bị có “được hiệu chuẩn” không tự nó trả lời câu hỏi thiết bị có đạt một giới hạn chấp nhận cụ thể hay không. Việc đánh giá đạt hay không phải dựa trên yêu cầu kỹ thuật, tiêu chí chấp nhận và mục đích sử dụng tương ứng.

Khi nào cần đặc biệt chú trọng hiệu chuẩn dụng cụ đo?

Mức độ cần thiết của hiệu chuẩn phụ thuộc vào rủi ro của phép đo và yêu cầu đối với kết quả. Không nên áp dụng một khoảng thời gian hiệu chuẩn giống nhau cho mọi loại dụng cụ chỉ vì chúng cùng được gọi là thiết bị đo.

Cần đặc biệt chú trọng khi:

·         Kết quả đo được dùng để quyết định chất lượng hoặc sự phù hợp của sản phẩm

·         Phép đo liên quan đến giới hạn kỹ thuật hoặc giới hạn chấp nhận

·         Kết quả cần so sánh giữa nhiều thiết bị hoặc nhiều địa điểm

·         Thiết bị có lịch sử sai lệch hoặc trôi đặc tính

·         Thiết bị chịu điều kiện sử dụng khắc nghiệt

·         Có yêu cầu từ tiêu chuẩn, quy trình, khách hàng hoặc hệ thống quản lý chất lượng

·         Phép đo có độ rủi ro cao nếu kết quả bị sai lệch

Tần suất hiệu chuẩn nên được xác định dựa trên lịch sử hoạt động, mức độ sử dụng, độ ổn định của thiết bị, điều kiện môi trường, yêu cầu kỹ thuật và rủi ro của phép đo thay vì chỉ dựa vào một mốc thời gian cố định.

Làm thế nào để sử dụng kết quả hiệu chuẩn đúng cách?

Một chứng chỉ hiệu chuẩn không nên chỉ được lưu trữ như một hồ sơ hành chính. Giá trị thực tế nằm ở việc thông tin trong đó được sử dụng để kiểm soát hệ thống đo lường.

Khi nhận kết quả hiệu chuẩn, cần xem xét ít nhất:

1.    Đối tượng được hiệu chuẩn — đúng thiết bị, mã nhận dạng và phạm vi đo

2.    Điều kiện hiệu chuẩn — vì đặc tính đo có thể phụ thuộc vào điều kiện môi trường và phương pháp

3.    Giá trị tham chiếu và kết quả chỉ thị — để nhận biết độ lệch hoặc đặc tính được xác định

4.    Độ không đảm bảo đo — để đánh giá mức độ tin cậy của kết quả

5.    Khả năng truy xuất của chuẩn — để xác định cơ sở liên hệ với hệ thống đo lường

6.    Tiêu chí chấp nhận — nếu cần quyết định thiết bị có phù hợp với mục đích sử dụng hay không

7.    Lịch sử kết quả — để phát hiện xu hướng trôi hoặc thay đổi của thiết bị theo thời gian

Nếu phát hiện thiết bị không đáp ứng yêu cầu, cần xem xét ảnh hưởng của thiết bị đó đối với các phép đo đã thực hiện trước đó và quyết định biện pháp xử lý phù hợp.

Hiệu chuẩn dụng cụ đo giữ vai trò cung cấp bằng chứng khách quan về đặc tính đo lường của thiết bị, đồng thời tạo cơ sở cho khả năng truy xuất kết quả đo. Giá trị của hiệu chuẩn không nằm ở việc “dán nhãn chính xác” cho thiết bị mà ở việc xác định thiết bị đang đo như thế nào, mức độ không chắc chắn ra sao và kết quả đó có phù hợp với mục đích sử dụng hay không. Khi được kết hợp với tiêu chí chấp nhận, quản lý thiết bị và theo dõi lịch sử đo, hiệu chuẩn trở thành một phần quan trọng của hệ thống kiểm soát độ tin cậy của phép đo.