Tiêu chí và chỉ số đánh giá khác nhau thế nào?

Nói ngắn gọn:

Tiêu chí trả lời “đánh giá dựa trên phương diện nào và theo chuẩn nào?”, còn chỉ số đo lường trả lời “đo bằng gì và kết quả là bao nhiêu?”

Trong thực hành đánh giá, một tiêu chí thường cần được cụ thể hóa bằng một hoặc nhiều chỉ số, dữ liệu hoặc bằng chứng. OECD cũng mô tả tiêu chí đánh giá như các chuẩn mực hoặc nguyên tắc làm cơ sở cho nhận định đánh giá; các tiêu chí này đóng vai trò như những “lăng kính” để xem xét giá trị của một đối tượng.

Tiêu chí và chỉ số khác nhau trước hết ở chức năng nhận thức.

Tiêu chí là cơ sở để xác định điều gì đáng được xem xét khi đưa ra nhận định. Nó thường mang tính khái niệm, chuẩn tắc hoặc đánh giá. Ví dụ, khi đánh giá một chương trình, có thể đặt tiêu chí hiệu quả: chương trình có đạt được mục tiêu đã đặt ra hay không.

Chỉ số đo lường là biến hoặc giá trị cụ thể được thu thập để quan sát khía cạnh đó. Với tiêu chí hiệu quả, các chỉ số có thể là tỷ lệ hoàn thành mục tiêu, tỷ lệ người thụ hưởng đạt kết quả mong muốn hoặc mức thay đổi của một kết quả đầu ra.

Vì vậy, hai tầng này có thể hình dung như sau:

Tiêu chí → xác định điều cần nhận định → Chỉ số → cung cấp giá trị quan sát → Dữ liệu → hỗ trợ kết luận

Điểm quan trọng là một chỉ số tự nó chưa tạo thành tiêu chí đánh giá. Biết một chỉ số có giá trị 85% mới cho biết một đại lượng đang ở mức nào; muốn kết luận 85% là tốt, đạt hay chưa đạt, cần biết tiêu chí, chuẩn tham chiếu hoặc ngưỡng đánh giá tương ứng.

Tiêu chí là gì và dùng để làm gì?

Tiêu chí là chuẩn hoặc phương diện được sử dụng làm cơ sở để đưa ra nhận định.

Một tiêu chí thường trả lời các câu hỏi như:

·         Đối tượng có phù hợp với mục tiêu hay không?

·         Kết quả có đạt yêu cầu hay không?

·         Nguồn lực có được sử dụng hợp lý hay không?

·         Chất lượng có đáp ứng chuẩn đặt ra hay không?

·         Kết quả có bền vững hay không?

Do đó, tiêu chí nằm ở tầng nhận định chứ không nhất thiết trực tiếp tạo ra một con số.

Ví dụ, trong đánh giá một chương trình, “hiệu quả” có thể là tiêu chí. OECD sử dụng effectiveness như một trong các tiêu chí đánh giá, với câu hỏi cốt lõi là liệu can thiệp có đạt được các mục tiêu hay không.

Một tiêu chí tốt cần làm rõ đang đánh giá phương diện nào và kết luận sẽ được hình thành dựa trên cơ sở nào. Nếu chỉ nêu “chất lượng”, “hiệu quả” hoặc “an toàn” mà không xác định cách diễn giải, tiêu chí vẫn còn khá rộng và chưa đủ để đo trực tiếp.

Đây cũng là lý do không nên đồng nhất tiêu chí với một con số. Tiêu chí có thể được lượng hóa thông qua chỉ số, nhưng bản thân tiêu chí không nhất thiết là chỉ số.

Chỉ số đo lường là gì và dùng để làm gì?

Chỉ số đo lường là giá trị hoặc biến quan sát được dùng để phản ánh một thuộc tính, trạng thái, kết quả hoặc mức độ của đối tượng.

Chỉ số thường trả lời:

·         Đo cái gì?

·         Đơn vị đo là gì?

·         Giá trị hiện tại bao nhiêu?

·         Giá trị thay đổi như thế nào?

·         Có thể so sánh với kỳ trước, mục tiêu hoặc chuẩn tham chiếu hay không?

Ví dụ:

·         Tỷ lệ hoàn thành mục tiêu: 92%

·         Thời gian xử lý trung bình: 3,5 ngày

·         Tỷ lệ lỗi: 1,8%

·         Mức độ hài lòng trung bình: 4,2/5

·         Chi phí trên mỗi đơn vị kết quả: 120.000 đồng

Các con số trên là giá trị đo, không tự động cho biết đối tượng tốt hay xấu.

Chẳng hạn, thời gian xử lý 3,5 ngày có thể là tốt nếu tiêu chuẩn cho phép tối đa 5 ngày, nhưng lại là chưa đạt nếu yêu cầu là tối đa 2 ngày. Cùng một giá trị đo có thể dẫn đến nhận định khác nhau khi chuẩn đánh giá thay đổi.

Vì vậy, chỉ số cung cấp bằng chứng định lượng; tiêu chí cung cấp khung để diễn giải bằng chứng đó.

Mối quan hệ giữa tiêu chí, chỉ số và kết luận đánh giá

Tiêu chí và chỉ số không hoạt động độc lập. Một quy trình đánh giá hoàn chỉnh thường cần ít nhất ba tầng:

Tiêu chí → Chỉ số → Giá trị đo → So sánh với chuẩn → Nhận định

Ví dụ, giả sử đánh giá chất lượng dịch vụ.

Tiêu chí có thể là:

Chất lượng đáp ứng yêu cầu của khách hàng

Sau đó, tiêu chí được cụ thể hóa bằng các chỉ số như:

·         Tỷ lệ xử lý đúng hạn

·         Tỷ lệ lỗi

·         Thời gian phản hồi trung bình

·         Điểm hài lòng khách hàng

Giả sử tỷ lệ xử lý đúng hạn là 96%. Con số 96% chỉ trở thành cơ sở cho nhận định khi có chuẩn tham chiếu. Nếu mục tiêu là tối thiểu 95%, chỉ số cho thấy yêu cầu được đáp ứng. Nếu mục tiêu là 99%, kết luận sẽ khác.

Điều này cho thấy chỉ số không thay thế tiêu chí. Nó chỉ cung cấp một phần bằng chứng để thực hiện đánh giá theo tiêu chí.

Một tiêu chí cũng có thể cần nhiều chỉ số. Chẳng hạn, “hiệu quả” khó được phản ánh đầy đủ chỉ bằng một con số nếu kết quả có nhiều khía cạnh. Việc dùng nhiều chỉ số giúp tránh tình trạng một giá trị đơn lẻ đại diện quá mức cho một khái niệm rộng.

Những điểm dễ nhầm giữa tiêu chí và chỉ số

Có bốn trường hợp thường gây nhầm lẫn.

Thứ nhất, lấy con số làm tiêu chí.

Ví dụ “95%” thực chất là một giá trị đo hoặc ngưỡng, chưa phải tiêu chí đầy đủ. Tiêu chí có thể là “mức độ đáp ứng yêu cầu”, còn 95% là giá trị được dùng để đánh giá tiêu chí đó.

Thứ hai, gọi một tiêu chí bằng tên của chỉ số.

Ví dụ “tỷ lệ lỗi” là một chỉ số có thể phục vụ tiêu chí chất lượng. Không nên mặc nhiên coi “tỷ lệ lỗi” và “chất lượng” là cùng một tầng khái niệm.

Thứ ba, có chỉ số nhưng không có chuẩn nhận định.

Một bảng số liệu có thể rất chi tiết nhưng vẫn chưa trả lời được “đạt hay chưa đạt”. Muốn đưa ra nhận định cần có tiêu chí và, khi cần, chuẩn hoặc ngưỡng tham chiếu.

Thứ tư, có tiêu chí nhưng không có cách đo đủ rõ.

Ngược lại, một tiêu chí như “hiệu quả cao” nhưng không có chỉ số, bằng chứng hoặc phương pháp đánh giá sẽ khó tạo ra kết luận có thể kiểm chứng.

Do đó, đánh giá tốt không chỉ cần đúng tiêu chí mà còn cần hệ thống chỉ số phù hợp với tiêu chí.

Khi nào nên dùng tiêu chí, khi nào cần chỉ số?

Nếu mục tiêu là xác định khía cạnh cần đánh giá, hãy bắt đầu từ tiêu chí.

Nếu mục tiêu là xác định giá trị thực tế của khía cạnh đó, cần chỉ số hoặc phương pháp đo.

Nếu mục tiêu là đưa ra kết luận đạt/chưa đạt, tốt/chưa tốt, cần kết hợp cả hai với chuẩn tham chiếu thích hợp.

Có thể áp dụng trình tự:

1.    Xác định đối tượng cần đánh giá

2.    Xác định tiêu chí phản ánh điều gì cần được nhận định

3.    Chuyển tiêu chí thành các yếu tố có thể quan sát

4.    Chọn chỉ số phù hợp để đo các yếu tố đó

5.    Xác định nguồn dữ liệu và cách đo

6.    Đối chiếu giá trị đo với chuẩn, mục tiêu hoặc điều kiện áp dụng

7.    Đưa ra nhận định và nêu rõ giới hạn của kết luận

Cách tiếp cận này giúp tránh hai lỗi đối nghịch: đánh giá cảm tính vì thiếu dữ liệu và chạy theo số liệu nhưng không biết số liệu đó dùng để nhận định điều gì.

Trong các hệ thống đánh giá thực tế, tiêu chí có thể được áp dụng cùng với nhiều chỉ số và phương pháp khác nhau; OECD cũng nhấn mạnh rằng tiêu chí không phải một phương pháp đánh giá cố định mà là khung để định hướng các câu hỏi và nhận định đánh giá.

Một cách nhớ đơn giản là:

Tiêu chí = chuẩn/phương diện để nhận định

Chỉ số = đại lượng dùng để quan sát và đo

Giá trị đo = kết quả thu được từ phép đo

Ngưỡng/chuẩn = mốc dùng để diễn giải giá trị đo

Kết luận = nhận định được hình thành từ việc đối chiếu bằng chứng với tiêu chí và chuẩn phù hợp

Ví dụ, nếu tiêu chí là độ tin cậy, chỉ số có thể là tỷ lệ lỗi. Giá trị đo là 1,8%. Nếu yêu cầu đặt ra là không quá 2%, kết quả có thể được nhận định là đạt. Như vậy, không có bước nào trong chuỗi này có thể thay thế hoàn toàn bước khác.

Điểm cốt lõi là tiêu chí quyết định “đánh giá điều gì”, còn chỉ số quyết định “quan sát và đo điều đó như thế nào”. Khi thiết kế một hệ thống đánh giá, nên xác định tiêu chí trước, sau đó mới lựa chọn chỉ số đủ khả năng cung cấp bằng chứng cho tiêu chí.